Social Studies and Human Value Education
सामाजिक अध्ययन तथा मानव मूल्य शिक्षा · Class 10 · Code SEE
0 / 10
chapters done
-
The syllabus asks for
- सामाजिकीकरण
- हाम्रा पहिचान
- विविधतामा एकता
- हाम्रा राष्ट्रिय गौरव
Key points
- समाजका मूल्यमान्यता ग्रहण गर्ने, सहयोग र सम्मानका व्यवहार सिक्ने र अभ्यास गर्ने प्रक्रिया सामाजिकीकरण हो; यसले जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्ति बनाउँछ र जीवनभर चल्छ।
- सामाजिकीकरणका तत्त्व: प्रेम र स्नेह, सहयोग, अन्तरक्रिया, सम्मान र भाषा। माध्यम: घरपरिवार (पहिलो पाठशाला), विद्यालय, दौँतरी समूह, सांस्कृतिक गतिविधि; साथै छिमेकी, सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चार र हाटबजार।
- सामाजिकीकरणले व्यक्तित्व विकास, सामाजिक सिप, अनुशासन, मानव मूल्य र संस्कृतिको हस्तान्तरणमा मदत गर्छ।
- व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रलाई अरूभन्दा फरक चिनाउने विशेषता पहिचान हो; हाम्रो साझा राष्ट्रिय पहिचान नेपाली हो।
- जनगणना २०७८: १४२ जातजाति, १२४ भाषा, १० धर्म; हिन्दु ८१.१९, बौद्ध ८.२१, इस्लाम ५.०९, किरात ३.१७, क्रिस्चियन १.७६ प्रतिशत; पुरुष १,४२,५३,५५१ र महिला १,४९,११,०२७।
-
The syllabus asks for
- मानव विकास सूचकाङ्क
- दिगो विकास
- नेपालमा सङ्घीयता
- राष्ट्रिय गौरवका आयोजना
Key points
- व्यक्तिको स्वास्थ्य, शिक्षा, खानपान, बसोबास र सिपमा भएको सुधारात्मक प्रगति मानव विकास हो; प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु र शिक्षाको समग्र सूचकबाट बन्ने ० देखि १ बिचको सङ्ख्यात्मक प्रस्तुति मानव विकास सूचकाङ्क हो।
- मानव विकास प्रतिवेदन २०२५ (१९३ देश): श्रीलङ्का ०.७७६ (८९), माल्दिभ्स ०.७६६ (९३), भुटान ०.६९८ (१२५), बङ्गलादेश र भारत ०.६८५ (१३०), नेपाल ०.६२२ (१४५), पाकिस्तान ०.५४४ (१६८), अफगानिस्तान ०.४९६ (१८१); नेपाल सार्कमा छैटौँ र मध्यम समूहमा।
- विश्वमा शीर्ष: आइसल्यान्ड ०.९७२, नर्वे र स्विट्जरल्यान्ड ०.९७०, डेनमार्क ०.९६२, जर्मनी ०.९५९; नेपालको सूचकाङ्क कम हुनुमा कमजोर प्रतिव्यक्ति आय र लैङ्गिक असमानता मुख्य कारण हुन्।
- भावी पुस्ताले पनि स्रोत प्रयोग गर्न पाउने गरी गरिने विकास दिगो विकास हो; चमेलीको गाउँले अविवेकी विकासले विनाश ल्याउँछ भन्ने देखाउँछ।
- स्टकहोम सम्मेलन (सन् १९७२ जुन ५–१६), विश्व संरक्षण रणनीति (१९८०), प्रकृतिसम्बन्धी बडापत्र (१९८२), हाम्रो साझा भविष्य (१९८७), सहस्राब्दी विकास लक्ष्य (२०००) दिगो विकासका मुख्य विश्वव्यापी प्रयास हुन्।
-
The syllabus asks for
- हाम्रो राष्ट्रिय सम्पदा
- हाम्रा लोकगीत
- नेपाली लोकवाद्य
- हाम्रा लोक तथा शास्त्रीय नृत्य
- हाम्रा राष्ट्रिय दिवस
- अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व
- विश्वबन्धुत्व र मानवता
- हाम्रो सामाजिक उत्तरदायित्व
Key points
- पूर्वजबाट प्राप्त, राष्ट्रिय महत्त्वका र संरक्षणयोग्य स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति र प्राकृतिक स्थल राष्ट्रिय सम्पदा हुन्; सम्पदा मूर्त–अमूर्त र ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक हुन्छन्।
- नेपालका चार विश्व सम्पदा: काठमाडौँ उपत्यकाका सात स्थल (१९७९), सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७९, ११४८ वर्ग किलोमिटर), चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९८४, ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर, पहिलो निकुञ्ज) र लुम्बिनी (१९९७)।
- सात स्थल: पशुपति, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, चाँगुनारायण, काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्र।
- लोकगीत स्थानीय स्तरमा सिर्जित, पुस्तौँदेखि सर्दै आएको समुदायको गीत हो; तामाङ सेलो, खजडी भजन, झ्याउरे, असारे, तिज, होरी र पालम यसका उदाहरण हुन्; मौलिकता, बौद्धिक चोरी र विदेशी मोह मुख्य चुनौती हुन्।
- लोकबाजा फुकेर, रेटेर र ठटाएर बजाइन्छन्; पञ्चेबाजामा सहनाई, नरसिङ्गा, झ्याली, दमाहा र ट्याम्को पर्छन्।
-
The syllabus asks for
- मानव बेचबिखन: गम्भीर सामाजिक समस्या
- यौनजन्य दुर्व्यवहार र अस्वाभाविक यौन व्यवहार
- घरेलु हिंसा
- सामाजिक विकृतिका रूपमा भ्रष्टाचार
- अन्धविश्वास हटाऔँ
- सामाजिक समस्याको पहिचान र समस्या समाधान सीप
- सामाजिक समस्या समाधानमा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको भूमिका
Key points
- मानव बेचबिखन शोषणका लागि मानिसलाई किन्ने, बेच्ने र ओसारपसार गर्ने जघन्य अपराध हो; ऐन, २०६४ ले मानिस किन्ने–बेच्नेलाई २० वर्ष कैद र २ लाखसम्म जरिवाना तोकेको छ।
- प्रहरी तथ्याङ्क (२०७५/७६): कुल ३५२ पीडित — बेचबिखन ७५, वेश्यावृत्ति ७४, पी.आर. दिलाउने ६४, श्रमशोषण ५४; सबैभन्दा धेरै काठमाडौँ उपत्यका (१००), सबैभन्दा कम गण्डकी (७)।
- यौन विकृतिका तीन घटना: कञ्चन–विनय (उमेर नपुगी सम्बन्ध अस्वीकार), रजनी (इमानदारी र स्वरोजगार), कृष्ण (अश्लील भिडियोको लत, परामर्शले सुधार)।
- घरेलु हिंसा परिवारभित्रको शारीरिक, मानसिक, आर्थिक र यौनिक दुर्व्यवहार हो; १–१४ वर्षका ८० प्रतिशतभन्दा धेरै बालबालिका अनुशासनका नाममा हिंसा भोग्छन् र हिंसा पुस्तान्तरण हुन्छ।
- भ्रष्टाचार पदको दुरुपयोग गरी अनुचित लाभ लिनु हो; सूचकाङ्क २०२४ मा नेपाल ३४ अङ्क, १०७ औँ; डेनमार्क (९०) पहिलो, दक्षिण सुडान (८) अन्तिम; सार्कमा भुटान (७२) उत्कृष्ट, अफगानिस्तान (१७) पुछारमा।
-
The syllabus asks for
- व्यवस्थापिका
- सङ्घीय कार्यपालिका
- न्यायपालिका
- राजनीतिक दल
- निर्वाचन प्रक्रिया र नागरिकको भूमिका
- मानव अधिकार
- मानव अधिकार संरक्षणमा संस्थाहरूको भूमिका
- उपभोक्ता अधिकार
Key points
- व्यवस्थापिका कानुन बनाउँछ: प्रतिनिधि सभा २७५ (१६५ + ११०, ५ वर्ष), राष्ट्रिय सभा ५९ (५६ + ३, स्थायी, सदस्यको ६ वर्ष), सातै प्रदेश सभा ५५० (३३० + २२०)।
- विधेयक दुवै सदनबाट पारित भई राष्ट्रपतिले १५ दिनभित्र प्रमाणीकरण गरेपछि कानुन बन्छ; अर्थ विधेयक प्रतिनिधि सभामा मात्र; संविधान संशोधन दुईतिहाइ बहुमतले।
- कार्यपालिका कानुन लागु गर्छ; धारा ७६(१), (२), (३), (५) अनुसार प्रधानमन्त्री; मन्त्रिपरिषद् बढीमा २५; प्रदेश मन्त्रिपरिषद् प्रदेश सभाको २० प्रतिशतभित्र।
- न्यायपालिका (भाग ११): सर्वोच्च अदालत (प्रधानन्यायाधीश + बढीमा २० न्यायाधीश), ७ उच्च अदालत, हरेक जिल्लामा जिल्ला अदालत; तीनै अङ्ग स्वतन्त्र तर नियन्त्रण र सन्तुलनमा जोडिएका।
- पहिलो दल प्रजा परिषद् (१९९३ जेठ २०); २००७, २०४६ र २०६२/०६३ का परिवर्तन र २०७२ असोज ३ को संविधान दलकै नेतृत्वमा; दलका मुख्य भूमिका हित अभिव्यक्ति र हित संयुक्तीकरण।
-
The syllabus asks for
- हावापानीमा असर पार्ने तत्त्व
- विश्वका हावापानीका प्रकार
- उष्ण प्रदेश
- समशीतोष्ण प्रदेश
- शीत प्रदेश
- विश्वको हावापानी: धरातल र त्यसको प्रभाव
- उत्तर अमेरिका महादेश
- दक्षिण अमेरिका महादेश
- अफ्रिका महादेश
- प्राकृतिक प्रकोप: भूकम्प
- नक्सा कार्य
- नक्साङ्कनमा आधुनिक प्रविधि
Key points
- ३० वर्षभन्दा बढी अवधिको मौसमको औसत अवस्था हावापानी हो; अक्षांश, उचाइ (१६०–१६५ मि. मा १° से.), जमिनको मोहडा, सामुद्रिक दूरी, पहाड, सामुद्रिक धार, वायुको स्वभाव र दिशा तथा वनस्पति र माटोले यसलाई प्रभाव पार्छन्।
- पाठ्यपुस्तकअनुसार उष्ण मण्डल ०°–३०° (४ उपप्रदेश), समशीतोष्ण ३०°–६०° (६) र शीत ६०°–९०° (२) छन्।
- भूमध्यरेखीय: औसत २७° से., तापान्तर २°, दैनिक संवाहनिक वर्षा, सेल्भास; सभाना: लानोस, क्याम्पोस, संसारको चिडियाखाना; उष्ण मरुस्थल: १२ से.मि. वर्षा, मरुद्यान; उष्ण मौसमी: धान, उच्च जनघनत्व।
- भूमध्यसागरीय हावापानीमा हिउँदमा वर्षा र "विश्वको बगैँचा"; चिनियाँ हावापानीमा रेसम; तृणभूमिका नाम स्टेप्स, प्रेरिज, पम्पास, भेल्ड, डाउन्स।
- टाइगा (६०°–७०°): कोणधारी वन, लुगदी र काठ व्यवसाय; टुन्ड्रा (७०°–९०°): −४५° से. सम्म, एस्किमो–इन्युट, इग्लु र ट्युपिक।
-
The syllabus asks for
- २००७ सालको क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता
- प्रजातन्त्रको दशक (२००७–२०१७)
- २०१७ देखि २०४६ सम्मका राजनीतिक घटना
- २०४६ देखि २०६३ सम्मका राजनीतिक घटना
- २०६३ देखि २०७९ सम्मका राजनीतिक घटना
- प्रथम विश्वयुद्ध: कारण र घटनाक्रम
- प्रथम विश्वयुद्धका परिणाम
- दोस्रो विश्वयुद्ध र यसका कारण
- दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम र नेपालको भूमिका
- स्थानीय ऐतिहासिक स्थलको पहिचान र संरक्षण
Key points
- १०४ वर्षे राणा शासन (१९०३–२००७) विरुद्ध प्रचण्ड गोरखा (१९८८), प्रजा परिषद् (१९९३), चार सहिद (१९९७), जयतु संस्कृतम् (२००४) र दलको स्थापना (२००६) ले चेतना जगाए।
- बैरगनिया सम्मेलन (२००७ असोज ७–८), त्रिभुवनको दिल्ली प्रस्थान (कात्तिक २६), त्रिपक्षीय दिल्ली सम्झौता (फागुन १) र प्रजातन्त्र घोषणा (फागुन ७)।
- २००७–२०१७ सङ्क्रमणको दशक: दसजति सरकार, संविधान २०१५, पहिलो आमनिर्वाचन (१०९ मध्ये काङ्ग्रेस ७४), बी.पी. सरकार (२०१६ जेठ १३); त्रिभुवन विश्वविद्यालय, राष्ट्र बैङ्क, पहिलो योजना र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता।
- २०१७ पुस १ को शाही कदम (धारा ५५) पछि ३० वर्ष पञ्चायत; जनकपुर, सुखानी, टिम्बुरबोटे, पिस्कर जस्ता दमन; २०३७ वैशाख २० को जनमत सङ्ग्रह; २०४६ चैत्र २६ मा बहुदल।
- संविधान २०४७ (कात्तिक २३), अस्थिर सरकार, माओवादी सङ्घर्ष (२०५२ फागुन १), दरबार हत्याकाण्ड (२०५८), प्रत्यक्ष शासन (२०६१ माघ १९), १२ बुँदे सम्झौता, १९ दिने आन्दोलन (२०६३ वैशाख ११) र विस्तृत शान्ति सम्झौता (२०६३ मङ्सिर ५)।
-
The syllabus asks for
- ऊर्जा र विकास
- पर्यटन प्रवर्धन
- रोजगारी
- वित्तीय शिक्षा
- वित्तीय उपकरण
- सहकारी
- बचत र बिमा
- राजस्व
- आवधिक योजना
Key points
- ऊर्जा शक्तिको स्रोत हो; नवीकरणीय (जल, सौर्य, वायु, बायोग्यास, बायोमास) र अनवीकरणीय (पेट्रोलियम, कोइला, प्राकृतिक ग्यास) गरी दुई प्रकारका स्रोत छन्।
- नेपालमा करिब ६,००० नदीनाला, सैद्धान्तिक ८३,००० र प्राविधिक रूपमा सम्भाव्य ४२,००० मेगावाट जलविद्युत् क्षमता; २०७८ फागुनसम्म २,२०५ मेगावाट उत्पादन। वायु ऊर्जाको अध्ययन रामेछाप, धादिङ र मुस्ताङमा।
- विश्व पर्यटन सङ्गठनअनुसार २४ घण्टाभन्दा बढी र एक वर्षभन्दा कम समय वासस्थानबाहिर बिताउने पर्यटक हो; आन्तरिक र बाह्य पर्यटक। बृहत् हिमालय पदमार्ग ताप्लेजुङदेखि दार्चुलासम्म; र्याफ्टिङ — सुनकोसी, त्रिशूली, कर्णाली।
- वैदेशिक रोजगारीका पूर्वतयारी: राहदानी, भाषा–सिप, स्वास्थ्य परीक्षण, श्रम स्वीकृति, अभिमुखीकरण, बिमा र दूतावासको जानकारी; यसका सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रभाव छन्।
- वित्तीय साक्षरता करिब १८ प्रतिशत; नेपाल राष्ट्र बैङ्क बैङ्कहरूको बैङ्क र नोट निष्कासनको एकाधिकार भएको केन्द्रीय बैङ्क हो।
-
The syllabus asks for
- नेपालको परराष्ट्र नीति
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घ
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत निकाय
- विश्वव्यापीकरण र स्थानीयकरण
- सूचना तथा सञ्चार प्रविधि
- समसामयिक घटना
Key points
- परराष्ट्र नीति राष्ट्रिय हितका लागि बाह्य जगत्सँगको सम्बन्ध नियमित गर्ने व्यवहारको पुञ्ज हो; २००७ अघि ४ देशसँग सीमित नेपालको कूटनीतिक सम्बन्ध पाठ्यपुस्तक लेखिँदासम्म १८३ देश (पछिल्लो किरिबाटी) पुगेको थियो।
- मार्गदर्शक सिद्धान्त: स्वतन्त्रता, सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता र राष्ट्रिय हितको रक्षा; सार्वभौमिक समानता, पञ्चशील, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र, असंलग्नता, पारस्परिक सम्मान र लाभ।
- पञ्चशील: अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान, अहस्तक्षेप, अनाक्रमण, परस्पर सहयोग र लाभ, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व।
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घ: स्थापना सन् १९४५ अक्टोबर २४, ५१ संस्थापक, १९३ सदस्य (पछिल्लो दक्षिण सुडान), मुख्यालय न्युयोर्क, नेपाल सदस्य सन् १९५५ डिसेम्बर १४; छ अङ्ग।
- सुरक्षा परिषद्: ५ स्थायी (अमेरिका, रुस, चीन, फ्रान्स, बेलायत) + १० अस्थायी (२ वर्ष); निर्णयमा ५ स्थायीसहित ९ मत; भिटो स्थायी सदस्यको विशेषाधिकार।
-
The syllabus asks for
- नेपालको जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धि
- जनसङ्ख्याको बनोट
- जनसङ्ख्याको वितरण
- परिवार नियोजन र जीवनस्तर
- जनसङ्ख्या र वातावरणबीचको सम्बन्ध
- सामुदायिक स्वास्थ्य
Key points
- निश्चित क्षेत्रमा निश्चित समयमा बस्ने मानिसको सङ्ख्या जनसङ्ख्या हो; जनगणना २०७८ (बाह्रौँ) अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ र वार्षिक वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत; दोब्बर हुन करिब ७६ वर्ष (७० ÷ ०.९२)।
- जनगणना वि.सं. १९६८ मा सुरु; १९७७ र १९८७ मा वृद्धिदर ऋणात्मक (अवैज्ञानिक गणना, इन्फ्लुएन्जा महामारी, विश्वयुद्धमा गएका सैनिक छुट्नु); २००९/११ पहिलो वैज्ञानिक जनगणना; सर्वोच्च वृद्धिदर २०३८ मा २.६२ प्रतिशत।
- २०६८–२०७८ मा जनसङ्ख्या २६,७०,०७४ (१०.०८%) ले बढ्यो; जन्मदर घट्नु, परिवार नियोजन, ढिलो विवाह, शिक्षा र स्वास्थ्य सुधार वृद्धिदर घट्नुका कारण हुन्।
- बनोट (२०७८): पुरुष ४८.८७, महिला ५१.१३ प्रतिशत (लिङ्ग अनुपात ९५.६); १४२ जातजाति (क्षेत्री १६.४५, ब्राह्मण ११.२९); १० धर्म (हिन्दु ८१.१९, बौद्ध ८.२१); १२४ भाषा (नेपाली ४४.८६, मैथिली ११.०५); ०–१४ वर्ष २७.८३, १५–५९ वर्ष ६१.९६, ६०+ १०.२१ प्रतिशत; साक्षरता ७६.२ प्रतिशत; कृषिमा ५०.६ प्रतिशत।
- वितरण (२०७८): तराई ५३.६१, पहाड ४०.३१, हिमाल ६.०८ प्रतिशत; बागमती सबैभन्दा धेरै र कर्णाली सबैभन्दा कम; काठमाडौँ सबैभन्दा धेरै र मनाङ सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या भएका जिल्ला; ७५३ स्थानीय तह (२९३ नगरपालिका, ४६० गाउँपालिका); सहरी ६६.१७ प्रतिशत।
No chapter matches. Try another word.
The paper
माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (कक्षा १०) — लिखित परीक्षा २ घण्टा ३० मिनेट, पूर्णाङ्क ७५ (आन्तरिक मूल्याङ्कन २५ थप)। अभ्यास प्रश्न वस्तुगत (१ अङ्क), छोटो उत्तर (५ अङ्क) र लामो उत्तर (८ अङ्क) ढाँचामा दिइएका छन्।