सामाजिक समस्या र समाधान

गाउँकी एउटी सोझी चेली "विदेशमा राम्रो जागिर" को आश्वासनमा हराउँछिन्; एउटी नवविवाहिता दाइजो कम ल्याइस् भनेर कुटिन्छिन्; ठेक्कामा कमिसन खाएर बनाइएको सडक एकै वर्षमा भत्किन्छ; कर्णालीकी किशोरी छाउगोठमा सर्पको टोकाइले मर्छिन्। यी सबै अलग अलग घटना जस्ता देखिन्छन्, तर सबैको जरा एउटै छ — समाजका मूल्यमान्यता र नियमविपरीतका व्यवहार, जसलाई सामाजिक समस्या भनिन्छ। यस एकाइमा हामी मानव बेचबिखन, यौन विकृति, घरेलु हिंसा, भ्रष्टाचार र अन्धविश्वासका कारण, असर र समाधान पढ्नेछौँ, समस्या पहिचान गरी समाधान खोज्ने सिप सिक्नेछौँ र यस्ता समस्या समाधानमा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले खेलेको भूमिका बुझ्नेछौँ।

४.१ मानव बेचबिखन: एक गम्भीर सामाजिक समस्या

पाठ्यपुस्तकले यो पाठ सहिद शुक्र माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थीले वार्षिकोत्सवमा मानव बेचबिखनविरुद्ध प्रस्तुत गरेको जनचेतनामूलक नाटक बाट सुरु गरेको छ।

नाटकको सार

ढोकामा प्रहरीले ढकढक्याउँदा धनवीर आत्तिँदै बुइँगलमा लुक्छन्। भेटिएपछि "धान उठाउन बसेको" भन्छन्। प्रहरी बताउँछन् — धनवीरविरुद्ध इलाका प्रहरी कार्यालयमा एक महिलालाई विदेश लगेर बेचेको उजुरी परेको छ र पक्राउ पुर्जी जारी भएको छ। छिमेकी मदन र उनकी श्रीमती सम्झन्छन् — धनवीर पहिले मृगौला बेच्ने गिरोह मा लागेर जेल परेका थिए र भर्खर छुटेका थिए; पल्लो गाउँकी सोझी नानी धेरै दिनदेखि सम्पर्कविहीन थिइन्। शिक्षक सानुमाया थप्छिन् — अघिल्लो वर्ष उनले मानबहादुरलाई गैरकानुनी तरिकाले दुबई पठाएर अलपत्र पारेका थिए। मदनका अनुसार धनवीरले आफ्नै श्रीमतीलाई कुटेर माइत पठाएका छन् र सानो छोरो घरमा टिक्न नसकेर होटेलमा काम गर्छ।

प्रहरीले स्पष्ट पार्छन् — आरोप अझै प्रमाणित भएको छैन, उजुरी परेकाले अनुसन्धानका लागि पक्राउ गरिएको हो; बेचिएकी चेलीलाई प्रहरी र सामाजिक संस्थाको सहयोगमा उद्धार गरी ल्याइएको छ र धनवीरको नाममा किटानी जाहेरी परेको छ। धनवीर माफी माग्छन्, तर वडा सदस्य भन्छन् — "हामीले माफी दिएर उम्किने कसुर होइन, यो त जघन्य अपराध हो; कानुनबमोजिम सजाय पाउनै पर्छ।" अन्त्यमा सानुमाया, वडाध्यक्ष र मदन मिलेर गाउँमा मानव बेचबिखनविरुद्ध चेतना अभियान चलाउने निर्णय गर्छन्।

कानुनी व्यवस्था: मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४

कसुर	सजाय
मानिस किन्ने वा बेच्ने	२० वर्ष कैद र २ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना
कुनै फाइदा लिई वा नलिई वेश्यावृत्तिमा लगाउने	१० देखि १५ वर्षसम्म कैद र ५० हजारदेखि १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना
बालबालिकालाई किन्ने, बेच्ने वा वेश्यावृत्तिमा लगाउने उद्देश्यले विदेश लैजाने	१५ देखि २० वर्षसम्म कैद र १ लाखदेखि २ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना
मानिसलाई किन्ने, बेच्ने वा वेश्यावृत्तिमा लगाउने उद्देश्यले विदेश लैजाने	१० देखि १५ वर्षसम्म कैद र ५० हजारदेखि १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना
बालबालिकालाई सोही उद्देश्यले नेपालभित्र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ लैजाने	१० देखि १२ वर्षसम्म कैद र १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना
शोषण गर्ने उद्देश्यले मानिसलाई विदेश लैजाने	२ देखि ५ वर्षसम्म कैद
माथिबाहेकका अन्य ओसारपसारसम्बन्धी कसुर	७ देखि १० वर्षसम्म कैद

स्रोत: पाठ्यपुस्तक (मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४)

तालिकाबाट देखिन्छ — बालबालिका सम्बन्धी कसुरमा सजाय वयस्कसम्बन्धी कसुरभन्दा कडा छ (विदेश लैजाँदा वयस्कमा १०–१५ वर्ष, बालबालिकामा १५–२० वर्ष)। सबैभन्दा कडा सजाय मानिस किन्ने–बेच्ने लाई छ।

नेपालमा मानव बेचबिखनको अवस्था: प्रहरीको तथ्याङ्क

पाठ्यपुस्तकको क्रियाकलापमा नेपाल प्रहरी प्रधान कार्यालयको तथ्याङ्क छ। यसले आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा बेचबिखन तथा ओसारपसारसम्बन्धी मुद्दाका पीडित वा प्रभावितको सङ्ख्या प्रयोजनअनुसार देखाउँछ:

प्रयोजन वा कारण	कोशी	मधेश	बागमती	गण्डकी	लुम्बिनी	कर्णाली	सुदूरपश्चिम	उपत्यका	जम्मा
वेश्यावृत्ति	१	९	१०	१	९	३	१३	२८	७४
श्रमशोषण	१३	१	११	३	१४	२	८	२	५४
विदेश पठाउने	२	०	०	०	०	०	०	१०	१२
जबरजस्ती विवाह	११	०	२	०	८	४	२	२	२९
अङ्ग झिक्ने	०	०	१	०	०	०	०	१	२
यौनशोषण	१०	७	३	०	८	१	१	१२	४२
पी.आर. (स्थायी बसोबास) दिलाउने	१३	४	०	०	१५	०	५	२७	६४
बेचबिखन	१८	९	३	३	१०	६	८	१८	७५
जम्मा	६८	३०	३०	७	६४	१६	३७	१००	३५२

स्रोत: नेपाल प्रहरी प्रधान कार्यालय (पाठ्यपुस्तकमा दिइएअनुसार)। अन्तिम पङ्क्तिको जम्मा हामीले जोडेका हौँ।

मानव बेचबिखनका कारण

• १. गरिबी र बेरोजगारी: सजिलो कमाइको लोभमा परिवार र युवा दलालको जालमा पर्छन्।
• २. अशिक्षा र चेतनाको कमी: कानुन, अधिकार र ठगीका तरिकाबारे थाहा नहुनु।
• ३. झुटो प्रलोभन: विदेशमा राम्रो जागिर, पी.आर., प्रेम वा विवाहको झुटो आश्वासन।
• ४. लैङ्गिक विभेद: छोरीलाई बोझ ठान्ने सोच, बालविवाह र घरेलु हिंसाबाट भाग्नुपर्ने बाध्यता।
• ५. खुला सिमाना र कमजोर अनुगमन: भारतसँगको खुला सिमाना र अवैध वैदेशिक रोजगारीको बाटो।
• ६. पारिवारिक विखण्डन र विपद्: परिवार टुटेका, अनाथ वा भूकम्प–बाढीपछि विस्थापित बालबालिका सजिलै सिकार बन्छन्।

मानव बेचबिखनका असर

व्यक्तिमा पर्ने असर	परिवार र समाजमा पर्ने असर
शारीरिक यातना, यौन शोषण र बाध्यकारी श्रम	परिवारको प्रतिष्ठामा आँच र विखण्डन
एचआइभी, यौनरोग र अङ्ग झिक्दा दीर्घ रोग वा मृत्यु	उद्धार भएकालाई समेत सामाजिक बहिष्कार
डर, त्रास, अवसाद र आत्मसम्मान गुम्ने	अपराध, गिरोह र लागुऔषधको कारोबार बढ्ने
शिक्षा, स्वास्थ्य र नागरिक अधिकारबाट वञ्चित	देशको जनशक्ति घट्ने र अन्तर्राष्ट्रिय छवि बिग्रने

रोकथाम र नियन्त्रणका उपाय

• १. कानुनी: ऐनको कडा कार्यान्वयन, किटानी जाहेरीमा तुरुन्त पक्राउ र दोषीलाई छिटो सजाय; नाटकमा जस्तै "माफी" दिएर नछाड्ने।
• २. सुरक्षा: सिमाना नाका, विमानस्थल र बसपार्कमा निगरानी तथा सहायता कक्ष।
• ३. चेतना: गाउँ–टोल, विद्यालय र सञ्चारमाध्यममार्फत बेचबिखनका तरिका र जोखिमबारे सचेतना।
• ४. आर्थिक: गरिब परिवारलाई सिप, स्वरोजगार र छात्रवृत्ति; वैदेशिक रोजगारीमा जानुपरे सरकारबाट स्वीकृत संस्था र श्रम स्वीकृतिसहित मात्र जाने।
• ५. पुनःस्थापना: उद्धार भएकालाई परामर्श, उपचार, सिप तालिम र परिवार–समाजमा सम्मानजनक पुनर्मिलन।
• ६. सहकार्य: प्रहरी, स्थानीय तह, गैरसरकारी संस्था र छिमेकी देशबिच समन्वय।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. मानव बेचबिखन भनेको के हो? यसबाट बच्न के के गर्नुपर्ला? आर्थिक लाभ वा शोषणका उद्देश्यले धम्की, बल, छल वा प्रलोभनद्वारा मानिसलाई किन्ने, बेच्ने, वेश्यावृत्ति वा श्रमशोषणमा लगाउने र देशभित्र वा विदेश ओसारपसार गर्ने कार्य मानव बेचबिखन हो। बच्ने उपाय: (क) अपरिचित वा चिनजानकै व्यक्तिले दिएको "विदेशमा राम्रो जागिर" वा विवाहको प्रस्तावमा तुरुन्त विश्वास नगर्ने; (ख) वैदेशिक रोजगारीमा सरकारी स्वीकृति र सम्झौतापत्र हेरेर मात्र जाने; (ग) घर छोड्दा परिवारलाई गन्तव्य, सम्पर्क नम्बर र साथमा जाने व्यक्तिको विवरण दिने; (घ) राहदानी र कागजात अरूलाई नदिने; (ङ) शङ्का लागे प्रहरी १०० वा हेल्पलाइनमा खबर गर्ने; (च) शिक्षा र सिप सिकेर आत्मनिर्भर बन्ने।

२. नेपालमा मानव बेचबिखनविरुद्ध सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाले गरेका प्रयासबाट कस्ता उपलब्धि हासिल भएका छन्, लेख्नुहोस्। सरकारी प्रयास: मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ लागु भई दोषीलाई २० वर्षसम्म कैदको व्यवस्था भयो; नेपाल प्रहरीले बेचबिखनसम्बन्धी छुट्टै अनुसन्धान संयन्त्र बनाएर उजुरी, उद्धार र तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न थाल्यो; सिमाना र विमानस्थलमा निगरानी बढ्यो; वैदेशिक रोजगारीमा श्रम स्वीकृति अनिवार्य भयो; स्थानीय तहले सचेतना कार्यक्रम चलाए। गैरसरकारी प्रयास: माइती नेपाल जस्ता संस्थाले सिमानामा निगरानी, उद्धार, पुनःस्थापना केन्द्र, कानुनी सहायता र सिप तालिम दिए। उपलब्धि: (क) हजारौँ चेली र बालबालिकाको उद्धार र पुनःस्थापना भयो; (ख) उजुरी दर्ता र दोषीलाई सजाय बढ्यो — नाटकको धनवीर जस्तै अपराधी पक्राउ पर्न थाले; (ग) समुदायमा बेचबिखनबारे खुलेर बोल्ने चेतना बढ्यो; (घ) पीडितलाई लान्छना होइन सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने सोच विकास भयो; (ङ) प्रहरीले प्रदेश र प्रयोजनअनुसार तथ्याङ्क राख्न थालेकाले नीति बनाउन सजिलो भयो।

३. मानव बेचबिखनबाट व्यक्ति र समाजमा पर्ने असरको सूची बनाउनुहोस्। व्यक्तिमा: (क) शारीरिक यातना र यौन शोषण; (ख) बाध्यकारी श्रम र दासत्व; (ग) एचआइभी, यौनरोग र अङ्ग झिकिँदा दीर्घ रोग वा मृत्यु; (घ) डर, अवसाद र आत्महत्याको सोच; (ङ) शिक्षा र नागरिक अधिकारबाट वञ्चित। समाजमा: (क) परिवार विखण्डन र प्रतिष्ठामा आँच; (ख) उद्धार भएकालाई पनि सामाजिक बहिष्कार; (ग) अपराध र आपराधिक गिरोह बढ्ने; (घ) जनशक्ति गुम्ने; (ङ) देशको अन्तर्राष्ट्रिय छवि बिग्रने; (च) समाजमा अविश्वास र त्रास फैलिने।

४. नेपालबाट विभिन्न राष्ट्रमा वैदेशिक रोजगारीका नाममा मानव तस्करी गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय गिरोहको सञ्जालमा नेपाली पनि फसेका देखिन्छन्। यस्तो तस्करी केका लागि हुन्छ, खोजी गरी यसको निराकरण गर्न कसकसले के के गर्नुपर्छ, लेख्नुहोस्। तस्करीका उद्देश्य: वेश्यावृत्ति र यौनशोषण, घरेलु कामदार वा कारखानामा श्रमशोषण, जबरजस्ती विवाह, अङ्ग (विशेषगरी मृगौला) झिक्ने, पी.आर. वा राम्रो जागिरको नाममा ठगी, आपराधिक काम वा युद्धमा प्रयोग। प्रहरी तथ्याङ्कमा पनि वेश्यावृत्ति (७४), श्रमशोषण (५४) र पी.आर. दिलाउने (६४) मुख्य छन्। कसले के गर्ने: (क) सरकार — कानुनको कडा कार्यान्वयन, अवैध म्यानपावर कम्पनीमाथि कारबाही, गन्तव्य देशसँग श्रम सम्झौता र दूतावासमार्फत उद्धार; (ख) प्रहरी — सिमाना र विमानस्थलमा निगरानी, अन्तर्राष्ट्रिय प्रहरीसँग सहकार्य; (ग) स्थानीय तह — जोखिममा परेका परिवार पहिचान, रोजगारी र सचेतना; (घ) गैरसरकारी संस्था — उद्धार, आश्रय र पुनःस्थापना; (ङ) सञ्चारमाध्यम — ठगीका तरिका सार्वजनिक गर्ने; (च) परिवार र व्यक्ति — स्वीकृत संस्थाबाट मात्र जाने, कागजात जाँच्ने र शङ्का लागे उजुरी गर्ने।

४.२ यौन विकृति र विसङ्गति

किशोरावस्थामा शरीर र मनमा तीव्र परिवर्तन हुन्छ। यही बेला सही जानकारी, परिवारको साथ र असल सङ्गत नपाउँदा मानिस गलत बाटोमा लाग्न सक्छ। उमेर नपुगी यौन सम्बन्ध, विवाहबाहिरको अनैतिक सम्बन्ध, अश्लील सामग्रीको लत, यौन दुर्व्यवहार र बलात्कार जस्ता समाजका नियम र मूल्यमान्यताविपरीतका यौनजन्य व्यवहारलाई यौन विकृति र विसङ्गति भनिन्छ।

पाठ्यपुस्तकले तीन घटना दिएर छलफल गर्न भनेको छ:

घटना १ — कञ्चन र विनय: एउटै कक्षामा पढ्ने १६ वर्षका कञ्चन र विनयबिच विद्यालय आउँदा– जाँदा नजिकपन बढ्यो। एकान्तमा बसेका बेला विनयले शारीरिक सम्बन्धको प्रस्ताव राखे। कञ्चनले आफ्ना साथीको उदाहरण दिँदै सम्झाइन् — रीताले सानै उमेरमा सङ्गमसँग प्रेमविवाह गरी बच्चा जन्माउँदा दुवैको पढाइ छुट्यो; अहिले रीता बच्चाको स्याहारमा र सङ्गम परिवार पाल्न काममा लागेका छन्। नम्रता विवाहअघि नै बच्चा जन्माएर धेरै समस्या भोगिरहेकी छिन्। उमेर नपुगी यौन सम्बन्ध राख्दा जटिलता आउँछ र कम उमेरमा आमा बन्दा स्वास्थ्यमा नराम्रो असर पर्छ। विनयले आँखा खोलिदिएकामा धन्यवाद दिए र पढाइमा ध्यान दिने वाचा गरे।

घटना २ — रजनी: श्रीमान् तीन वर्षदेखि वैदेशिक रोजगारीमा भएकी रजनी छोराछोरी पढाउन सहरमा बस्छिन्। एक्लोपनमा नजिकैको ग्यारेजमा काम गर्ने हरिसँग घुमफिर गर्न थालिन्। अचानक उनलाई साथी निशाको याद आयो — श्रीमान् विदेश हुँदा मनिषसँगको अनैतिक सम्बन्ध थाहा पाएपछि निशाको सम्बन्धविच्छेद भयो र छोरीको बिचल्ली भयो। रजनी झस्किइन्, हरिबाट टाढा भइन् र छोराछोरी विद्यालय गएपछिको समयमा तीन महिना सिलाइबुनाइ सिकेर सटर भाडामा लिई सिलाइ पसल खोलिन्। नयाँ डिजाइनका कपडाले ग्राहक खुसी छन्। "श्रीमान्–श्रीमती एकअर्काप्रति इमानदार हुनुपर्छ, क्षणिक खुसीका पछि लाग्नु हुँदैन" भन्ने कुरा उनी साथीलाई पनि सुनाउँछिन्।

घटना ३ — कृष्ण: कृष्णको कक्षामा ध्यान घट्यो र प्रथम त्रैमासिक परीक्षाको नतिजा खस्कियो। सामाजिक शिक्षक तथा विद्यालयकी मनोसामाजिक परामर्शदाता विनिताले उसलाई पुस्तकालयमा एक्लै बोलाएर कुरा बुझ्नुभयो। कसैलाई नभन्ने विश्वास दिलाएपछि कृष्णले बतायो — अपरिचित साथीले मोबाइलमा पठाएको लिङ्कबाट अश्लील भिडियो हेर्न थालेकाले मन अशान्त भयो र पढ्न मन लागेन। शिक्षकले लिङ्क हटाउन, केही समय सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहन र त्यस्ता साथीको सङ्गत नगर्न भन्नुभयो; हरेक हप्ता रमाइला र ज्ञानवर्धक किताब पढ्न दिएर सुनाउन लगाउनुभयो। कृष्णले मोबाइलमा समय खेर फाल्न छाड्यो र पढाइमा सुधार आयो।

यौन विकृति र विसङ्गतिका कारण र असर

कारण	असर
यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यबारे सही जानकारीको कमी	कम उमेरमा गर्भ, असुरक्षित गर्भपतन, आमा–शिशुको स्वास्थ्यमा जोखिम
इन्टरनेट र मोबाइलमा अश्लील सामग्रीको सहज पहुँच	पढाइमा ध्यान नहुने, मानसिक अशान्ति र लत
खराब सङ्गत, लागुऔषध र मदिरा	यौनरोग र एचआइभीको सङ्क्रमण
एक्लोपन, परिवारसँग संवादको कमी	परिवारमा अविश्वास, सम्बन्धविच्छेद र बालबालिकाको बिचल्ली
कानुनको कमजोर कार्यान्वयन र पीडितलाई दोष दिने प्रवृत्ति	यौन दुर्व्यवहार र बलात्कार बढ्ने; पीडित चुप लाग्ने

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. कम उमेरमा विवाह गर्दा कस्ता समस्या आइपर्न सक्छन्? (क) पढाइ छुट्छ — रीता र सङ्गम जस्तै दुवैले शिक्षा निरन्तर गर्न सक्दैनन्। (ख) स्वास्थ्य जोखिम — शरीर पूर्ण विकास नभई आमा बन्दा प्रसवमा जटिलता, आङ खस्ने, कम तौलका बच्चा र मातृ तथा शिशु मृत्युको जोखिम। (ग) आर्थिक समस्या — सिप र योग्यता नहुँदा राम्रो रोजगारी नपाइने; गरिबी बढ्ने। (घ) मानसिक तनाव — परिवार सम्हाल्ने परिपक्वता नहुँदा झगडा, घरेलु हिंसा र सम्बन्धविच्छेद। (ङ) कानुनी समस्या — २० वर्षभन्दा कम उमेरमा विवाह दण्डनीय छ। (च) सामाजिक — जनसङ्ख्या वृद्धि र अर्को पुस्तामा पनि गरिबी र अशिक्षाको चक्र।

२. यदि तपाईँमाथि यौन दुर्व्यवहार हुन खोज्यो भने तपाईँ के गर्नुहुन्छ? (क) दृढतापूर्वक "नाइँ" भन्छु र चर्को स्वरमा विरोध गर्छु। (ख) सकेसम्म चाँडो त्यहाँबाट भागेर मानिस भएको सुरक्षित ठाउँमा पुग्छु र सहयोग माग्छु। (ग) घटना गोप्य राख्दिन; आमाबुबा, शिक्षक वा विश्वासिलो वयस्कलाई तुरुन्त भन्छु — "कसैलाई नभन्नू" भन्नु आफैँमा खतराको सङ्केत हो। (घ) प्रहरी १०० वा बाल हेल्पलाइन १०९८ मा खबर गर्छु। (ङ) मोबाइल सन्देश, तस्बिर वा लुगा जस्ता प्रमाण नमेटी जोगाउँछु। (च) आफूलाई दोषी ठान्दिन र आवश्यक परे परामर्शदाताको सहयोग लिन्छु।

३. आफ्ना बालबालिकालाई यौन विसङ्गतिबाट बचाउन अभिभावकले खेल्न सक्ने भूमिका लेख्नुहोस्। (क) उमेरअनुसार असल र खराब स्पर्श, शरीरका अङ्ग र आफ्नो शरीर आफ्नो हो भन्ने कुरा सिकाउने; (ख) बालबालिकासँग खुला र मायालु संवाद गर्ने, ताकि उनीहरू डर नमानी कुरा भनून्; (ग) मोबाइल र इन्टरनेट प्रयोगमा समयसीमा र निगरानी राख्ने, अश्लील साइट रोक्ने व्यवस्था गर्ने; (घ) साथीसङ्गत र व्यवहारमा आएको परिवर्तनमा ध्यान दिने — शिक्षक विनिताले कृष्णमा जस्तै; (ङ) किशोरावस्थाका परिवर्तन र प्रजनन स्वास्थ्यबारे सही जानकारी दिने; (च) बालविवाह नगर्ने र पढाइ निरन्तर गराउने; (छ) आफैँ असल आचरणको नमुना बन्ने।

४. समाजमा हुने यौन विकृति र विसङ्गति हटाउन के के गर्नुपर्ला? (क) विद्यालयमा उमेरअनुकूल यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा; (ख) परिवारमा खुला संवाद र बालबालिकाको निगरानी; (ग) विद्यालयमा मनोसामाजिक परामर्शदाता को व्यवस्था; (घ) बलात्कार, बालयौन दुरुपयोग र बालविवाहविरुद्ध कानुनको कडा कार्यान्वयन र छिटो न्याय; (ङ) अश्लील सामग्री र साइबर अपराध नियन्त्रण; (च) पीडितलाई दोष नदिई उपचार, कानुनी सहायता र गोपनीयता; (छ) युवालाई खेलकुद, सिप र रचनात्मक काममा व्यस्त राख्ने; (ज) पति–पत्नीबिच इमानदारी र पारिवारिक मूल्यको प्रवर्धन; (झ) सञ्चारमाध्यमबाट जनचेतना।

४.३ घरेलु हिंसा

पाठ्यपुस्तकले दुई समाचार दिएको छ।

समाचार १ (राष्ट्रिय घटना दैनिक, काठमाडौँ, २१ भदौ): भर्खरै विवाह भएकी सञ्जिला खातुन लाई धेरै दाइजो नल्याएको निहुँमा श्रीमान् र सासुससुराले केही महिनादेखि यातना दिन थाले। दिनभर काममा लगाउने, खानपिनमा बेवास्ता गर्ने र बेलुका कुटपिट गर्ने गरेपछि उनले माइतीमा सुनाइन्। माइतीले सम्झाउँदा पनि कुटपिट नरोकिएपछि प्रहरीमा उजुरी दिइयो। श्रीमान्ले विवाह दर्ता गर्न र नागरिकता बनाइदिन समेत अस्वीकार गरेका थिए। जिल्ला प्रहरी कार्यालयले दुवै पक्षसँग बुझ्दै छ।

समाचार २ (नयाँ पत्रिका, काठमाडौँ, २१ भदौ): नेपाल बहुसूचक सर्वेक्षण, २०१४ अनुसार नेपालमा १ देखि १४ वर्ष उमेरका ८० प्रतिशतभन्दा धेरै बालबालिका अनुशासनका नाममा हुने हिंसा बाट प्रभावित छन्; १–२ वर्षका शिशुलाई समेत बल प्रयोग गरेर अनुशासनमा राखिन्छ। यस्तो हिंसा प्रायः आफ्नै अभिभावक वा हेरचाह गर्नेबाट हुन्छ। यसले पढाइ पूरा गर्न नसक्ने, व्यवहारजन्य विकृति र उदासीनता (अवसाद) जस्ता दीर्घकालीन असर पार्छ। बाल्यकालमा हिंसा भोगेका वा परिवारमा हिंसा देखेका बालबालिकाले वयस्क भएपछि अरूमाथि र आफ्नै सन्तानमाथि हिंसा गर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ।

प्रकार	उदाहरण
शारीरिक	कुटपिट, पोल्ने, भोकै राख्ने — सञ्जिलालाई बेलुका कुट्नु र खानपिनमा बेवास्ता
मानसिक	गाली, अपमान, धम्की, एक्ल्याउने, दाइजो नल्याएको भनी होच्याउने
आर्थिक	कमाइ खोस्ने, खर्च नदिने, पैतृक सम्पत्ति वा अंशबाट वञ्चित गर्ने
यौनिक	इच्छाविरुद्धको यौन सम्पर्क वा यौन दुर्व्यवहार
अन्य रूप	विवाह दर्ता र नागरिकता बनाइदिन अस्वीकार, ज्येष्ठ नागरिकको हेला

घरेलु हिंसाका कारण

• १. पितृसत्तात्मक सोच: महिलालाई पुरुषभन्दा तल ठान्ने र "घरको कुरा घरमै" भन्ने प्रवृत्ति।
• २. दाइजो प्रथा: सञ्जिलाको घटनाजस्तै दाइजो कम ल्याएको निहुँमा यातना।
• ३. मदिरा, लागुऔषध र जुवा।
• ४. गरिबी र आर्थिक परनिर्भरता: कमाइ नहुँदा महिला हिंसा सहन बाध्य हुनु।
• ५. अशिक्षा र कानुनबारे अज्ञानता।
• ६. पैतृक सम्पत्तिको विवाद र अनुशासनका नाममा बालबालिकालाई कुट्ने परम्परा।

घरेलु हिंसाका असर

पीडितमा चोटपटक, अपाङ्गता वा मृत्यु; डर, अवसाद र आत्महत्याको सोच; बालबालिकाको पढाइ छुट्ने र व्यवहार बिग्रने; परिवार विखण्डन र सम्बन्धविच्छेद; अर्को पुस्तामा हिंसाको पुनरावृत्ति; समाजमा अपराध बढ्ने र महिलाको विकास तथा राष्ट्रिय उत्पादनमा कमी।

रोकथामका उपाय

घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ ले घरेलु हिंसालाई दण्डनीय कसुर मानेको छ। यसको कार्यान्वयन, महिलाको शिक्षा र आर्थिक आत्मनिर्भरता, सम्पत्तिमा समान अधिकार, दाइजो प्रथाको अन्त्य, मदिरा नियन्त्रण, परामर्श र सुरक्षित आवास केन्द्र, बालबालिकालाई सकारात्मक तरिकाले अनुशासन सिकाउने अभिभावक शिक्षा र हिंसा देख्नेबित्तिकै प्रहरी १०० वा राष्ट्रिय महिला आयोगको हेल्पलाइन ११४५ मा खबर गर्ने बानी आवश्यक छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. घरेलु हिंसा भनेको के हो, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। परिवारभित्र परिवारकै सदस्यले अर्को सदस्यमाथि गर्ने शारीरिक, मानसिक, आर्थिक तथा यौनिक दुर्व्यवहारलाई घरेलु हिंसा भनिन्छ। यसले पीडितलाई शारीरिक र मानसिक रूपमा कमजोर बनाउँछ र व्यक्तित्व विकास रोक्छ। उदाहरण: (क) सञ्जिला खातुनलाई दाइजो कम ल्याएको निहुँमा श्रीमान् र सासुससुराले कुटपिट गर्नु, दिनभर काम लगाएर खान नदिनु र विवाह दर्ता गर्न अस्वीकार गर्नु; (ख) अनुशासनका नाममा बालबालिकालाई कुट्नु; (ग) पैतृक सम्पत्तिको विवादमा दाजुभाइबिच मारपिट; (घ) वृद्ध आमाबुबालाई हेला गर्नु वा भत्ता खोस्नु।

२. घरेलु हिंसाबाट बच्न र बचाउन तपाईँले गर्न सक्ने कार्यको सूची तयार गर्नुहोस्। (क) आफू कसैमाथि गाली, कुटपिट वा हेला नगर्ने; (ख) परिवारमा समस्या आए रिसले होइन, छलफलबाट समाधान गर्ने; (ग) छिमेकमा हिंसा देखे चुप नबसी प्रहरी १०० वा ११४५ मा खबर गर्ने; (घ) पीडितलाई सान्त्वना दिई कानुनी सहायता र सुरक्षित आवासबारे जानकारी दिने; (ङ) दाइजो नलिने र नदिने प्रतिबद्धता गर्ने; (च) मदिरा, जुवा र लागुऔषधबाट टाढा रहने; (छ) विद्यालय र टोलमा घरेलु हिंसाविरुद्ध सचेतना कार्यक्रम, नाटक र प्लेकार्ड प्रदर्शन गर्ने; (ज) साना भाइबहिनीलाई कुटेर होइन, माया र सम्झाएर अनुशासन सिकाउने।

३. घरेलु हिंसाविरुद्ध जनचेतना फैलाउने कुनै दुईओटा नारा लेख्नुहोस्। (क) "हिंसा घरको कुरा होइन, अपराध हो — चुप नबसौँ, खबर गरौँ।" (ख) "दाइजो होइन, शिक्षा देऔँ; हिंसा होइन, माया देऔँ।"

४. "घरेलु हिंसा सामाजिक अपराध हो।" यस भनाइलाई आफ्ना तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्। घरेलु हिंसा घरभित्र हुने भए पनि यसको असर पूरै समाजमा पर्छ, त्यसैले यो सामाजिक अपराध हो। तर्क: (क) घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ ले यसलाई कसुर मानी सजायको व्यवस्था गरेको छ — त्यसैले यो "पारिवारिक मामला" मात्र होइन, अपराध हो। (ख) यसले व्यक्तिको बाँच्न पाउने, सम्मानपूर्वक जिउने र समानताको हक हनन गर्छ। (ग) हिंसा भोगेका वा देखेका बालबालिकाले वयस्क भएपछि हिंसा दोहोर्‍याउँछन्; यसरी हिंसा पुस्तौँसम्म सर्छ। (घ) ८० प्रतिशतभन्दा धेरै बालबालिका अनुशासनका नाममा हिंसा भोग्छन्; यसले पढाइ छुटाउँछ र अवसाद ल्याउँछ — देशको भावी जनशक्ति कमजोर हुन्छ। (ङ) दाइजो, सम्पत्ति विवाद र मदिराजस्ता सामाजिक कुरीतिबाटै हिंसा जन्मन्छ। (च) परिवार विखण्डन, आत्महत्या र हत्याले समाजको शान्ति भङ्ग गर्छ। त्यसैले घरेलु हिंसालाई सबैले मिलेर रोक्नुपर्ने सामाजिक अपराध मान्नुपर्छ।

४.४ सामाजिक विकृतिका रूपमा भ्रष्टाचार

भ्रष्टाचारको शाब्दिक अर्थ खराब आचरण हो। भ्रष्टाचारबाट सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग भई राष्ट्र र समाजलाई हानि–नोक्सानी पुग्छ। यो विश्वभर फैलिएको सामाजिक समस्या हो, तर विकासशील र अल्पविकसित देश यसबाट बढी प्रभावित छन् र तिनको विकासमा गतिरोध आएको छ। नेपाल पनि विकासशील राष्ट्र भएकाले यो समस्याबाट मुक्त हुन सकेको छैन।

विश्वमा भ्रष्टाचारको अवस्था: भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क

विश्वभर भ्रष्टाचारविरुद्ध काम गर्ने ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल ले सन् १९९५ देखि हरेक वर्ष भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क प्रकाशन गर्दै आएको छ। यसमा १०० अङ्कले अति स्वच्छ र ० अङ्कले अति भ्रष्ट अवस्था जनाउँछ। सन् २०२४ को सूचकाङ्कमा १८० राष्ट्रमध्ये नेपाल ३४ अङ्कसहित १०७ औँ स्थानमा छ; यसले नेपाल भ्रष्टाचार व्याप्त देशको सूचीमा पर्छ भन्ने देखाउँछ।

देश	अङ्क	स्थान	देश	अङ्क	स्थान
डेनमार्क	९०	१	भुटान	७२	१८
फिनल्यान्ड	८८	२	भारत	३८	९६
संयुक्त राज्य अमेरिका	६५	२८	माल्दिभ्स	३८	९६
चीन	४३	७६	नेपाल	३४	१०७
घाना	४२	८०	श्रीलङ्का	३२	१२१
सुडान	१५	१७०	पाकिस्तान	२७	१३५
सोमालिया	९	१७९	बङ्गलादेश	२३	१५१
दक्षिण सुडान	८	१८०	अफगानिस्तान	१७	१६५

स्रोत: ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल, भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क २०२४

प्रतिवेदनअनुसार ९० अङ्कसहित डेनमार्क विश्वकै सबैभन्दा कम र ८ अङ्कसहित दक्षिण सुडान सबैभन्दा बढी भ्रष्टाचार हुने देश हो। दक्षिण एसियामा सबैभन्दा कम भ्रष्टाचार हुने देश भुटान र सबैभन्दा बढी हुने अफगानिस्तान हो। तथ्याङ्कले अविकसित र विकासशील राष्ट्रमा भ्रष्टाचारको जरा गहिरो गरी फैलिएको देखाउँछ।

नेपालमा भ्रष्टाचार नियन्त्रणका प्रयास

नेपालमा प्राचीन समयदेखि नै भ्रष्टाचार नियन्त्रणको प्रयास भएको पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाह ले दिव्योपदेशमा "घुस लिन्या र घुस दिन्या दुवै देशका महासत्रु हुन्" भनेका थिए। उनको आशय भ्रष्टाचारले देशको विकासमा अवरोध ल्याउँछ, त्यसैले यसलाई बेलैमा नियन्त्रण गर्नुपर्छ भन्ने थियो।

हाल भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्र, राष्ट्रिय सूचना आयोग, सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान गर्ने निकाय, राजस्व अनुसन्धान विभाग र महालेखा परीक्षकको कार्यालय जस्ता निकाय कार्यरत छन्। भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ र सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४ कार्यान्वयनमा छन्। भ्रष्टाचार जरैदेखि उन्मूलन नगरेसम्म "समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली" बनाउन कठिन हुन्छ।

भ्रष्टाचार नियन्त्रणका उपाय (पाठ्यपुस्तकअनुसार)

• १. घुस लिने र दिने दुवै लाई दण्डसजाय गर्नुपर्छ।
• २. सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग गर्नुहुँदैन।
• ३. उपभोगवादी, फजुल खर्च र अनावश्यक देखासिकीको व्यवहार गर्नुहुँदैन।
• ४. अनुशासनमा रहने र सदाचारको पालना गर्नुपर्छ।
• ५. प्रशासनिक संयन्त्रलाई पारदर्शी, उत्तरदायी र जवाफदेही बनाउन अभिप्रेरित गर्नुपर्छ।
• ६. भ्रष्टाचारीलाई राजनीतिक संरक्षण गर्नुहुँदैन।
• ७. पैसा, पद र पहुँचका आधारमा व्यक्तिगत फाइदा लिने संस्कृतिविरुद्ध जनचेतना अभियान चलाउनुपर्छ।
• ८. अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगलाई स्वतन्त्रतापूर्वक काम गर्ने वातावरण दिनुपर्छ।
• ९. अख्तियार, सम्पत्ति शुद्धीकरण, राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्र, राजस्व अनुसन्धान विभाग र महालेखा परीक्षक जस्ता निकायबिच समन्वय गरी एक भई लाग्नुपर्छ।
• १०. तीनै तहका सरकार, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सङ्घसंस्था एकीकृत र समन्वयात्मक रूपमा अग्रसर हुनुपर्छ।
• ११. भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलता को नीति अपनाउनुपर्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. भ्रष्टाचारको परिभाषा दिनुहोस्। भ्रष्टाचारको शाब्दिक अर्थ खराब आचरण हो। शक्ति र पदका आडमा अधिकारको दुरुपयोग गरी अनुचित कार्यबाट आर्थिक तथा अन्य लाभ प्राप्त गर्नुलाई भ्रष्टाचार भनिन्छ। घुस, कमिसन, नक्कली बिल, नातावाद–कृपावाद र सार्वजनिक सम्पत्तिको हिनामिना यसका रूप हुन्। यसले सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग गराई राष्ट्र र समाजलाई हानि पुर्‍याउँछ।

२. "भ्रष्टाचार एक प्रकारको सामाजिक अपराध हो।" यस भनाइलाई उपयुक्त तथ्यसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। (क) भ्रष्टाचारले जनताले तिरेको करबाट बनेको सार्वजनिक सम्पत्ति को दुरुपयोग गर्छ, त्यसैले यसको पीडित पूरै समाज हो। (ख) भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ ले यसलाई दण्डनीय कसुर मानेको छ र अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले मुद्दा चलाउँछ। (ग) पृथ्वीनारायण शाहले समेत घुस लिने र दिने दुवैलाई देशका महासत्रु भनेका थिए। (घ) कमिसन खाएर बनेका सडक, भवन र पुल चाँडै भत्किँदा जनधनको क्षति हुन्छ। (ङ) गरिबले घुस तिर्न नसक्दा सेवाबाट वञ्चित हुन्छन्; असमानता बढ्छ। (च) भ्रष्टाचार सूचकाङ्क २०२४ मा नेपाल ३४ अङ्कसहित १०७ औँ स्थानमा छ, जसले देशको छवि र लगानी दुवै घटाउँछ। (छ) यसले कानुनको शासन र राज्यप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछ। यसैले भ्रष्टाचार व्यक्तिको मात्र होइन, समाजविरुद्धको अपराध हो।

३. भ्रष्टाचारबाट समाजमा देखापर्ने समस्या बुँदागत रूपमा टिपोट गरी समाधानका लागि उपयुक्त सुझाव दिनुहोस्। समस्या: (क) विकास निर्माणको गुणस्तर खस्कने र लागत बढ्ने; (ख) सार्वजनिक सेवा ढिलो र महँगो हुने; (ग) गरिब र सीमान्तकृतमाथि बढी मार; (घ) योग्य व्यक्तिले अवसर नपाउने, अयोग्य पदमा पुग्ने; (ङ) राज्यप्रति अविश्वास र निराशा; (च) विदेशी लगानी घट्ने र देशको छवि बिग्रने; (छ) राजस्व चुहावट र आर्थिक असमानता। सुझाव: (क) घुस लिने र दिने दुवैलाई कडा सजाय; (ख) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगलाई स्वतन्त्र र सक्षम बनाउने; (ग) भ्रष्टाचारीलाई राजनीतिक संरक्षण नदिने; (घ) विद्युतीय सेवा र सार्वजनिक खरिदमा पारदर्शिता; (ङ) सूचनाको हक, सामाजिक परीक्षण र सार्वजनिक सुनुवाइ; (च) निगरानी गर्ने निकायबिच समन्वय; (छ) फजुल खर्च र देखासिकी त्यागी सदाचार अपनाउने; (ज) शून्य सहनशीलताको नीति।

४. सार्क राष्ट्रमा भ्रष्टाचारको अवस्था कस्तो छ, तुलनात्मक रूपमा विश्लेषण गर्नुहोस्। भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क २०२४ अनुसार सार्कका आठ राष्ट्रको अवस्था: भुटान ७२ अङ्क (१८ औँ), भारत र माल्दिभ्स ३८ अङ्क (९६ औँ), नेपाल ३४ (१०७ औँ), श्रीलङ्का ३२ (१२१ औँ), पाकिस्तान २७ (१३५ औँ), बङ्गलादेश २३ (१५१ औँ) र अफगानिस्तान १७ (१६५ औँ)। विश्लेषण: (क) भुटान मात्र ५० भन्दा माथि र विश्वका पहिलो २० भित्र छ — सुशासन र सानो, सुदृढ प्रशासन यसको कारण मानिन्छ। (ख) बाँकी सात राष्ट्र ४० भन्दा तल छन्, अर्थात् सार्क क्षेत्रमा भ्रष्टाचार व्यापक छ। (ग) नेपाल सार्कमा भुटान, भारत र माल्दिभ्सपछि चौथो स्थानमा छ र विश्वको औसत अङ्क (४३) भन्दा तल छ। (घ) राजनीतिक अस्थिरता र द्वन्द्व भोगेका अफगानिस्तान, बङ्गलादेश र पाकिस्तान सबैभन्दा तल छन्। (ङ) डेनमार्क (९०) सँग तुलना गर्दा भुटानबाहेक सबै सार्क राष्ट्र आधाभन्दा कम अङ्कमा छन्। निष्कर्ष: सार्क क्षेत्रमा राजनीतिक स्थिरता, पारदर्शिता र कानुनको कडा कार्यान्वयन नभएसम्म भ्रष्टाचार घट्दैन; नेपालले भुटानको अनुभवबाट सिक्न सक्छ।

४.५ अन्धविश्वास हटाऔँ

राष्ट्रिय महिला आयोगको आयोजनामा "सामाजिक समस्या हटाऔँ र सभ्य समाजको निर्माण गरौँ" भन्ने शीर्षकमा अनुभव आदानप्रदान कार्यक्रम भयो। त्यसमा चार सङ्घसंस्थाका प्रतिनिधिले आआफ्ना विचार राखे।

(क) गैरसरकारी संस्थाका प्रतिनिधि: अन्धविश्वास र यसको प्रभाव

अन्धविश्वासले सामाजिक विकृति निम्त्याउँछ र धर्म, संस्कृति र समाजमा नकारात्मक असर पार्छ। यसकै कारण बेलाबेलामा आपराधिक घटना हुन्छन् — नेपालका विभिन्न ठाउँमा अझै पनि बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि कुटपिट र हिंसा हुने गरेको सुनिन्छ। धामीझाँक्रीप्रतिको अन्धविश्वास, घुम्टो प्रथा, दाइजो प्रथा र छाउपडी प्रथा जस्ता विकृति पनि छन्। अन्धविश्वास कायम रहे समाजको आधुनिकीकरण, विकास, परिवर्तन र समृद्धि को यात्रामा बाधा पुग्छ। त्यसैले वैज्ञानिक तथ्य र गतिशीलतामा विश्वास गरौँ; शिक्षा, ज्ञान, चेतना र विवेकको ज्योतिले अन्धविश्वासलाई परास्त पारौँ।

(ख) महिला तथा दिदीबहिनी समूहकी अध्यक्ष: घुम्टो प्रथा

विवाहित महिलाले मान्यजन र पुरुषका अगाडि जाँदा आफ्नो अनुहार छोप्नुपर्ने प्रचलनलाई घुम्टो प्रथा भनिन्छ; यो विशेषगरी पूर्वी तथा मध्य तराई मा प्रचलित छ। यसले महिलाको व्यक्तित्व विकासमा बाधा पुर्‍याएको छ; यो लैङ्गिक विभेद को अवस्था हो र मानव अधिकारको दृष्टिले महिलाको हक, अधिकार र स्वतन्त्रताको हनन हो। घुम्टोमा बस्नुपर्दा महिला शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको अवसरबाट वञ्चित भई आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा पछाडि परेका छन्। समाधानका लागि शिक्षा, सचेतना र सामाजिक जागरण आवश्यक छ।

(ग) आमा समूहकी अध्यक्ष: छाउपडी प्रथा

कर्णाली र सुदूरपश्चिम का केही पहाडी जिल्लामा रजस्वला (महिनावारी) भएका बेला महिलालाई घरबाहिर छाउगोठ मा राख्ने सामाजिक नियमलाई छाउपडी भनिन्छ। रजस्वला र सुत्केरी भएका बेला घरको आँगन टेक्न, दुधदही खान, घरभित्र बस्न, लेखपढ गर्न र अरूलाई छुन नहुने भनिन्छ; यात्रा र शुभकार्यमा छाउपडीलाई देखे अशुभ हुने अन्धविश्वास छ। महिलाको नियमित शारीरिक प्रक्रियालाई गलत ढङ्गले व्याख्या गरिएको छ। परिवारको साथ चाहिने बेला घरबाहिर राख्नु महिलामाथिको दुर्व्यवहार र सामाजिक अपराध हो। छाउगोठमा सर्पले टोक्ने, अपराधीको सिकार हुने र जङ्गली जनावरको आक्रमणमा पर्ने जोखिम हुन्छ। समाधानका लागि सचेतना, समान सामाजिक व्यवहार र सरकारी–गैरसरकारी संस्था तथा राजनीतिक दलको एकताबद्ध दबाबमूलक कार्यक्रम चाहिन्छ।

(घ) महिला अधिकारकर्मी: दाइजो तथा तिलक प्रथा

विवाहमा दुलही पक्षले दुलाहा पक्षलाई राजीखुसी, दबाब वा अनुरोधमा दिने नगद, जिन्सी, धनसम्पत्ति र उपहारलाई दाइजो भनिन्छ; तराईमा यसलाई दहेज वा तिलक पनि भनिन्छ। पहिले आफ्नो गच्छेअनुसार दिइने चलन अहिले विकृति बनेको छ — हैसियतभन्दा बढी माग गर्ने, दबाब र धम्की दिने प्रवृत्तिले छोरीको विवाह नहुने हो कि भन्ने त्रास बढेको छ। दाइजोकै कारण महिला हिंसा, घरेलु हिंसा, पारिवारिक विखण्डन, हत्या र आत्महत्या सम्मका घटना भइरहेका छन् र सामाजिक सद्भाव बिग्रेको छ। समाधानका लागि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन, व्यक्ति–परिवार–समाजको सोचमा परिवर्तन, जनचेतना, महिलालाई शिक्षा, सिप र रोजगारी तथा दाइजो लिने–दिने दुवैको सामाजिक बहिष्कार आवश्यक छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. अन्धविश्वास भनेको के हो, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। गहिरो अध्ययन वा जानकारी नलिई, तर्क र प्रमाणबिना समाजमा प्रचलित प्रथा र प्रचलनमा विश्वास गर्नु अन्धविश्वास हो। यसले मानिसलाई विज्ञानभन्दा अलौकिक शक्तिमा विश्वास गर्न लगाउँछ। उदाहरण: (क) रोग लाग्दा अस्पताल नगई धामीझाँक्रीकहाँ जानु; (ख) गाउँमा कोही बिरामी परे कुनै महिलालाई बोक्सी भनी कुटपिट गर्नु; (ग) महिनावारीमा छाउगोठमा राख्नु; (घ) विवाहित महिलालाई घुम्टोमा राख्नु; (ङ) छोरी दिँदा दाइजो दिनैपर्छ भन्ने मान्यता; (च) बिरालोले बाटो काटे यात्रा अशुभ हुन्छ भन्ने विश्वास।

२. 'अन्धविश्वासले समाजको आधुनिकीकरण, विकास, परिवर्तन र समृद्धिको यात्रामा बाधा पुर्‍याउँछ।' कसरी, प्रस्ट पार्नुहोस्। (क) आधुनिकीकरणमा बाधा: मानिस विज्ञान, प्रविधि र नयाँ सोचभन्दा अलौकिक शक्तिमा भर पर्छन्; बिरामीलाई अस्पतालभन्दा धामीकहाँ लैजाँदा ज्यान जान्छ। (ख) विकासमा बाधा: छाउपडी र घुम्टोले आधा जनसङ्ख्या — महिला — लाई शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीबाट वञ्चित गर्छ; उत्पादन घट्छ। (ग) परिवर्तनमा बाधा: परम्परा नमान्नेलाई बहिष्कार गरिने डरले नयाँ असल अभ्यास अपनाइँदैन। (घ) समृद्धिमा बाधा: दाइजो, महँगा धार्मिक अनुष्ठान र झारफुकमा सम्पत्ति खेर जान्छ; ऋण र गरिबी बढ्छ। (ङ) शान्तिमा बाधा: बोक्सीको आरोप जस्ता घटनाले हिंसा, अपराध र सामाजिक कलह ल्याउँछन्। त्यसैले शिक्षा, विवेक र वैज्ञानिक सोच नभई समृद्ध समाज बन्न सक्दैन।

३. घुम्टो प्रथालाई किन सामाजिक समस्या भनिएको हो, चर्चा गर्नुहोस्। विवाहित महिलाले मान्यजन र पुरुषका अगाडि अनुहार छोप्नुपर्ने पूर्वी र मध्य तराईको प्रचलन घुम्टो प्रथा हो। यसलाई सामाजिक समस्या भनिनुका कारण: (क) यसले महिलाको व्यक्तित्व विकास रोक्छ — उनी खुलेर बोल्न र निर्णयमा सहभागी हुन सक्दैनन्; (ख) यो लैङ्गिक विभेद हो, किनभने पुरुषलाई यस्तो नियम छैन; (ग) मानव अधिकारको दृष्टिले महिलाको हक, अधिकार र स्वतन्त्रताको हनन हो; (घ) घुम्टोमा बस्नुपर्दा महिला शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी बाट वञ्चित हुन्छन्; (ङ) उनीहरू आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा पछाडि पर्छन्; (च) महिलाको क्षमता प्रयोग नहुँदा परिवार र समाजको विकास पनि ढिलो हुन्छ। यसको समाधान शिक्षा, सचेतना र सामाजिक जागरण हो।

४. दाइजो प्रथाले समाजमा पुर्‍याएको असर उल्लेख गरी समाधानका उपाय सुझाउनुहोस्। असर: (क) दाइजो कम ल्याएको निहुँमा महिला हिंसा र घरेलु हिंसा — सञ्जिला खातुनको घटना; (ख) पारिवारिक विखण्डन, सम्बन्धविच्छेद, हत्या र आत्महत्या; (ग) गरिब परिवारलाई ऋण र आर्थिक बोझ; (घ) छोरीको विवाह नहुने त्रास र छोरीलाई बोझ ठान्ने सोच; (ङ) महिलालाई सम्पत्तिसरह हेर्ने लैङ्गिक विभेद; (च) सामाजिक सद्भाव र सन्तुलनमा बाधा। समाधान: (क) दाइजोविरुद्धका कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन; (ख) व्यक्ति, परिवार र समाजको सोचमा सकारात्मक परिवर्तन; (ग) जनचेतनामूलक कार्यक्रम; (घ) महिलालाई शिक्षा, सिप र रोजगारी दिई आत्मनिर्भर बनाउने; (ङ) दाइजो लिने–दिने दुवैको सामाजिक बहिष्कार; (च) युवाले "दाइजोबिनाको विवाह" को प्रतिबद्धता गर्ने।

५. 'छाउपडी अन्धविश्वासको परिणाम हो।' यस भनाइलाई उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। महिनावारी महिलाको शरीरमा हुने नियमित र प्राकृतिक प्रक्रिया हो; यसले महिलालाई अपवित्र बनाउँदैन। तर कर्णाली र सुदूरपश्चिमका केही ठाउँमा यसलाई गलत ढङ्गले व्याख्या गरी देवता रिसाउँछन्, अशुभ हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ — यही तर्क र प्रमाणबिनाको विश्वास अन्धविश्वास हो। उदाहरण: (क) रजस्वला महिलाले घरको आँगन टेक्न, दुधदही खान, घरभित्र बस्न, लेखपढ गर्न र अरूलाई छुन नहुने भनिन्छ; (ख) यात्रा वा शुभकार्यमा छाउपडीलाई देखे अशुभ हुने मानिन्छ; (ग) सुत्केरीलाई समेत छाउगोठमा राखिन्छ। यस अन्धविश्वासकै कारण महिला चिसो, असुरक्षित छाउगोठमा बस्न बाध्य हुन्छन्, जहाँ सर्पको टोकाइ, जङ्गली जनावरको आक्रमण, आगलागी र अपराधीको सिकार भई ज्यानसमेत गएका घटना छन्; छात्राको पढाइ पनि छुट्छ। वैज्ञानिक ज्ञान भएको समाजमा यस्तो प्रथा हुँदैन, त्यसैले छाउपडी अन्धविश्वासको परिणाम हो।

४.६ सामाजिक समस्याको पहिचान र समस्या समाधान सिप

यो पाठ विद्यार्थी रिम्की र सामाजिक शिक्षकबिचको संवादमा आधारित छ।

समस्या कसरी पहिचान गर्ने? शिक्षकका अनुसार दुई तरिका छन्: (१) मूल कारण खोज्ने — कसैलाई मद्यपानको लत लागेको छ भने किन थाल्यो: गलत सङ्गतले, देखासिकीले वा अरू कारणले? (२) पृष्ठभूमि थाहा पाउने — चुरोटको लत कसरी सुरु भयो: परिवारका सदस्यले पिएको देखेर, साथीको करकापले वा असरबारे कम जानकारीले?

असर: समस्याअनुसार असर फरक हुन्छ। मद्यपान र धूमपानले रोग लाग्ने, समाजमा अपमानित हुने, पैसा खर्च हुने र गलत सङ्गत बढ्ने गर्छ। बालविवाहले शारीरिक र मानसिक असर पार्छ — कम उमेरमा आमा बन्दा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्य कमजोर हुन्छ, पढाइ निरन्तर हुँदैन र जागिर तथा पेसाको अवसर गुम्छ।

बच्ने उपाय: उपाय समस्याको प्रकृति र अवस्थामा भर पर्छ। सबै विकल्पका राम्रा र नराम्रा पक्ष थाहा पाएर उपयुक्त विकल्प छान्नुपर्छ; जस्तै कसैले धूमपान वा मद्यपानको प्रस्ताव राखे इन्कार गर्नु नै उत्तम उपाय हो। सबै समस्याको समाधान एकै किसिमको हुँदैन, त्यसैले अवस्था, परिवेश र समय हेरेर निर्णय गर्नुपर्छ। कुलतमा लागेका साथीको सङ्गत नगर्ने, आफूलाई राम्रा काममा व्यस्त राख्ने, सिर्जनशील हुने र भविष्य निर्माणमा प्रतिबद्ध हुने उपायले कुलतबाट बच्न सकिन्छ। संवादको अन्त्यमा रिम्की कुलतमा नलाग्ने र अरूलाई पनि चेतना फैलाउने प्रतिबद्धता गर्छिन्।

पाठ्यपुस्तकको सामुदायिक कार्यले समस्या समाधानका यी छ चरण दिएको छ:

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सामाजिक समस्या कसरी पहिचान गर्न सकिन्छ? (क) मूल कारण खोजेर — जस्तै कसैले मद्यपान किन थाल्यो: गलत सङ्गत, देखासिकी वा तनाव। (ख) पृष्ठभूमि बुझेर — समस्या कसरी सिर्जना भयो: परिवारको प्रभाव, साथीको करकाप वा जानकारीको कमी। (ग) व्यवहार र असर अवलोकन गरेर — मूल्यमान्यताविपरीत व्यवहारले व्यक्ति वा समाजलाई हानि पुर्‍याएको छ कि छैन हेरेर। (घ) तथ्याङ्क, समाचार र अन्तर्वार्ता — प्रहरी तथ्याङ्क, सर्वेक्षण र पीडितसँगको कुराकानीबाट समस्याको आकार बुझेर।

२. सामाजिक समस्याबाट बच्ने उपाय उल्लेख गर्नुहोस्। (क) समस्याको प्रकृति बुझी सबै विकल्पका राम्रा–नराम्रा पक्ष तुलना गरेर उपयुक्त विकल्प छान्ने; (ख) धूमपान, मद्यपान वा लागुपदार्थको प्रस्ताव दृढतापूर्वक इन्कार गर्ने; (ग) कुलतमा लागेका साथीको सङ्गत नगर्ने; (घ) आफूलाई पढाइ, खेलकुद र सिर्जनशील काममा व्यस्त राख्ने; (ङ) भविष्य निर्माणमा प्रतिबद्ध हुने; (च) समस्या परे परिवार, शिक्षक वा परामर्शदातासँग सल्लाह लिने; (छ) कानुन र अधिकारबारे सचेत रहने।

३. तपाईँको वरपरका प्रमुख सामाजिक समस्याको सूची तयार गर्नुहोस्। (आफ्नो ठाउँअनुसार थपघट गर्नुहोस्।) (क) मद्यपान र धूमपान; (ख) किशोरमा लागुपदार्थ र मोबाइलको लत; (ग) बालविवाह; (घ) दाइजो र भड्किलो विवाह–भोजमा फजुल खर्च; (ङ) घरेलु हिंसा; (च) बालश्रम; (छ) जुवातास; (ज) जातीय छुवाछूत; (झ) वैदेशिक रोजगारीका नाममा ठगी; (ञ) धामीझाँक्री र अन्धविश्वास।

४. बालविवाह रोक्न तपाईँले के के प्रयत्न गर्न सक्नुहुन्छ? (क) बालविवाह नगर्ने र साथीलाई पनि नगर्न प्रेरित गर्ने; (ख) विवाहको कानुनी उमेर २० वर्ष हो र बालविवाह दण्डनीय छ भन्ने जानकारी परिवार र छिमेकमा फैलाउने; (ग) कुनै साथीको बालविवाह हुन लागेको थाहा पाए शिक्षक, वडा कार्यालय, प्रहरी १०० वा बाल हेल्पलाइन १०९८ मा खबर गर्ने; (घ) विद्यालयमा नाटक, वक्तृत्वकला र प्लेकार्डमार्फत सचेतना गर्ने; (ङ) छोरीको पढाइ निरन्तर गराउन छात्रवृत्तिबारे जानकारी दिने; (च) बालविवाहका असर (पढाइ छुट्ने, आमा–शिशुको स्वास्थ्य जोखिम) बारे अभिभावकसँग कुरा गर्ने।

५. कुलतबाट बच्ने उपाय लेख्नुहोस्। (क) धूमपान, मद्यपान र लागुपदार्थको प्रस्तावमा "नाइँ" भन्ने आँट; (ख) कुलतमा लागेका साथीको सङ्गत नगर्ने; (ग) खेलकुद, सङ्गीत, पढाइ र सिर्जनशील काममा व्यस्त रहने; (घ) कुलतका स्वास्थ्य, आर्थिक र सामाजिक असरबारे सही जानकारी लिने; (ङ) तनाव वा समस्या परे परिवार र परामर्शदातासँग कुरा गर्ने; (च) देखासिकी नगर्ने; (छ) स्पष्ट लक्ष्य बनाई भविष्य निर्माणमा प्रतिबद्ध हुने।

४.७ सामाजिक समस्या समाधानमा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको भूमिका

सामाजिक समस्या समाधानमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। सचेतना वृद्धि, गरिबी निवारण, शिक्षामार्फत परिवर्तन र सामाजिक सुधार मा यिनको योगदान छ।

(क) युनिसेफ (संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बालकोष)

युनिसेफको स्थापना सन् १९४६ मा भएको हो। नेपालमा यसले सन् १९६४ देखि सामाजिक सुधारका काम गर्दै आएको छ। यसले बालबालिकाको हेरचाह, शिक्षा, स्वास्थ्य र पोषण मा धेरै काम गरेको छ र बाल अधिकारको संरक्षण र प्रवर्धन मा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ — जस्तै खोप अभियान, विद्यालय भर्ना, कुपोषण न्यूनीकरण, बालविवाह र बालश्रमविरुद्ध सचेतना।

(ख) संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसङ्ख्या कोष

यसको स्थापना सन् १९६९ मा भएको हो र मुख्यालय संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्युयोर्क मा छ। यो प्रजनन र मातृ स्वास्थ्य सुधारमा विश्वव्यापी रूपमा सक्रिय छ। लैङ्गिक समानता र मानवीय सङ्कट (जस्तै भूकम्प, बाढी) समाधानमा यसको उल्लेखनीय योगदान छ।

(ग) अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन

यो संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था हो। यसले सबैखाले बालश्रमको उन्मूलन, श्रम कानुन र श्रमनीतिको निर्माण तथा कार्यान्वयन र श्रमिकको हकहित मा काम गर्छ। नेपालबाट बालश्रम अन्त्य गर्न यसले विभिन्न कार्यक्रम चलाएको छ र विशेषगरी सहरी र सहरोन्मुख क्षेत्र मा देखिएको बालश्रम निराकरणमा सक्रिय छ।

(घ) ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल

यो अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था हो, जसको स्थापना सन् १९९३ को मे महिनामा भयो र मुख्यालय जर्मनीको बर्लिन मा छ। यसको मुख्य उद्देश्य भ्रष्टाचार रोकी समाजका हरेक तहमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र इमानदारी प्रवर्धन गर्नु र भ्रष्टाचारमुक्त विश्व स्थापना गर्नु हो। यसले अन्तर्राष्ट्रिय तहमा राजनीतिक भ्रष्टाचारको अनुगमन गरी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्छ, विभिन्न देशमा आफ्ना शाखा (च्याप्टर) मार्फत काम गर्छ, सन् १९९५ देखि भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क र सन् १९९९ देखि घुसदाता सूचकाङ्क प्रकाशन गर्दै आएको छ। नेपालमा यसको शाखाका रूपमा ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल नेपाल नामक गैरसरकारी संस्था काम गरिरहेको छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनले नेपालमा कस्तो योगदान पुर्‍याएको छ? (क) नेपालबाट सबैखाले बालश्रम उन्मूलन गर्न विभिन्न कार्यक्रम चलाएको छ; (ख) सहरी र सहरोन्मुख क्षेत्रका होटल, इँटाभट्टा, कारखाना र घरेलु काममा रहेका बालश्रमिकको उद्धार र शिक्षामा सहयोग गरेको छ; (ग) श्रम कानुन र श्रमनीति निर्माण तथा कार्यान्वयनमा प्राविधिक सहयोग गरेको छ; (घ) श्रमिकको न्यूनतम पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल र सामाजिक सुरक्षा जस्ता हकहित का पक्षमा पैरवी गरेको छ; (ङ) बाध्यकारी श्रमविरुद्ध र वैदेशिक रोजगारीमा जाने श्रमिकको सुरक्षाबारे सचेतना फैलाएको छ।

२. ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलका कार्य उल्लेख गर्नुहोस्। (क) भ्रष्टाचार रोकी पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र इमानदारी प्रवर्धन गर्ने; (ख) अन्तर्राष्ट्रिय तहमा राजनीतिक भ्रष्टाचारको अनुगमन गरी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्ने; (ग) सन् १९९५ देखि हरेक वर्ष भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क प्रकाशन गर्ने — सन् २०२४ मा १८० देशको सूचीमा नेपाल १०७ औँ; (घ) सन् १९९९ देखि घुसदाता सूचकाङ्क प्रकाशन; (ङ) विभिन्न देशमा शाखामार्फत भ्रष्टाचारविरुद्ध सचेतना र पैरवी — नेपालमा ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल नेपालमार्फत; (च) भ्रष्टाचारमुक्त विश्व निर्माणका लागि सरकार र नागरिक समाजलाई सुझाव दिने।

३. संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसङ्ख्या कोषका प्रमुख कार्यक्षेत्र उल्लेख गर्नुहोस्। सन् १९६९ मा स्थापित, न्युयोर्कमा मुख्यालय भएको यस कोषका प्रमुख कार्यक्षेत्र: (क) प्रजनन स्वास्थ्य — परिवार नियोजन र किशोरकिशोरीको प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा; (ख) मातृ स्वास्थ्य — सुरक्षित प्रसूति र मातृ मृत्युदर घटाउने; (ग) लैङ्गिक समानता — लैङ्गिक हिंसा र बालविवाह न्यूनीकरण; (घ) मानवीय सङ्कट — विपद्का बेला महिला र किशोरीलाई स्वास्थ्य र सुरक्षा सहयोग; (ङ) जनगणना र जनसङ्ख्यासम्बन्धी तथ्याङ्क सङ्कलनमा सहयोग।

अध्यायको सारांश

• मानव बेचबिखन शोषणका लागि मानिसलाई किन्ने, बेच्ने र ओसारपसार गर्ने जघन्य अपराध हो; ऐन, २०६४ ले मानिस किन्ने–बेच्नेलाई २० वर्ष कैद र २ लाखसम्म जरिवाना तोकेको छ।
• प्रहरी तथ्याङ्क (२०७५/७६): कुल ३५२ पीडित — बेचबिखन ७५, वेश्यावृत्ति ७४, पी.आर. दिलाउने ६४, श्रमशोषण ५४; सबैभन्दा धेरै काठमाडौँ उपत्यका (१००), सबैभन्दा कम गण्डकी (७)।
• यौन विकृतिका तीन घटना: कञ्चन–विनय (उमेर नपुगी सम्बन्ध अस्वीकार), रजनी (इमानदारी र स्वरोजगार), कृष्ण (अश्लील भिडियोको लत, परामर्शले सुधार)।
• घरेलु हिंसा परिवारभित्रको शारीरिक, मानसिक, आर्थिक र यौनिक दुर्व्यवहार हो; १–१४ वर्षका ८० प्रतिशतभन्दा धेरै बालबालिका अनुशासनका नाममा हिंसा भोग्छन् र हिंसा पुस्तान्तरण हुन्छ।
• भ्रष्टाचार पदको दुरुपयोग गरी अनुचित लाभ लिनु हो; सूचकाङ्क २०२४ मा नेपाल ३४ अङ्क, १०७ औँ; डेनमार्क (९०) पहिलो, दक्षिण सुडान (८) अन्तिम; सार्कमा भुटान (७२) उत्कृष्ट, अफगानिस्तान (१७) पुछारमा।
• पृथ्वीनारायण शाह: "घुस लिन्या र घुस दिन्या दुवै देशका महासत्रु हुन्"; भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ र अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग मुख्य संयन्त्र हुन्।
• अन्धविश्वास जानकारीबिना प्रथामा विश्वास गर्नु हो; बोक्सीको आरोप, घुम्टो (पूर्वी–मध्य तराई), छाउपडी (कर्णाली–सुदूरपश्चिम) र दाइजो–तिलक मुख्य कुप्रथा हुन्।
• समस्या समाधानका छ चरण: पृष्ठभूमि अध्ययन → पहिचान → असर → सम्भावित विकल्प → उत्तम विकल्प छनोट → प्रतिबद्धता र प्रयोग।
• युनिसेफ (१९४६; नेपालमा १९६४ देखि) बालबालिका; जनसङ्ख्या कोष (१९६९, न्युयोर्क) प्रजनन र मातृ स्वास्थ्य; अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन बालश्रम उन्मूलन; ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल (मे १९९३, बर्लिन) भ्रष्टाचारविरुद्ध।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन कुन सालमा बनेको हो? [1] (क) २०५९ (ख) २०६४ (ग) २०६६ (घ) २०७२
2. प्रहरी तथ्याङ्क २०७५/७६ अनुसार बेचबिखनका सबैभन्दा धेरै पीडित कहाँ दर्ता भए? [1] (क) कोशी (ख) लुम्बिनी (ग) काठमाडौँ उपत्यका (घ) मधेश
3. भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क २०२४ मा नेपालको स्थान कुन हो? [1] (क) ९६ औँ (ख) १०७ औँ (ग) १२१ औँ (घ) १३५ औँ
4. दक्षिण एसियामा सबैभन्दा कम भ्रष्टाचार हुने देश कुन हो? [1] (क) भारत (ख) माल्दिभ्स (ग) भुटान (घ) श्रीलङ्का
5. घुम्टो प्रथा विशेषगरी कहाँ प्रचलित छ? [1] (क) पूर्वी तथा मध्य तराई (ख) कर्णाली (ग) हिमाली क्षेत्र (घ) काठमाडौँ उपत्यका
6. संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसङ्ख्या कोषको मुख्यालय कहाँ छ? [1] (क) जेनेभा (ख) न्युयोर्क (ग) बर्लिन (घ) पेरिस
7. ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको स्थापना कहिले भयो? [1] (क) सन् १९४६ (ख) सन् १९६९ (ग) सन् १९९३ (घ) सन् १९९५
8. पाठ्यपुस्तकअनुसार समस्या समाधानको अन्तिम चरण कुन हो? [1] (क) समस्याको असर (ख) उत्तम विकल्प छनोट (ग) पृष्ठभूमि अध्ययन (घ) प्रतिबद्धता र प्रयोग

समूह क का उत्तर

१. (ख) — २०५९ भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०६६ घरेलु हिंसा ऐन र २०७२ बोक्सीको आरोप ऐनको वर्ष हो।

२. (ग) — उपत्यकामा १०० जना; कोशी ६८ र लुम्बिनी ६४ ले त्यसपछि पर्छन्।

३. (ख) — ३४ अङ्कसहित १०७ औँ; ९६ औँ भारत र माल्दिभ्सको स्थान हो।

४. (ग) — भुटान ७२ अङ्कसहित विश्वमा १८ औँ छ।

५. (क) — छाउपडी कर्णाली–सुदूरपश्चिममा, घुम्टो पूर्वी र मध्य तराईमा प्रचलित छ।

६. (ख) — सन् १९६९ मा स्थापित यस कोषको मुख्यालय न्युयोर्कमा छ; बर्लिनमा ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको मुख्यालय छ।

७. (ग) — मे १९९३ मा स्थापना भयो; १९९५ बाट सूचकाङ्क प्रकाशन सुरु भयो।

८. (घ) — छनोट गरेको विकल्पप्रति प्रतिबद्ध भई प्रयोग गर्नु अन्तिम (छैटौँ) चरण हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. नाटकमा वडा सदस्यले धनवीरलाई माफी दिन किन अस्वीकार गरे? [2]
2. मानव बेचबिखन ऐनमा बालबालिकासम्बन्धी कसुरमा कडा सजाय किन राखिएको होला? [2]
3. शिक्षक विनिताले कृष्णको समस्या कसरी समाधान गर्नुभयो? [2]
4. घरेलु हिंसाको पुस्तान्तरण भनेको के हो? [2]
5. भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्कमा अङ्क र स्थानको अर्थ लेख्नुहोस्। [2]
6. छाउगोठमा बस्दा महिलाले भोग्ने कुनै चार जोखिम लेख्नुहोस्। [2]
7. सामाजिक समस्या भनेको के हो? दुई उदाहरण दिनुहोस्। [2]
8. युनिसेफले नेपालमा गरेका कुनै दुई काम लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. धनवीरले एउटी महिलालाई विदेश लगेर बेचेको आरोप थियो र उनी पहिले मृगौला बेच्ने गिरोहमा पनि जेल परेका थिए। मानव बेचबिखन जघन्य अपराध भएकाले यो माफी दिएर उम्किने कसुर होइन; कानुनबमोजिम सजाय पाउनैपर्छ।

२. बालबालिका आफ्नो रक्षा गर्न र ठगी चिन्न नसक्ने सबैभन्दा कमजोर समूह हुन् र उनीहरूमाथिको शोषणले जीवनभर शारीरिक–मानसिक क्षति पुर्‍याउँछ। त्यसैले विदेश लैजाने कसुरमा वयस्कका लागि १०–१५ वर्ष भए पनि बालबालिकाका लागि १५–२० वर्ष कैद राखिएको छ।

३. उहाँले कृष्णमा आएको परिवर्तन निगरानी गरी एकान्तमा विश्वासमा लिएर कुरा बुझ्नुभयो। अश्लील भिडियोको लिङ्क हटाउन, केही समय सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहन र खराब साथीको सङ्गत छोड्न लगाउनुभयो; हरेक हप्ता ज्ञानवर्धक किताब पढ्न दिएर सुनाउन लगाउनुभयो। फलस्वरूप पढाइ सुध्रियो।

४. बाल्यकालमा हिंसा भोगेका वा परिवारमा हिंसा देखेका बालबालिकाले वयस्क भएपछि अरूमाथि र आफ्नै सन्तानमाथि हिंसा गर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ। यसरी हिंसा एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्नुलाई पुस्तान्तरण भनिन्छ।

५. ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको सूचकाङ्कमा १०० अङ्कले अति स्वच्छ र ० ले अति भ्रष्ट अवस्था जनाउँछ। स्थान भनेको देशहरूको क्रम हो — जति सानो स्थान, त्यति कम भ्रष्टाचार। सन् २०२४ मा नेपाल ३४ अङ्कसहित १८० मध्ये १०७ औँ छ।

६. (क) सर्पले टोक्ने; (ख) जङ्गली जनावरको आक्रमण; (ग) अपराधीको सिकार भई यौन हिंसा; (घ) चिसो, धुवाँ र अस्वस्थ वातावरणले रोग लाग्ने; साथै पढाइ छुट्ने र आत्मसम्मानमा चोट।

७. सामाजिक मूल्यमान्यता र नियमविपरीतका जुन व्यवहारले व्यक्ति र समाजलाई नकारात्मक असर गर्छन्, तिनलाई सामाजिक समस्या भनिन्छ। उदाहरण: बालविवाह र घरेलु हिंसा (धूमपान, मद्यपान, बालश्रम पनि)।

८. युनिसेफले सन् १९६४ देखि नेपालमा (क) बालबालिकाको खोप, स्वास्थ्य र पोषण सुधार तथा (ख) विद्यालय शिक्षा र बाल अधिकारको संरक्षण–प्रवर्धनमा काम गरेको छ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. प्रहरीको २०७५/७६ को तथ्याङ्कका आधारमा नेपालमा मानव बेचबिखनको अवस्था विश्लेषण गर्नुहोस्। [4]
2. घरेलु हिंसाका कारण र रोकथामका उपाय लेख्नुहोस्। [4]
3. सार्क राष्ट्रमा भ्रष्टाचारको अवस्था तुलना गरी नेपालले अपनाउनुपर्ने कुनै चार उपाय सुझाउनुहोस्। [4]
4. समस्या समाधानका चरण उल्लेख गरी बालविवाह समस्यामा लागु गर्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. एक वर्षमा कुल ३५२ पीडित वा प्रभावित दर्ता भए। प्रयोजनमा बेचबिखन ७५, वेश्यावृत्ति ७४, पी.आर. दिलाउने ६४, श्रमशोषण ५४, यौनशोषण ४२, जबरजस्ती विवाह २९, विदेश पठाउने १२ र अङ्ग झिक्ने २ छन्। वेश्यावृत्ति र यौनशोषण मिलाउँदा ११६ हुने भएकाले यौन शोषण मुख्य उद्देश्य हो; पी.आर. र श्रमशोषणले वैदेशिक रोजगारीको नाममा हुने ठगी देखाउँछन्। स्थानगत रूपमा काठमाडौँ उपत्यका (१००), कोशी (६८) र लुम्बिनी (६४) मा सबैभन्दा धेरै र गण्डकी (७) मा सबैभन्दा कम छ — विमानस्थल र खुला सिमाना भएका क्षेत्र बढी जोखिममा छन्। उजुरी नपरेका घटना यसभन्दा धेरै हुन सक्ने भएकाले सचेतना, सीमा निगरानी र कडा कानुनी कारबाही आवश्यक छ।

२. कारण: पितृसत्तात्मक सोच र "घरको कुरा घरमै" भन्ने प्रवृत्ति; दाइजो प्रथा (सञ्जिला खातुनको घटना); मदिरा, लागुऔषध र जुवा; गरिबी र महिलाको आर्थिक परनिर्भरता; अशिक्षा र कानुनको अज्ञानता; पैतृक सम्पत्तिको विवाद; अनुशासनका नाममा बालबालिकालाई कुट्ने परम्परा। रोकथाम: घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ को कडा कार्यान्वयन; महिलाको शिक्षा, सिप र आर्थिक आत्मनिर्भरता; दाइजो अन्त्य र सम्पत्तिमा समान अधिकार; मदिरा नियन्त्रण; परामर्श र सुरक्षित आवास केन्द्र; अभिभावक शिक्षा; हिंसा देखे प्रहरी १०० वा हेल्पलाइन ११४५ मा खबर गर्ने संस्कृति।

३. सूचकाङ्क २०२४ अनुसार भुटान ७२ (१८ औँ), भारत र माल्दिभ्स ३८ (९६ औँ), नेपाल ३४ (१०७ औँ), श्रीलङ्का ३२ (१२१ औँ), पाकिस्तान २७ (१३५ औँ), बङ्गलादेश २३ (१५१ औँ) र अफगानिस्तान १७ (१६५ औँ) मा छन्। भुटानबाहेक सबै ४० अङ्कभन्दा तल भएकाले सार्क क्षेत्रमा भ्रष्टाचार व्यापक छ; नेपाल चौथो स्थानमा छ। उपाय: (क) घुस लिने–दिने दुवैलाई कडा सजाय र भ्रष्टाचारीलाई राजनीतिक संरक्षण नदिने; (ख) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगलाई स्वतन्त्र बनाउने र निगरानी निकायबिच समन्वय; (ग) प्रशासनलाई पारदर्शी, उत्तरदायी र जवाफदेही बनाउने, विद्युतीय सेवा बढाउने; (घ) शून्य सहनशीलताको नीति र पैसा–पद–पहुँचको संस्कृतिविरुद्ध जनचेतना।

४. चरण र प्रयोग: (१) पृष्ठभूमि अध्ययन — गाउँमा १६–१७ वर्षमै छोरीको विवाह हुने परम्परा कहिलेदेखि र कुन परिवारमा छ, बुझ्ने। (२) पहिचान — मूल कारण: गरिबी, दाइजोको डर, छोरीलाई भार ठान्ने सोच र कानुनको अज्ञानता। (३) असर — पढाइ छुट्ने, कम उमेरमा आमा बन्दा आमा–शिशुको स्वास्थ्य जोखिम, रोजगारीको अवसर गुम्ने। (४) सम्भावित विकल्प — सचेतना कार्यक्रम, छात्रवृत्ति, उजुरी र कानुनी कारबाही, अभिभावकसँग परामर्श। (५) उत्तम विकल्प छनोट — सचेतना र छात्रवृत्ति सँगै, आवश्यक परे १०९८ मा उजुरी। (६) प्रतिबद्धता र प्रयोग — विद्यालय, वडा र आमा समूह मिलेर अभियान चलाउने र एक वर्षपछि बालविवाह घटे–नघटेको मूल्याङ्कन गर्ने।

समूह घ — विस्तृत उत्तर (८ अङ्क)

1. "अन्धविश्वास र कुप्रथाले सबैभन्दा बढी महिलालाई पीडित बनाएका छन्।" बोक्सीको आरोप, घुम्टो, छाउपडी र दाइजो प्रथाका आधारमा यस भनाइको विवेचना गर्दै समाधानका उपाय सुझाउनुहोस्। [8]
2. मानव बेचबिखन, घरेलु हिंसा र भ्रष्टाचारजस्ता सामाजिक समस्या समाधानमा राज्य, समुदाय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको भूमिका व्याख्या गर्नुहोस्। [8]

समूह घ का उत्तर

१. परिचय: गहिरो अध्ययन वा जानकारीबिना प्रचलित प्रथामा विश्वास गर्नु अन्धविश्वास हो; यसबाट जन्मेका कुप्रथाको भार प्रायः महिलाले बोक्छन्। (क) बोक्सीको आरोप: गाउँमा कोही बिरामी पर्दा वा पशु मर्दा प्रायः एकल, वृद्ध वा गरिब महिलालाई बोक्सी भनी कुटपिट, मलमूत्र खुवाउने र गाउँनिकाला गरिन्छ; रोगको वास्तविक कारण सूक्ष्म जीव र कुपोषण हो। (ख) घुम्टो: पूर्वी र मध्य तराईमा विवाहित महिलाले अनुहार छोप्नुपर्दा व्यक्तित्व विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको अवसर गुम्छ; यो लैङ्गिक विभेद र मानव अधिकारको हनन हो। (ग) छाउपडी: कर्णाली र सुदूरपश्चिममा रजस्वला र सुत्केरी महिलालाई छाउगोठमा राखिन्छ; सर्पदंश, जङ्गली जनावर, अपराधी र चिसोबाट ज्यानसमेत जान्छ। (घ) दाइजो र तिलक: हैसियतभन्दा बढी माग, दबाब र धम्कीले महिला हिंसा, घरेलु हिंसा, पारिवारिक विखण्डन, हत्या र आत्महत्या निम्त्याएको छ। यी चारै प्रथा पुरुषमा लागु हुँदैनन्, त्यसैले भनाइ सत्य हो। समाधान: (१) कानुनी — बोक्सीको आरोप (कसुर र सजाय) ऐन, २०७२, मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ (छाउपडी) र दाइजो तथा घरेलु हिंसाविरुद्धका कानुनको कडा कार्यान्वयन; (२) शैक्षिक — वैज्ञानिक शिक्षा, महिनावारी र स्वास्थ्यबारे सही जानकारी; (३) सामाजिक — धामी, धार्मिक अगुवा, आमा समूह र राजनीतिक दलको संयुक्त अभियान; छाउगोठ भत्काउने र दाइजो लिने–दिनेको सामाजिक बहिष्कार; (४) आर्थिक — महिलालाई सिप, रोजगारी र सम्पत्तिमा समान अधिकार; (५) स्वास्थ्य — गाउँमै स्वास्थ्य सेवा। निष्कर्ष: शिक्षा, विवेक र समान व्यवहारले मात्र महिलामैत्री र अन्धविश्वासमुक्त सभ्य समाज बन्छ।

२. परिचय: सामाजिक समस्या एक्लो प्रयासले समाधान हुँदैनन्; राज्य, समुदाय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको सहकार्य चाहिन्छ। (क) राज्यको भूमिका: मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ (मानिस किन्ने–बेच्नेलाई २० वर्ष कैद), घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ र भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ जस्ता कानुन बनाई कार्यान्वयन गर्ने; प्रहरीले उजुरी, उद्धार र पक्राउ गर्ने (धनवीरको घटना); अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्र र राष्ट्रिय सूचना आयोगमार्फत भ्रष्टाचार नियन्त्रण; सिमाना निगरानी, सुरक्षित वैदेशिक रोजगारी, हेल्पलाइन (१००, १०९८, ११४५) र सुरक्षित आवास। (ख) समुदायको भूमिका: वडाध्यक्ष, शिक्षक सानुमाया र मदनले जस्तै अपराधीलाई संरक्षण नगरी प्रहरीलाई सहयोग गर्ने; चेतना अभियान, नाटक र प्लेकार्ड; पीडितलाई लान्छना होइन पुनःस्थापनामा सहयोग; दाइजो लिने–दिने र घुस खानेको सामाजिक बहिष्कार; सामाजिक परीक्षण र सार्वजनिक सुनुवाइ; माइती नेपाल जस्ता गैरसरकारी संस्थाले उद्धार र पुनःस्थापना। (ग) अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको भूमिका: युनिसेफ — बाल अधिकार, शिक्षा र बाल संरक्षण; जनसङ्ख्या कोष — लैङ्गिक हिंसा न्यूनीकरण, प्रजनन र मातृ स्वास्थ्य; अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन — बालश्रम र बाध्यकारी श्रम उन्मूलन, श्रम कानुन; ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल — भ्रष्टाचार सूचकाङ्कमार्फत अनुगमन र पारदर्शिताको पैरवी। यिनले आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग, तथ्याङ्क र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड दिन्छन्। निष्कर्ष: अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग पूरक हो; मुख्य जिम्मेवारी राज्य र नागरिककै हो। तीनैको समन्वयले मात्र "समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली" को लक्ष्य पूरा हुन्छ।