हामी र हाम्रो समाज

कर्णाली प्रदेशका पहाडी जङ्गलमा घुमन्ते जीवन बिताउने राउटे समुदाय केही वर्षअघिसम्म अरू समुदायसँग खासै घुलमिल हुँदैनथ्यो। रुपियाँपैसा लिँदा देवता रिसाउँछन् भन्ने विश्वास थियो, आफ्नो मातृभाषाबाहेक अरू भाषा बोलिँदैनथ्यो। आज उनीहरू नेपाली भाषा बोल्छन्, स्थानीयसँग सहभोज गर्छन् र आफूले बनाएका काठका ठेकी–आरी उपहार दिएर अन्न लैजान्छन्। एउटा समुदाय यसरी अरूसँग जोडिँदै जानु नै सामाजिकीकरण हो। हामी सबै यसै प्रक्रियाबाट परिवार, विद्यालय र समाजका सदस्य बनेका हौँ। यस एकाइमा हामी सामाजिकीकरण कसरी हुन्छ, नेपाली हुनुको पहिचान के के हो, यति धेरै भाषा, जात र धर्म हुँदाहुँदै पनि नेपाल किन एक छ र कुन कुन कुराले हामीलाई संसारमा शिर ठाडो पारेर हिँड्न सिकाउँछ भन्ने पढ्नेछौँ।

१.१ सामाजिकीकरण

पाठ्यपुस्तकले यो पाठ एउटा समाचारबाट सुरु गरेको छ। सुर्खेतको लेकबेँसी नगरपालिका र दैलेखको गुराँस गाउँपालिकामा राउटे समुदायको सामाजिकीकरण अभियान सञ्चालन गरियो। कर्णाली प्रदेशको सामाजिक विकास मन्त्रालयले उनीहरूलाई कोट वितरण गर्‍यो — आफूलाई "बोटको राजा" र अरूलाई "कोटको राजा" भन्ने राउटेले पहिलो पटक कोट लगाए। स्थानीयले राउटे बस्तीमा सहभोज गरे। सरकारले प्रत्येक राउटेलाई मासिक भत्ता दिन थाल्यो। फलस्वरूप पहिले पैसा नछुने राउटे अहिले उपहार र पैसा सजिलै स्वीकार गर्छन् र नेपाली भाषा राम्रोसँग बोल्छन्।

सामाजिकीकरण भनेको के हो?

मानिस समाजमा जन्मन्छ र समाजमै हुर्कन्छ। समाजबिना मानव जीवन अर्थहीन हुन्छ। जन्मदेखि जीवनको अन्तिम घडीसम्म मानिसले समाजका नियम, संस्कार, मूल्यमान्यता र चालचलन सिक्छ र पालना गर्छ। यही क्रममा उसले व्यवहार सिक्छ, सिप आर्जन गर्छ, जिम्मेवारी बहन गर्छ र समाजको असल सदस्य तथा नागरिक बन्छ।

सामाजिकीकरण समाजमा भएको संस्कृति र त्यसका पक्ष — सामाजिक मूल्यमान्यता, चालचलन, नीतिनियम आदि — बुझ्ने–बुझाउने र सिक्ने–सिकाउने प्रक्रिया हो। समाजले स्वीकार गरेका सिद्धान्त, आदर्श र व्यवहार ग्रहण गर्दै समाजमा अन्तरघुलन हुनु पनि सामाजिकीकरण हो। विद्यालय उमेरमा यस्तो सिकाइ पाउँदा बालबालिकामा सामाजिकपन को विकास हुन्छ, समाजका आदर्श र संस्कार सहजै ग्रहण हुन्छन् र उनीहरू असल तथा कुशल नागरिक बन्छन्।

सामाजिकीकरणका तत्त्व

पाठ्यपुस्तकले सामाजिकीकरणका पाँच तत्त्व दिएको छ:

(क) प्रेम र स्नेह: प्रेम र स्नेहले एकअर्काबिच आत्मीयता बढाउँछ। आत्मीयता नै सद्भाव र सहकार्यको आधार हो। जसलाई हामी माया गर्छौँ, उसमाथि विश्वास गर्छौँ र उसलाई आफ्नो ठान्छौँ। आमाको काखमा हुर्केको बच्चाले पहिलो पटक विश्वास र अपनत्व यहीँबाट सिक्छ।

(ख) सहयोग: आपसी सहयोग र सहकार्यले मानिसलाई नजिक ल्याउँछ। सेवा, निःस्वार्थपना र मेलमिलाप जस्ता सामाजिक गुण सहयोगबाटै विकास हुन्छन्। गाउँमा पर्मा लगाएर रोपाइँ गर्नु, पहिरो जाँदा छिमेकीलाई बास दिनु यसका उदाहरण हुन्।

(ग) अन्तरक्रिया: अन्तरक्रियाले अरूका विचार र भावना बुझ्ने, अनुभव आदानप्रदान गर्ने र अरूको विचारको सम्मान गर्ने वातावरण बनाउँछ। कक्षामा छलफल, टोलभेला वा वडाको सार्वजनिक सुनुवाइ अन्तरक्रियाका रूप हुन्।

(घ) सम्मान: सम्मान अरूको आस्था, विचार र कार्यप्रति गरिने इज्जत हो। राम्रो सोच र कामको सम्मान गर्दा त्यस्तो काम निरन्तर हुन्छ। अरूको सम्मान गर्नु आफैँमा आत्मअनुशासन पनि हो।

(ङ) भाषा: भाषा विचार आदानप्रदान गर्ने सबैभन्दा सशक्त माध्यम हो। भाषाबिना न विचार बुझिन्छ, न भावना व्यक्त हुन्छ। राउटे समुदायले नेपाली भाषा सिकेपछि मात्र अरूसँग सजिलै घुलमिल हुन थालेको यसैको उदाहरण हो।

सामाजिकीकरणको महत्त्व

• १. व्यक्तित्व विकास: समाजका क्रियाकलापमा सहभागी भएर व्यक्तिले सकारात्मक सोच र चिन्तन गर्ने बानी सिक्छ।
• २. सामाजिक सिप र व्यावहारिक ज्ञान: बोलचाल, सहकार्य, समस्या समाधान जस्ता जीवनयापनका सिप सामाजिकीकरणबाटै आउँछन्।
• ३. अनुशासन र असल गुण: यसले हरेक व्यक्तिलाई अनुशासित, असल र गुणी बनाउने आधार दिन्छ।
• ४. मानव मूल्यको अभ्यास: सहयोग, सहकार्य, सहानुभूति र समानुभूति (अर्काको ठाउँमा आफूलाई राखेर बुझ्ने गुण) जस्ता मानवीय व्यवहार अपनाउन प्रेरित गर्छ।
• ५. संस्कृतिको हस्तान्तरण: समाजका मूल्यमान्यता, रीतिरिवाज र परम्परा जोगाएर भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न जिम्मेवार बनाउँछ।

सामाजिकीकरणका माध्यम वा निकाय

(क) घरपरिवार: घरपरिवार व्यक्तिको पहिलो पाठशाला हो। बच्चाले परिवारबाट भाषा, मूल्य, संस्कार, ठुलालाई आदर गर्ने बानी र नाता–सम्बन्ध सिक्छ र अभ्यास गर्छ। यसैले ऊ पछि समाजमा सजिलै घुलमिल भई सदस्यका रूपमा स्थापित हुन्छ।

(ख) विद्यालय: विद्यालय समुदायका बालबालिका पढ्ने र घुलमिल हुने महत्त्वपूर्ण स्थल हो। फरक भाषा, संस्कृति, जातजाति र धर्मका विद्यार्थीबिच छलफल, सहकार्य र सम्मानको वातावरण बन्छ। विद्यार्थी एकअर्कासँग परिचित हुन्छन्, असल बानी बसाल्छन् र शिक्षकबाट पाएका ज्ञान, सिप र असल मूल्यमान्यताको अभ्यास गर्छन्।

(ग) दौँतरी समूह: समान उमेर र तहका साथीहरू दौँतरी हुन्। विद्यालय आवतजावत, खेलकुद र मनोरञ्जन गर्दा उनीहरूबिच सहजै अन्तरघुलन हुन्छ र सामाजिक व्यवहार आदानप्रदान हुन्छ। सहयोग, सहकार्य र मेलमिलापको अभ्यास हुने भएकाले दौँतरी समूह किशोर अवस्थामा सामाजिकीकरणको सबैभन्दा प्रभावशाली माध्यम बन्न सक्छ — राम्रो वा नराम्रो दुवैतर्फ।

(घ) सांस्कृतिक गतिविधि: समुदायमा हुने जात्रा, मेला र पर्वले मानिसलाई भेला गराउँछन्। इन्द्रजात्रा, छठ, ल्होसार, माघी वा तिहारको देउसी–भैलोमा सहभागी हुँदा मानिसले सामूहिकता, परम्परा र आपसी सम्मान सिक्छ।

यीबाहेक छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चारका साधन र हाटबजार पनि सामाजिकीकरणका माध्यम हुन्। यिनैबाट परम्परा, रीतिरिवाज, सहयोग र सम्मानका व्यवहार सिकेर मानिस समाजमा घुलमिल हुन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सामाजिकीकरण भनेको के हो? समाजका हरेक सदस्यले समाजका मूल्यमान्यता ग्रहण गर्ने, मेलमिलाप, सहकार्य र सहयोगको आदानप्रदान गर्ने तथा आपसी सम्मानका व्यवहार सिक्ने र अभ्यास गर्ने प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ। यो एउटा जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्तिमा रूपान्तरण गर्ने जीवनभर चल्ने प्रक्रिया हो। घरपरिवार, विद्यालय, दौँतरी समूह र सांस्कृतिक गतिविधि यसका मुख्य माध्यम हुन्।

२. सामाजिकीकरणको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) यसले व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास गर्छ र सकारात्मक सोच तथा चिन्तन सिकाउँछ। (ख) जीवनयापनका लागि आवश्यक सामाजिक सिप र व्यावहारिक ज्ञान दिन्छ। (ग) व्यक्तिलाई अनुशासित, असल र गुणी बनाउने आधार दिन्छ। (घ) सहयोग, सहकार्य, सहानुभूति र समानुभूति जस्ता मानवीय मूल्यको अभ्यास गर्न प्रेरित गर्छ। (ङ) समाजका मूल्यमान्यता, रीतिरिवाज र परम्परा जोगाएर भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने जिम्मेवारी बोध गराउँछ। (च) फरक भाषा, धर्म र संस्कृतिका मानिसबिच घुलमिल गराएर सामाजिक एकता बलियो बनाउँछ।

३. प्रेम र स्नेहले सामाजिकीकरणमा कसरी सहयोग गर्छ, प्रस्ट पार्नुहोस्। प्रेम र स्नेहले मानिसबिच आत्मीयता बढाउँछ। आत्मीयता भएपछि मानिस एकअर्कामाथि विश्वास गर्छन्, आफ्नो ठान्छन् र सद्भावपूर्वक सहकार्य गर्छन्। माया पाएको बच्चा आत्मविश्वासी हुन्छ र अरूलाई पनि माया गर्न सिक्छ; माया नपाएको बच्चा एक्लो र रिसाहा हुन सक्छ। परिवारमा स्नेह पाउँदा बालबालिका परिवारका नियम र संस्कार खुसीसाथ मान्छन्। त्यस्तै शिक्षकले स्नेहपूर्वक सिकाउँदा विद्यार्थी डर नमानी प्रश्न सोध्छन् र साथीसँग घुलमिल हुन्छन्। यसरी प्रेम र स्नेहले विश्वास र अपनत्वको आधार तयार गरेर सामाजिकीकरणलाई सहज बनाउँछ।

४. सामाजिकीकरणका माध्यम वा निकाय के के हुन्? तीमध्ये तपाईँका विचारमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निकाय वा माध्यम कुन हो र किन? सामाजिकीकरणका माध्यम घरपरिवार, विद्यालय, दौँतरी समूह र सांस्कृतिक गतिविधि हुन्। छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चारका साधन र हाटबजार पनि यसका माध्यम हुन्। मेरो विचारमा घरपरिवार सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो, किनभने: (क) मानिस जन्मेदेखि पहिलो वर्षहरू परिवारमै बिताउँछ, त्यसैले यो पहिलो पाठशाला हो; (ख) भाषा, खानपान, आदर, नाता–सम्बन्ध र धार्मिक संस्कार परिवारबाटै सिकिन्छ; (ग) परिवारमा बसेको बानी र मूल्यमान्यता जीवनभर रहन्छ; (घ) विद्यालय र दौँतरीबाट सिकेको कुरा पनि परिवारले नै सही–गलत छुट्याउन सघाउँछ। तसर्थ असल परिवारले असल नागरिक तयार गर्छ।

५. मानिस जैविक प्राणीबाट कसरी सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ, उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। जन्मँदा मानिससँग भोक, प्यास, निद्रा जस्ता जैविक आवश्यकता मात्र हुन्छन्, त्यसैले ऊ जैविक प्राणी हुन्छ। परिवारले उसलाई बोल्न, खान, आदर गर्न र नाता चिन्न सिकाउँछ। विद्यालयमा ऊ नियम, अनुशासन, पालो पर्खने र फरक पृष्ठभूमिका साथीसँग मिलेर बस्ने बानी सिक्छ। दौँतरी समूहमा खेल्दा सहयोग र नेतृत्व सिक्छ। जात्रा, पर्व र सामुदायिक काममा भाग लिँदा परम्परा र सामूहिकता सिक्छ। उदाहरणका लागि, घरमा दसैँमा ठुलाबाट टीका थाप्दा बालकले आदर र आशीर्वादको मूल्य सिक्छ; विद्यालयको सरसफाइ अभियानमा भाग लिँदा सामूहिक जिम्मेवारी सिक्छ। यसरी परिवार, विद्यालय, साथी र समाजबाट जीवनभर सिक्दै मानिस सामाजिक प्राणी बन्छ। राउटे समुदायले नेपाली भाषा, पैसाको प्रयोग र सहभोज सिकेर अरू समुदायसँग घुलमिल हुनु पनि यसैको उदाहरण हो।

६. तपाईँले आफ्नो घर–छिमेकमा कस्ता सामाजिकीकरणका अभ्यास गर्नुभएको छ? ती अभ्यासले सामाजिकपनको विकास गर्न कसरी मदत पुर्‍याएका छन्, लेख्नुहोस्। मैले घर–छिमेकमा यी अभ्यास गरेको छु: (क) बिहान ठुलालाई अभिवादन गर्ने र पाहुनालाई पानी दिएर स्वागत गर्ने; (ख) छिमेकीको घरमा बिहे, व्रतबन्ध वा मृत्यु संस्कार हुँदा काममा सघाउने; (ग) तिहारमा देउसी–भैलो खेल्ने र टोलको सरसफाइ अभियानमा भाग लिने; (घ) बिरामी छिमेकीलाई स्वास्थ्यचौकी पुर्‍याउन सहयोग गर्ने; (ङ) फरक धर्मका साथीको चाडपर्वमा सहभागी हुने। यी अभ्यासले मलाई अरूसँग बोल्ने आत्मविश्वास दिएका छन्, सहयोग र सहानुभूतिको बानी बसालेका छन्, फरक संस्कृति सम्मान गर्न सिकाएका छन् र आफू पनि टोल–समाजको जिम्मेवार सदस्य हुँ भन्ने बोध गराएका छन्।

१.२ हाम्रा पहिचान

कक्षा १० का विद्यार्थीको एउटा समूहले "हाम्रा पहिचान" विषयमा समूहकार्य गरेर यो विवरण तयार पारेको छ।

हरेक व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रको आआफ्नै फरक र अरूसँग साझा पहिचान हुन्छ। व्यक्ति र समुदायको अस्तित्व र त्यसबाट आउने आत्मविश्वासले पहिचानलाई झल्काउँछ। हामी सबैको आफ्नै वैयक्तिक, जातीय, भाषिक, लैङ्गिक, धार्मिक र क्षेत्रीय पहिचान भए पनि हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान नेपाली हो। पहिचानले अधिकार प्राप्ति, समावेशिता र सामाजिकीकरणमा मदत गर्छ र संस्कृति तथा संस्कारको निरन्तरता र संरक्षणको बाटो खोल्छ।

(क) राष्ट्रिय पहिचान

नेपाल दक्षिण एसियाको एउटा भूपरिवेष्टित (चारैतिर जमिनले घेरिएको, समुद्रसम्म आफ्नो सीमा नभएको) राष्ट्र हो। भूस्वरूप र हावापानीदेखि जातजाति, भाषा र धर्मसम्म यहाँ विविधता छ। नेपालको संविधानको धारा ३ ले नेपाली जनतालाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषतायुक्त भनी राष्ट्रको परिभाषा गरेको छ। हाम्रो भाषा, संस्कृति र वेशभूषा (जस्तै दौरा–सुरुवाल, गुन्यु–चोलो, ढाका टोपी) राष्ट्रिय पहिचान हुन् र यिनले हाम्रो राष्ट्रिय गौरव बढाएका छन्।

(ख) जातीय पहिचान

नेपालमा धेरै जातजाति र भाषाभाषीको बसोबास भएकाले नेपाली समाजलाई बहुल समाज भनिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १४२ जातजाति को बसोबास छ। मुख्य जातजाति र समुदायमा क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारू, नेवार, तामाङ, गुरुङ, यादव, दलित र मुस्लिम आदि पर्छन्।

(ग) भाषिक पहिचान

भाषिक विविधता नेपालको महत्त्वपूर्ण पहिचान हो। जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १२४ भाषा बोलिन्छन्। संविधानको धारा ६ ले नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ भने धारा ७ ले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा लाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाएको छ। साथै प्रदेशले आफ्नो प्रदेशभित्र बहुसङ्ख्यक जनताले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी राष्ट्रभाषालाई प्रदेशको सरकारी कामकाजको भाषा तोक्न सक्छ। यसैअनुसार भाषा आयोगले वि.सं. २०७८ मा यस्ता भाषा सिफारिस गरेको छ:

प्रदेश	सरकारी कामकाजका लागि सिफारिस गरिएका भाषा
कोशी प्रदेश	मैथिली र लिम्बु
मधेश प्रदेश	मैथिली, भोजपुरी र बज्जिका
बागमती प्रदेश	नेपालभाषा र तामाङ
गण्डकी प्रदेश	मगर, भोजपुरी र गुरुङ
लुम्बिनी प्रदेश	थारू र अवधी
कर्णाली प्रदेश	मगर
सुदूरपश्चिम प्रदेश	डोटेली र थारू

स्रोत: भाषा आयोग, २०७८ (पाठ्यपुस्तकमा दिइएअनुसार)

(घ) धार्मिक पहिचान

धर्मसँग व्यक्ति र समुदायको पहिचान जोडिएको हुन्छ। नेपाल हिन्दु धर्मावलम्बी बढी भएको देश हो, तर संविधानको धारा ४ ले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषणा गरेको छ र धारा २६ ले सबैलाई धार्मिक स्वतन्त्रताको हक दिएको छ। जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १० धर्म मान्ने मानिस बस्छन्:

धर्म	जनसङ्ख्याको प्रतिशत	धर्म	जनसङ्ख्याको प्रतिशत
हिन्दु	८१.१९	प्रकृति	०.३५
बौद्ध	८.२१	बोन	०.२३
इस्लाम	५.०९	जैन	०.०१
किरात	३.१७	सिख	०.०१
क्रिस्चियन	१.७६	बहाई	०.०० (५३७ जना)

स्रोत: राष्ट्रिय जनगणना २०७८

नेपालमा फरक फरक धार्मिक समुदाय भए पनि धार्मिक सहिष्णुता कायम छ। स्वयम्भू र बौद्धनाथमा हिन्दु पनि पूजा गर्छन्, पशुपतिनाथ र लुम्बिनीमा सबै धर्मका मानिस पुग्छन्।

(ङ) लैङ्गिक पहिचान

हरेक व्यक्तिको आफ्नै लैङ्गिक पहिचान हुन्छ। महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक गरी तीन किसिमका लैङ्गिक पहिचान हुन्छन्। लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकभित्र पनि समलिङ्गी महिला, समलिङ्गी पुरुष, द्विलिङ्गी, लिङ्गान्तरित, अन्तरलिङ्गी र आफ्नो पहिचानबारे प्रश्न गरिरहेका व्यक्ति जस्ता फरक फरक पहिचान पर्छन्। जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा पुरुष १,४२,५३,५५१ र महिला १,४९,११,०२७ छन्; कुल जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ हो।

(च) अपाङ्गता

व्यक्तिको पहिचान उसको शारीरिक र मानसिक अवस्थाको फरकपनमा पनि आधारित हुन्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ ले शारीरिक अङ्ग वा प्रणालीमा भएको समस्या र कठिनाइका आधारमा अपाङ्गतालाई १० प्रकारमा र अशक्तताको गम्भीरताका आधारमा ४ प्रकारमा बाँडेको छ:

प्रकृतिका आधारमा (१० प्रकार)	गम्भीरताका आधारमा (४ प्रकार)
१. शारीरिक अपाङ्गता	१. पूर्ण अशक्त
२. दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता	२. अति अशक्त
३. सुनाइसम्बन्धी अपाङ्गता	३. मध्यम अशक्त
४. श्रवण–दृष्टिविहीन	४. सामान्य अशक्त
५. स्वर र बोलाइसम्बन्धी
६. मानसिक वा मनोसामाजिक
७. बौद्धिक अपाङ्गता
८. अनुवंशीय रक्तस्राव (हेमोफिलिया) सम्बन्धी
९. अटिज्मसम्बन्धी
१०. बहुअपाङ्गता

अपाङ्गता भए पनि व्यक्तिले फरक फरक क्षमता विकास गरी देश विकासमा योगदान दिइरहेका हुन्छन्। दृष्टिविहीन शिक्षक, ह्विलचियर प्रयोग गर्ने खेलाडी वा सुनाइसम्बन्धी अपाङ्गता भएका कलाकार हाम्रै समाजका उदाहरण हुन्।

पहिचानको महत्त्व

• १. पहिचानले व्यक्तिलाई आफूलाई चिनाउने र जीवन जिउने आधार दिन्छ।
• २. यसले अधिकार प्राप्ति, समावेशिता र सामाजिकीकरण मा मदत गर्छ — जस्तै अपाङ्गता परिचयपत्रले सुविधा दिलाउँछ।
• ३. यसले कर्तव्यबोध गराउँछ, अनुशासनमा रहन प्रेरित गर्छ र समुदाय तथा राष्ट्रप्रति श्रद्धाभाव जगाउँछ।
• ४. यसले संस्कृति र संस्कारको निरन्तरता र संरक्षण को बाटो खोल्छ।
• ५. पहिचानले राष्ट्रलाई विश्व समुदायमाझ चिनाउँछ।

हामीले आफ्नो पहिचान कायम राख्दै राष्ट्रलाई चिनाउनुपर्छ र आफ्नो मौलिक धर्म र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्धन गर्नुपर्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. हाम्रा पहिचान के के हुन्? पहिचानको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। व्यक्ति, समुदाय वा राष्ट्रलाई अरूभन्दा फरक देखाउने विशेषता पहिचान हो। हाम्रा मुख्य पहिचान यी हुन्: (क) राष्ट्रिय पहिचान — हामी सबै नेपाली हौँ; (ख) जातीय पहिचान — १४२ जातजाति; (ग) भाषिक पहिचान — १२४ भाषा; (घ) धार्मिक पहिचान — १० धर्म; (ङ) लैङ्गिक पहिचान — महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक; (च) अपाङ्गता सम्बन्धी पहिचान। यसबाहेक क्षेत्रीय पहिचान (हिमाली, पहाडी, मधेशी) र सांस्कृतिक पहिचान पनि छन्। महत्त्व: (क) पहिचानले आफूलाई चिनाउने र जीवन जिउने आधार दिन्छ; (ख) अधिकार प्राप्ति, समावेशिता र सामाजिकीकरणमा मदत गर्छ; (ग) कर्तव्यबोध गराउँछ र राष्ट्रप्रति श्रद्धा जगाउँछ; (घ) संस्कृति र संस्कारको संरक्षण गर्छ; (ङ) नेपाललाई विश्वमा चिनाउँछ।

२. "पहिचान आफूलाई चिनाउने आधार हो।" उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। कुनै पनि व्यक्ति वा समुदायलाई अरूले उसको नाम, भाषा, संस्कृति, धर्म, पहिरन र राष्ट्रियताबाट चिन्छन्। जस्तै, विदेशमा दौरा–सुरुवाल र ढाका टोपी लगाएको मानिस देख्दा "नेपाली रहेछ" भनेर चिनिन्छ। थारू समुदायलाई सखिया नाच र माघी पर्वले, शेर्पा समुदायलाई हिमाल आरोहणको सिप र ल्होसारले, नेवार समुदायलाई जात्रा र नेपालभाषाले चिनाउँछ। नागरिकताको प्रमाणपत्रले कानुनी रूपमा हामी नेपाली नागरिक हौँ भन्ने चिनाउँछ। सगरमाथा र लुम्बिनीले नेपाललाई संसारमा चिनाउँछन्। पहिचान नभए मानिस अरूको भिडमा हराउँछ र आफ्नो अधिकार पनि दाबी गर्न सक्दैन। त्यसैले पहिचान आफूलाई चिनाउने आधार हो।

३. यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकको पहिचान र सम्मानका लागि के गर्नुपर्छ, आफ्ना धारणा प्रस्तुत गर्नुहोस्। (क) उनीहरूलाई पनि अरू नागरिकसरह समान व्यवहार गर्नुपर्छ; जिस्काउने, होच्याउने र भेदभाव गर्ने व्यवहार अन्त्य गर्नुपर्छ। (ख) संविधानको धारा १२ अनुसार लैङ्गिक पहिचान खुलाएर नागरिकता पाउने व्यवस्थाको कार्यान्वयन सहज बनाउनुपर्छ; सबै सरकारी फारममा "अन्य" विकल्प राख्नुपर्छ। (ग) विद्यालय र कार्यालयमा उनीहरूका लागि सुरक्षित वातावरण र शौचालय जस्ता सुविधा चाहिन्छ। (घ) शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा समान अवसर दिनुपर्छ। (ङ) परिवार र समाजमा सचेतना कार्यक्रम चलाएर उनीहरूलाई स्वीकार गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। (च) सञ्चारमाध्यमले सकारात्मक कथा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। यसो गर्दा विविधतामा एकता अझ बलियो हुन्छ।

४. अपाङ्गता भएका व्यक्तिको पहिचान र अवसर वृद्धि गर्न तपाईँ बसेको स्थानको स्थानीय सरकारले के कस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ, खोजी गरी प्रस्तुत गर्नुहोस्। (यो खोजमूलक प्रश्न हो; आफ्नो पालिकाको विवरण थप्नुहोस्।) सामान्यतया स्थानीय तहले यस्ता कार्यक्रम चलाउँछन्: (क) अपाङ्गताको प्रकृति र गम्भीरता हेरेर रातो, निलो, पहेँलो र सेतो रङका अपाङ्गता परिचयपत्र वितरण; (ख) पूर्ण र अति अशक्तलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता; (ग) ह्विलचियर, बैसाखी, श्रवणयन्त्र जस्ता सहायक सामग्री वितरण; (घ) सिपमूलक तालिम र स्वरोजगारका लागि सहुलियत ऋण; (ङ) अपाङ्गता भएका विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति र स्रोत कक्षा; (च) सार्वजनिक भवन, सडक र शौचालयलाई अपाङ्गतामैत्री बनाउने; (छ) निःशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण र पुनःस्थापना सेवा। यी कार्यक्रमले उनीहरूलाई पहिचान र आत्मनिर्भर बन्ने अवसर दिन्छन्।

१.३ विविधतामा एकता

शिक्षकले पत्रपत्रिकामा छापिएका समाचार र लेखका अंश समूहमा बाँडेर पढ्न दिनुभयो। तीमध्ये "समानता सोचौँ, विविधतामा रमाऔँ" र "विविधतामा एकता, नेपालको विशेषता" भन्ने दुई लेखको सार यस्तो छ।

नेपाल भौगोलिक, सामाजिक, भाषिक, सांस्कृतिक, परम्परागत र धार्मिक विविधता भएको बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुजातीय देश हो। यही विविधताले नेपाललाई संसारमा चिनाएको छ। यहाँका १४२ जातजाति, १२४ भाषा र १० धार्मिक सम्प्रदाय का मानिसलाई स्वतन्त्रता र सार्वजनिक क्षेत्रमा आफ्नो भिन्नता व्यक्त गर्ने अधिकार छ। नेपालीहरूबिच सदियौँदेखि आपसी विश्वास र समानता पाइन्छ; एकले अर्कालाई हेय दृष्टिले हेर्ने परम्परा छैन। आपसी मेलमिलाप, सहकार्य, समन्वय र समानता नेपाली समाजका विशेषता हुन्।

कक्षाको अन्तरक्रिया: विद्यार्थीका जिज्ञासा र शिक्षकका उत्तर

पाठ्यपुस्तकमा शिक्षक र विद्यार्थीबिचको छलफल छ। यसका मुख्य बुँदा परीक्षामा पनि काम लाग्छन्:

विद्यार्थीको जिज्ञासा	शिक्षकको उत्तरको सार
रमिला: कतिपय जातजातिबिच अझै विभेद छ; यसले विविधतामा एकता कमजोर पार्दैन र?	कतिपय व्यक्तिमा त्यस्तो सोच छ, तर राजनीतिक, आर्थिक परिवर्तन र चेतना बढेकाले सबै जातजातिबिच समानता स्थापित हुँदै छ।
अजय: संविधानले जातिगत विभेद गर्नेलाई के गर्छ?	संविधानको धारा २४ ले जातीय छुवाछूत र भेदभावलाई निषेध गरी दण्डनीय अपराध घोषणा गरेको छ; पीडितले क्षतिपूर्ति पाउँछ।
करण: भाषा, संस्कृति र रहनसहन क्षेत्र र जातअनुसार फरक छन्; अनि एकता कसरी?	सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषाको सम्मान, धार्मिक स्वतन्त्रता, एकले अर्काको संस्कृतिको सम्मान र अस्तित्व स्वीकार गर्ने परम्परा भएकाले एकता छ।
ईशा: लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको आवाज स्वीकार गर्दा एकता अझ बलियो हुँदैन र?	हो; उनीहरूको अधिकार कानुनी र व्यावहारिक रूपमा सम्बोधन भएको छ; नागरिकतालगायत सरकारी कागजातमा उनीहरूको पहिचान लेख्ने छुट्टै शीर्षक छ।

नेपालमा विविधता र एकताका आधार

नेपाली समाजमा धेरैजसो जातजातिका आफ्नै भाषा छन्; जात, भाषा र धर्मअनुसार फरक फरक सांस्कृतिक मूल्यमान्यता र गतिविधि छन्। एक जातले अर्को जातको धर्म र संस्कारको सम्मान गर्ने परम्परा छ। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, क्रिस्चियनलगायत धार्मिक विविधता हुँदाहुँदै पनि नेपाल विविधतामा एकताको सूत्रमा बाँधिएको मुलुक हो। सबै जातजाति, धर्म र भाषाभाषीलाई राज्य प्रणालीमा समानुपातिक सहभागिता सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था छ — जस्तै संसद्‌को समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली र निजामती सेवामा समावेशी आरक्षण।

संविधानले विविधतालाई एकतामा समेट्न गरेका केही व्यवस्था:

• १. धारा ३: बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र भौगोलिक विविधतायुक्त विशेषतालाई आत्मसात् गरी सबै नेपाली जनता समष्टिमा राष्ट्र हुन्।
• २. धारा ४: नेपाल धर्मनिरपेक्ष र समावेशी राज्य हो।
• ३. धारा ६ र ७: सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा; प्रदेशले थप कामकाजी भाषा तोक्न सक्छ।
• ४. धारा १८: समानताको हक — धर्म, वर्ण, जात, जाति, लिङ्ग, भाषा, क्षेत्रका आधारमा भेदभाव गरिने छैन।
• ५. धारा २४: छुवाछूत तथा भेदभावविरुद्धको हक।
• ६. धारा २६: धार्मिक स्वतन्त्रताको हक।
• ७. धारा ३२: भाषा तथा संस्कृतिको हक — प्रत्येक समुदायलाई आफ्नो भाषा, लिपि, संस्कृति र सम्पदा जोगाउने अधिकार।
• ८. धारा ४२: सामाजिक न्यायको हक — पछाडि पारिएका समुदायलाई राज्यका निकायमा समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सहभागिता।

विविधतामा एकताको महत्त्व

• १. विविधताले राष्ट्रका परम्परा, रीतिथिति, मौलिक संस्कृति र चालचलनको संरक्षण गर्छ।
• २. यसले आपसी सद्भाव, प्रेम, एकता र शान्ति कायम गर्छ।
• ३. शान्ति र एकताले विकास र समृद्धि को मार्ग सुनिश्चित गर्छ।
• ४. धेरै संस्कृति, चाडपर्व र सम्पदाले पर्यटन बढाउँछन्।
• ५. विविधतामा एकताले नेपाललाई विश्वमा नमुना राष्ट्र का रूपमा चिनाउँछ।
• ६. जातीय, धार्मिक वा क्षेत्रीय द्वन्द्वबाट जोगाउँछ र राष्ट्रिय अखण्डता बलियो बनाउँछ।

धार्मिक सहिष्णुता र जातीय सद्भावको महत्त्वबारे जनचेतना जगाएर नेपालको विविधतामा एकताको विरासतलाई युगौँसम्म निरन्तरता दिन सकिन्छ।

विविधता	विद्यमान अवस्था र अभ्यास	सुधार गर्नुपर्ने पक्ष र तरिका
भौगोलिक	हिमाल, पहाड, तराई र उपत्यकाको फरक भूगोल भए पनि "पहिले नेपाली अनि अन्य पहिचान" भन्ने भावना र विविधतामा एकताको अभ्यास	सम्मान र पहिचान जनस्तरसम्म पुर्‍याउने; भूगोलबाट आएका भाषिक, धार्मिक, पहिरन र वर्णका मौलिकता "हामी नेपालीकै पहिचान" भन्ने भावना विकास गर्ने
धार्मिक	धर्मनिरपेक्ष राज्य; एकअर्काका चाडपर्वमा सहभागिता; साझा तीर्थस्थल	धर्मका नाममा हुने उत्तेजक प्रचार रोक्ने; अन्तरधार्मिक संवाद बढाउने
भाषिक	सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा; प्रदेशमा थप कामकाजी भाषा; केही विद्यालयमा मातृभाषामा पढाइ	लोप हुन लागेका भाषाको अभिलेख र पाठ्यसामग्री; सरकारी सेवा स्थानीय भाषामा पनि
जातजाति	समानुपातिक प्रतिनिधित्व र आरक्षण; छुवाछूत दण्डनीय	कानुनको कडा कार्यान्वयन; अन्तरजातीय सहभोज र सचेतना
सांस्कृतिक	फरक चाडपर्वमा राष्ट्रिय बिदा; सांस्कृतिक कार्यक्रम	मौलिक कला, सङ्गीत र सिपको संरक्षणमा स्थानीय तहको लगानी

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. विविधतामा एकता नेपालको विशेषता भनेको के हो, प्रस्ट पार्नुहोस्। नेपालमा १४२ जातजाति, १२४ भाषा, १० धर्म र हिमाल–पहाड–तराईका फरक संस्कृति छन्। यति धेरै भिन्नता हुँदाहुँदै पनि नेपाली जनताले एकअर्काको भाषा, धर्म र संस्कृतिको सम्मान गर्छन्, अस्तित्व स्वीकार गर्छन् र "हामी सबै नेपाली" भन्ने साझा भावनामा बाँधिएका छन्। दसैँ, तिहार, ल्होसार, छठ, इद र क्रिसमस सबैले मनाउँछन्; स्वयम्भूमा हिन्दु र पशुपतिनाथमा बौद्ध पनि पुग्छन्। संविधानले सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ, धार्मिक स्वतन्त्रता दिएको छ र जातिगत विभेदलाई अपराध घोषणा गरेको छ। फरक भएर पनि एक हुनु नै नेपालको विशेषता भएकाले विविधतामा एकतालाई नेपालको विशेषता भनिन्छ।

२. नेपाल विविधताले भरिएको देश हो भन्ने भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्। (क) भौगोलिक विविधता: औसत करिब १९३ किलोमिटर चौडा भूभागभित्रै झापाको केचनाकवल जस्ता होचा समथर ठाउँदेखि ८,८४८.८६ मिटरको सगरमाथासम्म; हिमाल, पहाड, तराई, भित्री मधेश र उपत्यका। (ख) हावापानी: तराईको उष्ण, पहाडको समशीतोष्ण र हिमालको अति चिसो हावापानी। (ग) जातीय: क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारू, तामाङ, नेवार, यादव, राई, गुरुङ, दलित, मुस्लिम लगायत १४२ जातजाति। (घ) भाषिक: नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ, नेपालभाषा, लिम्बु, मगर लगायत १२४ भाषा। (ङ) धार्मिक: हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किरात, क्रिस्चियन, प्रकृति, बोन, जैन, सिख र बहाई। (च) सांस्कृतिक: दसैँ, तिहार, ल्होसार, छठ, माघी, चासोक तङ्नाम, उधौली–उभौली जस्ता पर्व; फरक पहिरन, गीत, नाच र परिकार। यी उदाहरणले नेपाल विविधताले भरिएको देश हो भन्ने पुष्टि गर्छन्।

३. विविधतामा एकताको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) यसले राष्ट्रका परम्परा, रीतिथिति र मौलिक संस्कृतिको संरक्षण गर्छ। (ख) आपसी सद्भाव, प्रेम र शान्ति कायम गर्छ। (ग) शान्त समाजमा मात्र विकास हुने भएकाले यसले विकास र समृद्धिको मार्ग सुनिश्चित गर्छ। (घ) विविध संस्कृति र सम्पदाले पर्यटन बढाउँछन् र आम्दानी दिन्छन्। (ङ) जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय द्वन्द्वबाट जोगाएर राष्ट्रिय अखण्डता बलियो बनाउँछ। (च) सबै समुदायलाई राज्यमा सहभागी गराएर अपनत्व बढाउँछ। (छ) नेपाललाई विश्वमा सहिष्णु राष्ट्रका रूपमा चिनाउँछ।

१.४ हाम्रा राष्ट्रिय गौरव

विद्यार्थीले समूहगत रूपमा तयार पारेका कक्षाकार्य भित्तामा टाँसे। सबै समूह पालैपालो हिँड्दै पढे र सुझाव दिए। छ समूहले छ विषय तयार पारेका थिए: बहुसांस्कृतिकता, वीरता, राष्ट्रिय झन्डा, राष्ट्रिय गान, लुम्बिनी र सगरमाथा।

(क) बहुसांस्कृतिकता

"बहु" भनेको धेरै र "सांस्कृतिकता" भनेको संस्कृति वा परम्परा हो। नेपालमा जाति, धर्म र भौगोलिक क्षेत्रको विविधता भएकाले संस्कृतिमा पनि विविधता छ। हरेक जातजातिका आफ्नै मौलिक संस्कृति र चाडपर्व छन्। हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिमलगायत सबै धर्मका आआफ्नै विशेषताका चाडपर्व छन्; हिमाल, पहाड र तराईमा क्षेत्रअनुसार पनि फरक पर्व मनाइन्छ। कृष्ण जन्माष्टमी, बुद्ध पूर्णिमा, क्रिसमस, न्वागी र विश्वकर्मा पूजा पनि नेपालमा मनाइन्छन्। यी पर्वमा फरक परम्परागत पहिरन र मौलिक परिकार प्रयोग हुन्छन्। लोकगीत र लोकनाचले नेपाली संस्कृति जीवन्त छ। चाडपर्व मनाउनु आफ्नो पहिचान प्रतिबिम्बित गर्नु पनि हो।

(ख) वीरता

"यो नेपाली शिर उचाली संसारमा लम्किन्छ, जुनकिरी झैँ ज्योति बाली अन्धकारमा चम्किन्छ।"

पाठ्यपुस्तकअनुसार कवि भूपी शेरचनद्वारा रचित यी हरफले नेपालीको गौरवमय वीरगाथा झल्काउँछन्। नेपाली विश्वमा वीर गोर्खाली भनेर चिनिन्छन्। वि.सं. १८७१–१८७२ मा अङ्ग्रेजले नेपालमाथि आक्रमण गर्दा अमरसिंह थापा, बलभद्र कुँवर, भक्ति थापालगायत वीरवीराङ्गनाले अदम्य साहस देखाए। गोलीगट्ठा र आधुनिक हतियारले सुसज्जित अङ्ग्रेज सेनाविरुद्ध उनीहरूले खुकुरी, खुँडा, तरवार, भाला र ढुङ्गा जस्ता घरेलु हतियार प्रयोग गरी डटेर प्रतिकार गरे। नालापानीमा बलभद्र कुँवरको नेतृत्वमा महिला र बालबालिकासमेत लडे; देउथलमा वृद्ध भक्ति थापा लड्दालड्दै वीरगति प्राप्त गरे। उनीहरूकै त्यागले आज हामी स्वतन्त्र "नेपाली" भन्न पाएका छौँ।

ब्रिटिस गोर्खा रेजिमेन्टमा काम गर्दा नेपालीले देखाएको इमानदारी, बहादुरी र कर्तव्यपरायणताले विश्व इतिहासमा ख्याति कमाएको छ। पाठ्यपुस्तकअनुसार जर्मन सम्राट् कैजर विलियम द्वितीयले संसारका जुनसुकै सेनासँग लड्न आफ्नो सेना पठाउन सकिने तर गोर्खाली सेनाको नाम सुन्नेबित्तिकै मुटु थरर काँप्ने भनेका थिए। प्रथम विश्वयुद्धमा देखाएको बहादुरीका कारण दोस्रो विश्वयुद्धअघि बेलायतले नेपाललाई आफ्नो पक्षमा लिई वीर गोर्खालीलाई सेनामा समावेश गर्‍यो। युद्धमा अतुलनीय साहस देखाएबापत बेलायती सरकारले नेपाली सैनिकलाई विश्वप्रसिद्ध भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस पदकले सम्मान गर्‍यो। यसैले नेपाल विश्वमा "वीर गोर्खालीको देश" भनेर चिनिन्छ।

(ग) राष्ट्रिय झन्डा

राष्ट्रिय झन्डा नेपालीको साझा पहिचान र राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक हो। संविधानको धारा ९ ले यसलाई राष्ट्रिय झन्डा तोकेको छ र अनुसूची १ मा यसको बनाउने विधि दिएको छ।

• १. नेपालको झन्डा दुई त्रिकोण मिलेर बनेको छ; संसारका अरू सबै राष्ट्रिय झन्डा चतुर्भुज (आयत वा वर्ग) आकारका भएकाले नेपालको झन्डा अद्वितीय छ।
• २. माथिल्लो त्रिकोणमा आठ कोण देखिने खुर्पे चन्द्रमा र तल्लो त्रिकोणमा १२ कोणयुक्त सूर्य छ। यसले आकाशमा चन्द्र र सूर्य रहुन्जेल नेपाल रहिरहोस् भन्ने भावना जनाउँछ।
• ३. निलो किनारा शान्तिको प्रतीक हो र सिम्रिक नेपालको राष्ट्रिय रङ हो।
• ४. यसले नेपाली जनताको इतिहास, स्वाभिमान, सार्वभौमिकता, स्वतन्त्रता, अपनत्व र एकता झल्काउँछ।

(घ) राष्ट्रिय गान

"सयौँ थुँगा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली …" नेपालको राष्ट्रिय गान हो। नेपाल सरकारले वि.सं. २०६४ साउन १८ गते घोषणा गरेसँगै यो राष्ट्रिय गानका रूपमा लागु भयो। यसको शब्द प्रदीपकुमार राई (ब्याकुल माइला) र सङ्गीत अम्बर गुरुङ को हो। "सयौँ थुँगा फूल" ले फरक जात, भाषा र धर्मका नेपालीलाई र "एउटै माला" ले राष्ट्रिय एकतालाई जनाउँछ; त्यसैले यो गानले विविधतामा एकताको महिमा गाएको छ। हरेक औपचारिक सार्वजनिक समारोहको सुरुमा, नेपाल र विदेशका नेपाली कार्यालय तथा संस्थामा राष्ट्रिय गान बजाइन्छ। गान बज्दा हामी आआफ्नो ठाउँमा सतर्क भई उभिएर सम्मान गर्छौँ।

(ङ) लुम्बिनी

लुम्बिनी (रूपन्देही, लुम्बिनी प्रदेश) गौतम बुद्धको जन्मस्थल र संसारभरका बौद्धधर्मावलम्बीको पवित्र तीर्थस्थल हो। शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्ध वैशाख पूर्णिमा मा जन्मिए, वैशाख पूर्णिमाकै दिन बुद्धत्व (ज्ञान) प्राप्त गरे, वैशाख पूर्णिमामै पहिलो पटक ज्ञान बाँडे र वैशाख पूर्णिमाकै दिन महापरिनिर्वाण प्राप्त गरे। बुद्धले विश्वभरि शान्ति र अहिंसाको सन्देश फैलाए; उनका अनुयायी संसारभरि छन्। बुद्धले नेपाल र नेपालीको नाम विश्वव्यापी बनाए। विश्व सम्पदा सूचीमा परेको लुम्बिनीमा हरेक वर्ष लाखौँ पर्यटक आउँछन् र विभिन्न राष्ट्रले यहाँ आआफ्ना गुम्बा तथा विहार बनाएका छन्। यिनै कारणले लुम्बिनीलाई राष्ट्रिय गौरव मानिन्छ।

(च) विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा

सगरमाथा संसारको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो हो; नेपाल र चीनले संयुक्त रूपमा गरेको नापअनुसार यसको उचाइ ८,८४८.८६ मिटर छ। "सगर" (आकाश) र "माथा" (शिर) मिलेर बनेको सगरमाथाको शाब्दिक अर्थ आकाश छुने शिखर हो। पाठ्यपुस्तकअनुसार वि.सं. २०१२ मा इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्य ले यसको नाम सगरमाथा राखेका हुन्। विश्व सम्पदा सूचीमा परेको सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा पर्ने यस शिखरको आरोहण गर्न हरेक वर्ष सयौँ पर्वतारोही नेपाल आउँछन्; यसले पर्यटन, रोजगारी र आर्थिक विकासमा ठुलो टेवा दिएको छ। सगरमाथा भएको देश भनेर नेपाल संसारभर प्रख्यात छ।

पाठको अन्त्यमा शिक्षक भन्नुहुन्छ — गौरव आत्मसम्मानको अनुभूति हो। हामी नेपाली हुनुमा गौरव गर्छौँ। नेपाली इतिहास, संस्कृति, मूल्यमान्यता र सम्मान गर्ने बानीले संसारको जुनसुकै ठाउँमा पनि नेपालीको सान बेग्लै बनाएका छन्। हामीले यसमा गौरव गर्नुपर्छ र गौरव बढाउने काममा सधैँ लाग्नुपर्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. राष्ट्रिय गौरव भनेको के हो? नेपाल र नेपालीलाई विश्वमा चिनाउने र हामीलाई नेपाली हुनुमा आत्मसम्मानको अनुभूति गराउने विशेष सम्पदा, प्रतीक, व्यक्तित्व, इतिहास र मूल्यमान्यतालाई राष्ट्रिय गौरव भनिन्छ। सगरमाथा, लुम्बिनी, राष्ट्रिय झन्डा, राष्ट्रिय गान, नेपालीको वीरता र बहुसांस्कृतिकता हाम्रा मुख्य राष्ट्रिय गौरव हुन्। यिनले राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउँछन्, पर्यटन बढाउँछन् र नेपाललाई संसारमा चिनाउँछन्।

२. "नेपाल एक बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो।" यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्। धेरै संस्कृति एकै ठाउँ सँगसँगै रहनुलाई बहुसांस्कृतिकता भनिन्छ। नेपालमा १४२ जातजाति, १२४ भाषा र १० धर्मका मानिस बस्छन्; हरेकका आफ्नै मौलिक संस्कृति, चाडपर्व, पहिरन र परिकार छन्। हिन्दुका दसैँ–तिहार, बौद्धको बुद्ध पूर्णिमा र ल्होसार, मुस्लिमको इद, क्रिस्चियनको क्रिसमस, किरातको उधौली–उभौली, थारूको माघी, मधेशको छठ, नेवार समुदायका जात्रा र विश्वकर्मा पूजा तथा न्वागी सबै नेपालमा मनाइन्छन्। हिमाल, पहाड र तराईमा क्षेत्रअनुसार फरक पर्व, लोकगीत र लोकनाच छन्। यति धेरै संस्कृति एकअर्काको सम्मान गर्दै सँगै फस्टाएकाले नेपाल बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो; संविधानको धारा ३ ले पनि नेपाललाई बहुसांस्कृतिक राष्ट्र भनेको छ।

३. मानौँ तपाईँ विदेश भ्रमणमा हुनुहुन्छ। त्यहाँको कुनै कार्यक्रममा तपाईँलाई नेपालको चिनारी गराउने अवसर मिल्यो भने नेपालको राष्ट्रिय गौरव बढाउने के के विषयवस्तु प्रस्तुत गर्नुहुन्छ? म यी विषय प्रस्तुत गर्छु: (क) सगरमाथा — संसारको सर्वोच्च शिखर (८,८४८.८६ मिटर) र हिमालको देश; (ख) लुम्बिनी — शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल; (ग) राष्ट्रिय झन्डा — संसारकै अनौठो आकारको झन्डा र यसका चन्द्र–सूर्यको अर्थ; (घ) वीरता — वीर गोर्खालीको इतिहास, नालापानीको युद्ध, भिक्टोरिया क्रस; (ङ) विविधतामा एकता — १४२ जातजाति, १२४ भाषा र धार्मिक सहिष्णुता; (च) सांस्कृतिक सम्पदा — पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, काठमाडौँ उपत्यकाका दरबार क्षेत्र, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज; (छ) राष्ट्रिय गान "सयौँ थुँगा फूलका हामी" को भाव। प्रस्तुतिमा नेपाली पहिरन लगाउने, मादल वा सारङ्गीको धुन सुनाउने र सम्पदाका तस्बिर देखाउने गर्छु।

४. "हामी वीर नेपालीका सन्तति हौँ, कसैले हाम्रो मानमर्दन गरेमा सो कार्य हामीलाई कदापि स्वीकार्य हुँदैन।" यस भनाइप्रति आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्नुहोस्। यो भनाइ पूर्ण रूपमा सही छ। हाम्रा पुर्खा अमरसिंह थापा, बलभद्र कुँवर र भक्ति थापाले घरेलु हतियार बोकेरै आधुनिक हतियारले सुसज्जित अङ्ग्रेज सेनाको सामना गरेर देशको स्वतन्त्रता जोगाए। नेपाल कहिल्यै कसैको उपनिवेश बनेन। विश्वयुद्धमा गोर्खाली सैनिकले भिक्टोरिया क्रस जितेर संसारमा नेपालीको सान बढाए। यस्ता वीरका सन्तति भएकाले हाम्रो स्वाभिमान, सार्वभौमिकता, सिमाना, झन्डा वा संस्कृतिको अपमान हामी सहन सक्दैनौँ। तर आजको समयमा मानमर्दनको प्रतिकार हतियारले होइन — कूटनीति, कानुन, एकता र देशको आर्थिक तथा शैक्षिक सबलताले गर्नुपर्छ। आफैँ इमानदार, परिश्रमी र अनुशासित बनेर, विदेशमा पनि राम्रो आचरण देखाएर र राष्ट्रिय सम्पदाको संरक्षण गरेर वीर पुर्खाको गौरव जोगाउनु हाम्रो कर्तव्य हो।

अध्यायको सारांश

• समाजका मूल्यमान्यता ग्रहण गर्ने, सहयोग र सम्मानका व्यवहार सिक्ने र अभ्यास गर्ने प्रक्रिया सामाजिकीकरण हो; यसले जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्ति बनाउँछ र जीवनभर चल्छ।
• सामाजिकीकरणका तत्त्व: प्रेम र स्नेह, सहयोग, अन्तरक्रिया, सम्मान र भाषा। माध्यम: घरपरिवार (पहिलो पाठशाला), विद्यालय, दौँतरी समूह, सांस्कृतिक गतिविधि; साथै छिमेकी, सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चार र हाटबजार।
• सामाजिकीकरणले व्यक्तित्व विकास, सामाजिक सिप, अनुशासन, मानव मूल्य र संस्कृतिको हस्तान्तरणमा मदत गर्छ।
• व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रलाई अरूभन्दा फरक चिनाउने विशेषता पहिचान हो; हाम्रो साझा राष्ट्रिय पहिचान नेपाली हो।
• जनगणना २०७८: १४२ जातजाति, १२४ भाषा, १० धर्म; हिन्दु ८१.१९, बौद्ध ८.२१, इस्लाम ५.०९, किरात ३.१७, क्रिस्चियन १.७६ प्रतिशत; पुरुष १,४२,५३,५५१ र महिला १,४९,११,०२७।
• संविधानअनुसार सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन् र देवनागरी लिपिको नेपाली सरकारी कामकाजको भाषा हो; भाषा आयोगले २०७८ मा प्रदेशका लागि थप कामकाजी भाषा सिफारिस गरेको छ।
• अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ ले अपाङ्गतालाई प्रकृतिका आधारमा १० र गम्भीरताका आधारमा ४ (पूर्ण, अति, मध्यम, सामान्य अशक्त) प्रकारमा बाँडेको छ।
• फरक भएर पनि एकअर्काको सम्मान गर्दै "हामी सबै नेपाली" भन्ने भावनामा बाँधिनु विविधतामा एकता हो; संविधानले जातिगत छुवाछूत र भेदभावलाई दण्डनीय अपराध मानेको छ।
• राष्ट्रिय गौरव आत्मसम्मानको अनुभूति हो; बहुसांस्कृतिकता, वीरता, राष्ट्रिय झन्डा, राष्ट्रिय गान (२०६४ साउन १८ देखि; शब्द ब्याकुल माइला, सङ्गीत अम्बर गुरुङ), लुम्बिनी र सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) हाम्रा मुख्य गौरव हुन्।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. व्यक्तिको पहिलो पाठशाला कुन हो? [1] (क) विद्यालय (ख) घरपरिवार (ग) दौँतरी समूह (घ) हाटबजार
2. तलकामध्ये कुन सामाजिकीकरणको तत्त्व हो? [1] (क) विद्यालय (ख) सहकारी (ग) अन्तरक्रिया (घ) जात्रा
3. राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा कति जातजाति छन्? [1] (क) १२३ (ख) १२४ (ग) १२५ (घ) १४२
4. जनसङ्ख्याका आधारमा नेपालको दोस्रो ठुलो धर्म कुन हो? [1] (क) इस्लाम (ख) किरात (ग) बौद्ध (घ) क्रिस्चियन
5. अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ ले प्रकृतिका आधारमा अपाङ्गतालाई कति प्रकारमा बाँडेको छ? [1] (क) ४ (ख) ७ (ग) १० (घ) १२
6. भाषा आयोगले कर्णाली प्रदेशका लागि सिफारिस गरेको सरकारी कामकाजको भाषा कुन हो? [1] (क) थारू (ख) मगर (ग) डोटेली (घ) गुरुङ
7. नेपालको राष्ट्रिय गानका सङ्गीतकार को हुन्? [1] (क) प्रदीपकुमार राई (ख) अम्बर गुरुङ (ग) भूपी शेरचन (घ) बाबुराम आचार्य
8. नेपालको राष्ट्रिय झन्डाको तल्लो त्रिकोणमा कस्तो चिह्न छ? [1] (क) आठ कोणयुक्त चन्द्रमा (ख) १२ कोणयुक्त सूर्य (ग) तारा (घ) लालीगुराँस

समूह क का उत्तर

१. (ख) — बच्चाले भाषा, संस्कार र नाता–सम्बन्ध सबैभन्दा पहिले घरपरिवारबाटै सिक्छ।

२. (ग) — अन्तरक्रिया गुण वा तत्त्व हो; विद्यालय, सहकारी र जात्रा सामाजिकीकरणका माध्यम हुन्।

३. (घ) — जनगणना २०७८ ले १४२ जातजाति र १२४ भाषा देखाएको छ; १२५ र १२३ जनगणना २०६८ का अङ्क हुन्।

४. (ग) — हिन्दु ८१.१९ प्रतिशतपछि बौद्ध ८.२१ प्रतिशत छन्; इस्लाम ५.०९ र किरात ३.१७ प्रतिशत छन्।

५. (ग) — प्रकृतिका आधारमा १० र गम्भीरताका आधारमा ४ प्रकार छन्।

६. (ख) — कर्णालीका लागि मगर मात्र सिफारिस छ; थारू र डोटेली सुदूरपश्चिम, गुरुङ गण्डकीका लागि हुन्।

७. (ख) — सङ्गीत अम्बर गुरुङ र शब्द प्रदीपकुमार राई (ब्याकुल माइला) का हुन्।

८. (ख) — माथिल्लो त्रिकोणमा चन्द्रमा र तल्लो त्रिकोणमा १२ कोणयुक्त सूर्य छ।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. सामाजिकीकरणमा भाषाको भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्। [2]
2. दौँतरी समूह कसरी सामाजिकीकरणको माध्यम बन्छ? [2]
3. नेपालको संविधानले भाषासम्बन्धी के व्यवस्था गरेको छ? [2]
4. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको लिङ्ग अनुपात निकाल्नुहोस्। [2]
5. लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक भन्नाले कसलाई बुझिन्छ? [2]
6. जातिगत विभेदले विविधतामा एकतामा कस्तो असर पार्छ? [2]
7. नेपालको राष्ट्रिय झन्डाका कुनै चार विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
8. लुम्बिनीलाई किन राष्ट्रिय गौरव मानिन्छ? [2]

समूह ख का उत्तर

१. भाषा विचार, भावना र अनुभव आदानप्रदान गर्ने सबैभन्दा सशक्त माध्यम हो। भाषाबाटै मानिस अरूसँग घुलमिल हुन्छ, समाजका नियम र मूल्यमान्यता बुझ्छ र आफ्नो कुरा भन्छ। राउटे समुदायले नेपाली भाषा सिकेपछि मात्र अरू समुदायसँग सहजै घुलमिल हुन थालेको यसको उदाहरण हो।

२. समान उमेर र तहका साथी दौँतरी हुन्। विद्यालय आवतजावत, खेलकुद र मनोरञ्जनमा सँगै हुँदा उनीहरूबिच सहजै अन्तरघुलन हुन्छ; सहयोग, सहकार्य, मेलमिलाप, नेतृत्व र नियम पालनाको अभ्यास हुन्छ। त्यसैले दौँतरी समूह, विशेषगरी किशोर उमेरमा, सामाजिकीकरणको प्रभावशाली माध्यम हो।

३. संविधानको धारा ६ अनुसार नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्। धारा ७ अनुसार देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा सरकारी कामकाजको भाषा हो र प्रदेशले आफ्नो प्रदेशभित्र बहुसङ्ख्यक जनताले बोल्ने एक वा बढी राष्ट्रभाषालाई प्रदेशको कामकाजी भाषा तोक्न सक्छ।

४. लिङ्ग अनुपात = (पुरुष ÷ महिला) × १०० = (१,४२,५३,५५१ ÷ १,४९,११,०२७) × १०० ≈ ९५.६। अर्थात् प्रत्येक सय महिलामा करिब ९६ पुरुष छन्।

५. परम्परागत "महिला" वा "पुरुष" मात्रको पहिचानमा नअट्ने वा आफ्नो यौनिक झुकाव फरक भएका व्यक्तिलाई लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक भनिन्छ। यसमा समलिङ्गी महिला, समलिङ्गी पुरुष, द्विलिङ्गी, लिङ्गान्तरित, अन्तरलिङ्गी र आफ्नो पहिचानबारे प्रश्न गरिरहेका व्यक्ति पर्छन्। नेपालमा उनीहरूको पहिचान नागरिकतालगायत कागजातमा लेख्न मिल्छ।

६. जातिगत विभेदले कुनै समुदायलाई होच्याउँछ र राज्यप्रति उसको अपनत्व घटाउँछ। यसले आपसी अविश्वास, द्वन्द्व र सामाजिक विखण्डन ल्याउँछ र "हामी सबै नेपाली" भन्ने भावना कमजोर बनाउँछ। त्यसैले संविधानले यसलाई दण्डनीय अपराध मानेको छ।

७. (क) दुई त्रिकोण मिलेर बनेको, संसारको एक मात्र चतुर्भुज नभएको राष्ट्रिय झन्डा; (ख) माथिल्लो त्रिकोणमा खुर्पे चन्द्रमा र तल्लो त्रिकोणमा १२ कोणयुक्त सूर्य — चन्द्र–सूर्य रहुन्जेल नेपाल रहोस् भन्ने भाव; (ग) सिम्रिक रङ राष्ट्रिय रङ; (घ) निलो किनारा शान्तिको प्रतीक।

८. लुम्बिनी शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल र संसारभरका बौद्धधर्मावलम्बीको पवित्र तीर्थस्थल हो। विश्व सम्पदा सूचीमा परेको यस स्थलमा हरेक वर्ष लाखौँ पर्यटक आउँछन् र धेरै राष्ट्रले गुम्बा–विहार बनाएका छन्। यसले नेपाललाई शान्तिको भूमिका रूपमा संसारमा चिनाएकाले यो राष्ट्रिय गौरव हो।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. सामाजिकीकरणका माध्यम वा निकायको व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
2. धार्मिक र भाषिक पहिचानको चर्चा गर्दै यिनको संरक्षण किन आवश्यक छ, लेख्नुहोस्। [4]
3. नेपालमा विविधतामा एकता कायम राख्न संविधानले गरेका व्यवस्था उल्लेख गर्नुहोस्। [4]
4. नेपालीको वीरतालाई किन राष्ट्रिय गौरव मानिन्छ? ऐतिहासिक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्ति बनाउने ठाउँ वा संस्थालाई सामाजिकीकरणका माध्यम भनिन्छ। (क) घरपरिवार: पहिलो पाठशाला; बच्चाले भाषा, मूल्य, संस्कार, आदर र नाता–सम्बन्ध यहीँबाट सिक्छ र समाजमा घुलमिल हुने आधार पाउँछ। (ख) विद्यालय: फरक भाषा, धर्म र जातका विद्यार्थीबिच छलफल, सहकार्य र सम्मानको वातावरण बन्छ; शिक्षकबाट ज्ञान, सिप र असल बानी सिकिन्छ। (ग) दौँतरी समूह: समान उमेरका साथीसँग खेल्दा र हिँड्दा सहयोग, मेलमिलाप र नेतृत्व सिकिन्छ। (घ) सांस्कृतिक गतिविधि: जात्रा, मेला र पर्वले मानिसलाई भेला गराएर परम्परा र सामूहिकता सिकाउँछन्। (ङ) अन्य: छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चारका साधन र हाटबजारबाट पनि परम्परा, सहयोग र सम्मानका व्यवहार सिकिन्छन्। यी सबैको मिलेजुलेको प्रभावले असल नागरिक बनाउँछ।

२. धार्मिक पहिचान: धर्मसँग व्यक्ति र समुदायको आस्था, चाडपर्व र संस्कार जोडिएका हुन्छन्। जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १० धर्म छन् — हिन्दु ८१.१९, बौद्ध ८.२१, इस्लाम ५.०९, किरात ३.१७, क्रिस्चियन १.७६ प्रतिशत र प्रकृति, बोन, जैन, सिख तथा बहाई। नेपाल धर्मनिरपेक्ष राज्य हो र धार्मिक सहिष्णुता यसको विशेषता हो। भाषिक पहिचान: नेपालमा १२४ भाषा बोलिन्छन्; सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्, नेपाली सरकारी कामकाजको भाषा हो र प्रदेशले थप कामकाजी भाषा तोक्न सक्छन् (जस्तै मधेशमा मैथिली, भोजपुरी, बज्जिका)। संरक्षण किन: (क) भाषा र धर्मले समुदायको इतिहास, ज्ञान र संस्कार बोक्छन्; (ख) भाषा मरे लोकगीत, कथा र परम्परागत ज्ञान पनि हराउँछ; (ग) संरक्षणले समुदायलाई आत्मसम्मान र राज्यप्रति अपनत्व दिन्छ; (घ) विविधताले पर्यटन र अनुसन्धानको अवसर दिन्छ; (ङ) सबैको पहिचान सम्मान गर्दा विविधतामा एकता बलियो हुन्छ।

३. (क) धारा ३: बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषतासहित सबै नेपाली जनता मिलेर राष्ट्र बन्ने व्यवस्था। (ख) धारा ४: नेपाल धर्मनिरपेक्ष, समावेशी, लोकतान्त्रिक राज्य। (ग) धारा ६ र ७: सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा; नेपाली सरकारी कामकाजको भाषा र प्रदेशमा थप कामकाजी भाषा। (घ) धारा १८: धर्म, जात, लिङ्ग, भाषा, क्षेत्रका आधारमा भेदभाव नगरिने समानताको हक। (ङ) धारा २४: छुवाछूत र जातीय भेदभाव दण्डनीय। (च) धारा २६: धार्मिक स्वतन्त्रता। (छ) धारा ३२: भाषा, लिपि र संस्कृति जोगाउने हक। (ज) धारा ४२: पछाडि पारिएका समुदायलाई राज्यका निकायमा समावेशी सहभागिता। साथै समानुपातिक निर्वाचन, आरक्षण र लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकको पहिचान खुलाउने नागरिकताको व्यवस्था पनि छ। यिनले सबै समुदायलाई राज्यमा अपनत्व दिएर एकता बलियो बनाएका छन्।

४. नेपालीको साहस र बहादुरीले नेपाललाई कहिल्यै उपनिवेश हुन दिएन र संसारमा "वीर गोर्खालीको देश" भन्ने पहिचान दियो, त्यसैले वीरता राष्ट्रिय गौरव हो। उदाहरण: (क) वि.सं. १८७१–१८७२ को नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धमा अमरसिंह थापा, बलभद्र कुँवर र भक्ति थापाले खुकुरी, खुँडा, तरवार, भाला र ढुङ्गाजस्ता घरेलु हतियारले आधुनिक अङ्ग्रेज सेनाको सामना गरे; नालापानीमा महिला र बालबालिका पनि लडे। (ख) ब्रिटिस गोर्खा रेजिमेन्टमा नेपालीले देखाएको इमानदारी र बहादुरीले विश्व इतिहासमा ख्याति कमायो। (ग) पाठ्यपुस्तकअनुसार जर्मन सम्राट् कैजर विलियम द्वितीयले गोर्खाली सेनाको नाम सुन्दा मुटु काँप्ने भनेका थिए। (घ) प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्धमा साहस देखाएबापत नेपाली सैनिकले भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस पाए। यस्तो वीरताले हामीलाई स्वाभिमान दिन्छ; हामीले पुर्खाको वीरताको सम्मान गर्दै इमानदारी र परिश्रमले देशको सान बढाउनुपर्छ।

समूह घ — विस्तृत उत्तर (८ अङ्क)

1. सामाजिकीकरण भनेको के हो? यसका तत्त्व र महत्त्वको विवेचना गर्दै जैविक प्राणी सामाजिक प्राणीमा कसरी रूपान्तरण हुन्छ, उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। [8]
2. "विविधता नेपालको पहिचान र एकता नेपालको शक्ति हो।" यस भनाइलाई नेपालका विविध पहिचान र राष्ट्रिय गौरवका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [8]

समूह घ का उत्तर

१. परिचय: समाजका हरेक सदस्यले समाजका मूल्यमान्यता ग्रहण गर्ने, मेलमिलाप, सहकार्य र सहयोगको आदानप्रदान गर्ने तथा आपसी सम्मानका व्यवहार सिक्ने र अभ्यास गर्ने प्रक्रिया सामाजिकीकरण हो। यो जन्मदेखि मृत्युसम्म चल्ने र जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्ति बनाउने प्रक्रिया हो। तत्त्व: (क) प्रेम र स्नेह — आत्मीयता, विश्वास र अपनत्व बढाउँछ; (ख) सहयोग — सेवा, निःस्वार्थपना र मेलमिलाप सिकाउँछ; (ग) अन्तरक्रिया — अरूका विचार र भावना बुझ्ने र सम्मान गर्ने वातावरण बनाउँछ; (घ) सम्मान — अरूको आस्था र कामप्रति इज्जत; आत्मअनुशासन; (ङ) भाषा — विचार र भावना आदानप्रदानको सशक्त माध्यम। महत्त्व: (क) व्यक्तित्व विकास र सकारात्मक सोच; (ख) सामाजिक सिप र व्यावहारिक ज्ञान; (ग) अनुशासित, असल र गुणी बन्ने आधार; (घ) सहयोग, सहानुभूति र समानुभूति जस्ता मानव मूल्यको अभ्यास; (ङ) मूल्यमान्यता, रीतिरिवाज र परम्परा भावी पुस्तामा हस्तान्तरण; (च) सामाजिक एकता। रूपान्तरणको प्रक्रिया: जन्मँदा शिशुसँग भोक, निद्रा जस्ता जैविक आवश्यकता मात्र हुन्छन्। घरपरिवारमा उसले बोल्न, खान, नमस्कार गर्न र नाता चिन्न सिक्छ; दसैँमा टीका थाप्दा आदर र आशीर्वादको अर्थ बुझ्छ। विद्यालयमा नियम, पालो पर्खने, बाँडेर खाने र फरक जात–धर्मका साथीसँग मिलेर बस्ने बानी बस्छ। दौँतरी समूहमा खेल्दा सहयोग र नेतृत्व सिक्छ। जात्रा, मेला र सामुदायिक काममा भाग लिँदा सामूहिकता र परम्परा सिक्छ। वयस्क भएपछि ऊ मतदान गर्छ, कर तिर्छ, परिवार चलाउँछ र आफ्नो संस्कार नयाँ पुस्तालाई दिन्छ। राउटे समुदायले नेपाली भाषा सिकेर, पैसा प्रयोग गरेर र स्थानीयसँग सहभोज गरेर घुलमिल हुनु पनि यसैको उदाहरण हो। निष्कर्ष: सामाजिकीकरणबिना मानिस भाषा, संस्कार र सिपविहीन जैविक प्राणी मात्र रहन्छ; यसैले उसलाई असल नागरिक बनाउँछ।

२. विविधता पहिचान हो: (क) राष्ट्रिय — संविधानको धारा ३ ले नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र भनेको छ; (ख) जातीय — १४२ जातजाति; (ग) भाषिक — १२४ भाषा, सबै राष्ट्रभाषा; (घ) धार्मिक — हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किरात, क्रिस्चियनलगायत १० धर्म; (ङ) लैङ्गिक — महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक; (च) अपाङ्गता — १० प्रकारका अपाङ्गता भएका व्यक्तिको छुट्टै पहिचान; (छ) भौगोलिक — हिमाल, पहाड, तराई। यी फरकपनले नै नेपाललाई संसारमा अनौठो र चिनिने देश बनाएका छन्। एकता शक्ति हो: (क) फरक भएर पनि एकअर्काको धर्म, भाषा र संस्कृति सम्मान गर्ने परम्परा छ — स्वयम्भू र पशुपतिनाथ साझा आस्थाका केन्द्र हुन्; (ख) राष्ट्रिय गान "सयौँ थुँगा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली" ले फरक फूल मिलेर एउटै माला बनेको भाव दिन्छ; (ग) राष्ट्रिय झन्डाले सबैको साझा स्वाभिमान र सार्वभौमिकता झल्काउँछ; (घ) नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धमा विभिन्न समुदायका वीर एकजुट भएर लडेकाले देश स्वतन्त्र रह्यो; (ङ) लुम्बिनी र सगरमाथा जस्ता गौरवले सबै नेपालीलाई एउटै पहिचान दिन्छन्; (च) संविधानले समानता, धार्मिक स्वतन्त्रता, भाषिक हक र छुवाछूतविरुद्धको हक दिएर एकतालाई कानुनी आधार दिएको छ। एकताकै कारण नेपालमा ठुला जातीय वा धार्मिक युद्ध भएनन् र शान्ति, पर्यटन र विकासको बाटो खुला रह्यो। निष्कर्ष: विविधताले हामीलाई चिनाउँछ भने एकताले टिकाउँछ। त्यसैले आफ्नो पहिचान जोगाउँदै अरूको पहिचान सम्मान गर्नु र राष्ट्रिय गौरवको संरक्षण गर्नु हरेक नेपालीको कर्तव्य हो।