Unit 7 · एकाइ · 66 min read
हाम्रो विगत
What the syllabus asks for 10
- २००७ सालको क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता
- प्रजातन्त्रको दशक (२००७–२०१७)
- २०१७ देखि २०४६ सम्मका राजनीतिक घटना
- २०४६ देखि २०६३ सम्मका राजनीतिक घटना
- २०६३ देखि २०७९ सम्मका राजनीतिक घटना
- प्रथम विश्वयुद्ध: कारण र घटनाक्रम
- प्रथम विश्वयुद्धका परिणाम
- दोस्रो विश्वयुद्ध र यसका कारण
- दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम र नेपालको भूमिका
- स्थानीय ऐतिहासिक स्थलको पहिचान र संरक्षण
हरेक वर्ष फागुन ७ मा प्रजातन्त्र दिवस, वैशाख ११ मा लोकतन्त्र दिवस र जेठ १५ मा गणतन्त्र दिवस मनाइन्छ। यी बिदा र समारोहको पछाडि करिब सात दशकको सङ्घर्ष छ — राणा शासनविरुद्धको क्रान्ति, पञ्चायतविरुद्धका आन्दोलन, दुई जनआन्दोलन, सशस्त्र द्वन्द्व र दुई संविधान सभा। त्यस्तै आजको संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, शीतयुद्ध र स्वतन्त्र भएका एसियाली–अफ्रिकी देशहरू दुई विश्वयुद्ध को उपज हुन्, जसमा लाखौँ नेपाली सैनिक पनि लडे। यस एकाइमा हामी वि.सं. २००७ देखि २०७९ सम्मको नेपालको राजनीतिक यात्रा, दुवै विश्वयुद्धका कारण, घटनाक्रम र परिणाम, तिनमा नेपालीको भूमिका र आफ्नै ठाउँका ऐतिहासिक स्थलको खोजी तथा संरक्षण पढ्नेछौँ।
मिति र घटनाको जोडी — २००७ फागुन १ दिल्ली सम्झौता र फागुन ७ प्रजातन्त्र; २०१५ फागुन ७ देखि पहिलो आमनिर्वाचन; २०१७ पुस १ शाही कदम; २०३७ वैशाख २० जनमत सङ्ग्रह; २०४६ चैत्र २६ बहुदल; २०६२/६३ को १९ दिने आन्दोलन; २०६५ जेठ १५ गणतन्त्र; २०७२ असोज ३ संविधान। विश्वयुद्ध — कारण (गुटबन्दी, उग्रराष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद, तत्कालीन कारण), भर्साइ सन्धि, राष्ट्रसङ्घ र संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, नेपालको भूमिका। कारण र परिणाम सोधिने लामा प्रश्नमा परिचय → बुँदागत कारण वा परिणाम (मितिसहित) → निष्कर्ष को ढाँचा अपनाउनुहोस्।
७.१ वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता
पाठ्यपुस्तकले यो पाठ फागुन ७ (प्रजातन्त्र दिवस) मा एउटा विद्यालयमा भएको अन्तरक्रिया कार्यक्रम का रूपमा दिएको छ, जहाँ विद्यार्थी सुदीप, स्थानीय राजनीतिज्ञ गीता र शिक्षक गोविन्दप्रसादका प्रश्नको उत्तर प्रमुख अतिथि इतिहासविद्ले दिएका छन्।
(क) राणाविरोधी आन्दोलनको पृष्ठभूमि
वि.सं. १९०३ को कोतपर्वपछि सुरु भएको निरङ्कुश राणा शासन १०४ वर्ष चल्यो। गरिबी, चेतनाको कमी, डर–त्रास र चर्को दमनका कारण लामो समय यसको खुला विरोध हुन सकेन। जनतामा चेतना र राजनीतिक जागरण बढ्दै गएपछि विरोध क्रमशः सशक्त भयो:
| मिति | घटना |
|---|---|
| वि.सं. १९८८ | प्रचण्ड गोरखा सङ्गठन खोलियो; सदस्य पक्राउ परेपछि सुस्तायो, तर राणाविरोधी आन्दोलनको ऐतिहासिक कोसेढुङ्गा बन्यो |
| वि.सं. १९९३ जेठ २० | टङ्कप्रसाद आचार्यको सभापतित्वमा नेपाल प्रजा परिषद् गठन — उद्देश्य: राणाको अन्याय–अत्याचारको विरोध, जनजागरण र प्रजातन्त्रको स्थापना |
| वि.सं. १९९७ माघ | सुराकीका आधारमा प्रजा परिषद्का सदस्य पक्राउ; शुक्रराज शास्त्री, गङ्गालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमा र दशरथ चन्द लाई मृत्युदण्ड |
| वि.सं. २००४ | पद्मशमशेरले संस्कृतलाई "मृतभाषा" भनेको विरोधमा तीनधारा संस्कृत पाठशालाका विद्यार्थीको जयतु संस्कृतम् आन्दोलन |
| वि.सं. २००६ | नेपाली काङ्ग्रेस र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी को स्थापना; आन्दोलनले तीव्रता पायो |
| वि.सं. २००७ असोज ७–८ | भारतको बैरगनियामा नेपाली काङ्ग्रेसको सम्मेलनले राणाविरुद्ध सशस्त्र क्रान्ति गर्ने निर्णय गर्यो |
टङ्कप्रसाद आचार्यलाई मृत्युदण्ड नदिई जेलमा राखिएकाले उनलाई जिउँदो सहिद भनिन्छ। गणेशमान सिंहलाई प्रजा परिषद्मा लागेको आरोपमा सर्वस्वसहित जन्मकैद भयो। राजा त्रिभुवनले धर्मभक्त माथेमामार्फत प्रजा परिषद्लाई आर्थिक सहयोग गर्थे; यो थाहा पाएपछि राणाले राजाका सुविधा कटौती गरी उनीमाथि निगरानी बढाए।
वि.सं. १९९७ मा राणा सरकारले मृत्युदण्ड दिएका प्रजा परिषद्सँग सम्बन्धित शुक्रराज शास्त्री, गङ्गालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमा र दशरथ चन्द लाई "चार सहिद" भनिन्छ। उनीहरूको सम्झनामा हरेक वर्ष माघ १६ लाई सहिद दिवसका रूपमा मनाइन्छ।
(ख) २००७ सालको क्रान्तिका कारण
इतिहासविद्का अनुसार राणाको अन्याय र दमन, दलको नेतृत्वमा जुटेको जनसमर्थन, गरिबी र बेरोजगारी, राणाभित्रको कलह, विश्वयुद्धबाट फर्केका असन्तुष्ट भुपू सैनिकको साथ, सन् १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएको प्रभाव र बढ्दो जनचेतनाले क्रान्तिको ज्वाला दन्कायो।
(ग) सशस्त्र क्रान्तिका मुख्य घटना
- २००७ असोज ७–८: बैरगनिया सम्मेलनले राणाविरुद्ध आन्दोलन (सशस्त्र क्रान्ति) को घोषणा गर्यो।
- २००७ कात्तिक २६: राजा त्रिभुवन सशस्त्र क्रान्तिलाई सहयोग गर्न सपरिवार भारतीय दूतावासमार्फत दिल्ली प्रस्थान गरे। यसले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय हलचल ल्यायो।
- रिसाएका मोहनशमशेर ले त्रिभुवनका चार वर्षीय माहिला नाति ज्ञानेन्द्र शाह लाई राजा घोषणा गरे, तर अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा यसको कडा विरोध भयो।
- मुक्ति सेना ले पूर्वी पहाड र विराटनगर क्षेत्र कब्जा गर्यो। वीरगन्जमा क्रान्तिको नेतृत्व गरेका थिरबम मल्ल वीरगतिलाई प्राप्त भए। पश्चिममा डा. के.आई. सिंह ले भैरहवा क्षेत्रमा ठुलो सफलता पाए। पूर्वी कमान्ड सम्हालेका विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र सुवर्णशमशेर ले बिनायुद्ध धेरै स्थान कब्जा गरी जनसरकार गठन गरे र जनतालाई कर नतिर्न आह्वान गरे।
- राणाको प्रभाव काठमाडौँमा मात्र सीमित भयो; अत्तालिएका मोहनशमशेरले भारतलाई मध्यस्थता गरी वार्ता गराइदिन अनुरोध गरे।
- २००७ फागुन १: भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू को मध्यस्थतामा राणाका प्रतिनिधि, नेपाली काङ्ग्रेसका प्रतिनिधि र राजा त्रिभुवनबिच दिल्ली सम्झौता भयो।
- फागुन ४ मा राजा त्रिभुवन नेपाल फर्किए र विमानस्थलमा भव्य स्वागत भयो। तीन दिनपछि फागुन ७ मा राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको घोषणा भयो।
(घ) दिल्ली सम्झौताका मुख्य बुँदा
वि.सं. २००७ फागुन १ मा भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा राजा त्रिभुवन, राणा र नेपाली काङ्ग्रेस — तीन पक्षबिच दिल्लीमा भएको सहमति दिल्ली सम्झौता हो। तीन पक्ष संलग्न भएकाले यसलाई त्रिपक्षीय सम्झौता पनि भनिन्छ।
- श्री ३ (राणा प्रधानमन्त्री) मा रहेको सम्पूर्ण अधिकार श्री ५ (राजा) मा सुम्पिने र वैधानिक राजा त्रिभुवन नै हुने।
- आन्दोलनकारीले आन्दोलन रोक्ने र हातहतियार सरकारलाई बुझाउने।
- मोहनशमशेरकै प्रधानमन्त्रीत्वमा १० सदस्यीय अन्तरिम मन्त्रिमण्डल — नेपाली काङ्ग्रेसबाट पाँच र राणाबाट पाँच जना।
- फौजदारी अभियोग लागेकाबाहेकका राजबन्दीलाई तत्काल रिहा गर्ने।
- जनताद्वारा निर्वाचित विधान सभाले संविधान निर्माण गर्ने।
१. विभिन्न स्रोतबाट राजा त्रिभुवन, जवाहरलाल नेहरू, मोहनशमशेर र बी.पी. कोइरालाका तस्बिर सङ्कलन गरी कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्।
२. वि.सं. २००७ मा राजा त्रिभुवनले प्रजातन्त्र घोषणा गरेको भाषण खोजी गरी चार्टपेपरमा उतारेर सूचना पाटीमा टाँस्नुहोस्।
३. २००७ को क्रान्तिका कारण खोजी गरी सबैलाई समेटेर वृक्षचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् (जरामा निरङ्कुश शासन, गरिबी; हाँगामा दल, सैनिक, भारतको स्वतन्त्रता; फलमा प्रजातन्त्र)। परियोजना कार्य: विद्यालयको पुस्तकालयका इतिहासका पुस्तक वा इन्टरनेटबाट २००७ को क्रान्ति, यसका कारण र परिणाम खोजी गरी विवरण तयार गर्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. दिल्ली सम्झौतालाई त्रिपक्षीय सम्झौता भनिन्छ, किन? वि.सं. २००७ फागुन १ मा भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा भएको दिल्ली सम्झौतामा तीन पक्ष संलग्न थिए — (क) राजा त्रिभुवन, (ख) राणाका प्रतिनिधि (मोहनशमशेर पक्ष) र (ग) क्रान्तिको नेतृत्व गरेको नेपाली काङ्ग्रेस। तीनै पक्षको सहमतिमा राणा शासनको अन्त्य, अन्तरिम सरकार र संविधान सभाको व्यवस्था भएकाले यसलाई त्रिपक्षीय सम्झौता भनिन्छ। भारत भने मध्यस्थकर्ता मात्र थियो, पक्ष थिएन।
२. प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि राजा त्रिभुवनको भूमिकाको समीक्षा गर्नुहोस्। (क) राणाकालमै उनले धर्मभक्त माथेमामार्फत प्रजा परिषद्लाई आर्थिक सहयोग गरे र सुविधा कटौती तथा निगरानी सहे। (ख) २००७ कात्तिक २६ मा सपरिवार भारतीय दूतावास हुँदै दिल्ली गएर राणा सरकारलाई वैधानिकताको सङ्कटमा पारे; राणाले बनाएका बालक राजा ज्ञानेन्द्रले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाएनन्। (ग) दिल्ली सम्झौताका प्रमुख पक्ष बने र फागुन ७ मा प्रजातन्त्र घोषणा गरे। समीक्षा: उनको साहसिक कदमले क्रान्ति छिटो सफल भयो, त्यसैले उनलाई राष्ट्रपिता भनिन्छ; तर उनको कार्यकालमा संविधान सभाको निर्वाचन हुन सकेन र अधिकार राजामै केन्द्रित हुँदै गयो।
३. दिल्ली सम्झौताका मुख्य बुँदा के के थिए? (क) श्री ३ मा रहेको सम्पूर्ण अधिकार श्री ५ मा सुम्पिने र त्रिभुवन नै वैधानिक राजा रहने; (ख) आन्दोलनकारीले आन्दोलन रोकी हातहतियार सरकारलाई बुझाउने; (ग) मोहनशमशेरको प्रधानमन्त्रीत्वमा काङ्ग्रेसका पाँच र राणाका पाँच गरी १० सदस्यीय अन्तरिम मन्त्रिमण्डल बनाउने; (घ) फौजदारी अभियोगबाहेकका राजबन्दीलाई तत्काल रिहा गर्ने; (ङ) जनताद्वारा निर्वाचित विधान सभाले संविधान बनाउने।
४. प्रजातन्त्रपछि पनि मोहनशमशेरलाई नै प्रधानमन्त्री बनाइयो, यसमा तपाईँ सहमत वा असहमत के हुनुहुन्छ? कारणसहित लेख्नुहोस्। म असहमत छु। (क) जनताले राणा शासन हटाउन क्रान्ति गरेका थिए; अन्तिम राणा प्रधानमन्त्रीलाई नै सरकार प्रमुख बनाउनु क्रान्तिको भावनाविपरीत थियो। (ख) राणा र काङ्ग्रेसको आधा–आधा सरकारमा सुरुदेखि मनमुटाव भयो र २००८ कात्तिकमै ढल्यो। (ग) क्रान्तिकारीलाई हतियार बुझाउन लगाइयो तर पुराना शासक सत्तामै रहे, जसले के.आई. सिंहजस्ता असन्तोष जन्मायो। यद्यपि सेना र प्रशासन राणाकै हातमा भएकाले रक्तपातबिना सत्ता हस्तान्तरणका लागि यो सम्झौता गरिएको थियो।
७.२ प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको एक दशक (वि.सं. २००७ देखि २०१७)
दिल्ली सम्झौताका आधारमा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि देशमा दलीय राजनीतिको सुरुआत भयो। यस दशकमा सरकार बनाउने र गिराउने काम धेरै भयो; राजनीतिले स्थिरता पाउन सकेन। वि.सं. २००७ चैत्र १७ मा नेपालको अन्तरिम शासन विधान पारित गरी लागु गरियो; यसले जनप्रतिनिधिमूलक प्रजातान्त्रिक शासनको प्रत्याभूति गर्यो।
एक दशकमा बनेका र ढलेका सरकार
| अवधि (वि.सं.) | सरकार / घटना | मुख्य कुरा |
|---|---|---|
| २००७ फागुन – २००८ कात्तिक | मोहनशमशेरको राणा–काङ्ग्रेस संयुक्त मन्त्रिमण्डल | मनमुटावपछि २००८ कात्तिक ८ मा काङ्ग्रेसी मन्त्रीको राजीनामा; केही दिनपछि मोहनशमशेरको पनि राजीनामा |
| २००८ मङ्सिर – २००९ | मातृकाप्रसाद कोइरालाको १४ सदस्यीय सरकार (८ काङ्ग्रेस, ६ स्वतन्त्र) | स्वतन्त्र न्याय विभाग, नागरिक अधिकारको रक्षा, लोकसेवा आयोग र २००९ भित्र विधान सभाको आमनिर्वाचन गर्ने जिम्मेवारी |
| २००८ | डा. के.आई. सिंहको विद्रोह | दिल्ली सम्झौता अस्वीकार; २००८ असार २७ मा भैरहवा जेलबाट भागे, साउनमा फेरि पक्राउ; माघ ८ मा समर्थकले सिंहदरबार आक्रमण गरी छुटाए र उनी तिब्बत भागे |
| २००९ साउन ३० – २०१० असार २ | केशरशमशेरको अध्यक्षतामा पाँच सदस्यीय परामर्शदातृ सरकार | भदौ १० मा विशेष परिस्थिति ऐन, २००९; अन्तरिम शासन विधानका कार्यपालिका र व्यवस्थापिकासम्बन्धी प्रावधान निलम्बन |
| २०१० असार २ – २०११ फागुन १८ | मातृकाप्रसाद कोइरालाको (राष्ट्रिय प्रजा पार्टी) सरकार | भारतीय सेना हतियारसहित नेपाल प्रवेश, भीमदत्त पन्तको विद्रोह र विवादास्पद कोसी सम्झौताले तीव्र आलोचना; राजीनामा |
| २०११ फागुन ३० | राजा त्रिभुवनको मृत्यु; चैत्र ४ मा महेन्द्र राजा | — |
| २०१२ वैशाख १ – माघ १२ | गुञ्जमानसिंह संयोजक रहेको पाँच सदस्यीय शाही सल्लाहकार सरकार | सल्लाहकारको सल्लाहमा राजा महेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन (करिब १० महिना) |
| २०१२ माघ १३ – २०१४ असार | टङ्कप्रसाद आचार्यको सात सदस्यीय मन्त्रिमण्डल | २०१४ असोजको आमचुनाव गराउन सकेन; आर्थिक सङ्कट; पत्रपत्रिकामा बन्देजको प्रयास |
| २०१४ साउन ११ | डा. के.आई. सिंहको सरकार | तिब्बतबाट माफी मागेर फर्केका सिंहको सरकार करिब तीन महिना मात्र टिक्यो |
| २०१४ कात्तिक २९ – २०१५ जेठ २ | राजा महेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन | २०१४ चैत्र ३ मा भगवतीप्रसाद सिंहको अध्यक्षतामा संविधान मसौदा समिति (सदस्य: राजाराम पन्त, सूर्यप्रसाद उपाध्याय, रणधीर सुब्बा) |
| २०१५ जेठ २ – २०१६ जेठ २ | सुवर्णशमशेरको काम चलाउ सरकार | २०१५ फागुन १ मा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०१५ जारी |
| २०१६ जेठ १३ – २०१७ पुस १ | बी.पी. कोइरालाको १९ सदस्यीय पहिलो जननिर्वाचित सरकार | पहिलो सभामुख कृष्णप्रसाद भट्टराई |
पाठ्यपुस्तकमा टङ्कप्रसाद आचार्यको सरकार "वि.सं. २०१३ असार ३१" मा विघटन भएको छापिएको छ। तर उनको सरकार २०१२ माघ १३ मा बनेको, २०१४ असोजको चुनावको तयारी गरेको र त्यसलगत्तै २०१४ साउन ११ मा के.आई. सिंहको सरकार बनेको हुँदा यो सरकार २०१४ असार (सन् १९५७ जुलाई) मा ढलेको हो; "२०१३" छपाइको त्रुटि देखिन्छ।
पहिलो आमनिर्वाचन र बी.पी. कोइरालाको सरकार
संविधान, २०१५ जारी भएपछि २०१५ फागुन ७ देखि २०१६ वैशाख २१ सम्म (दुई महिना १५ दिन) नेपालको पहिलो ऐतिहासिक आमनिर्वाचन १०९ क्षेत्र मा भयो। नेपाली काङ्ग्रेसले ७४ स्थान जित्यो (दुई तिहाइभन्दा बढी)। संसदीय दलको नेतामा बी.पी. कोइराला र उपनेतामा सुवर्णशमशेर चुनिए। २०१६ जेठ १३ मा बी.पी. कोइरालाको नेतृत्वमा १९ सदस्यीय पहिलो जननिर्वाचित सरकार बन्यो र कृष्णप्रसाद भट्टराई पहिलो सभामुख भए।
२००७–२०१७ का प्रमुख उपलब्धि
| सामाजिक उपलब्धि | आर्थिक उपलब्धि |
|---|---|
| देशभर विद्यालय खुल्ने क्रम बढ्यो, शिक्षाको व्यापक प्रचार | वि.सं. २००८ साउनदेखि बजेट प्रस्तुत गर्न थालियो |
| देशभित्र र बाहिर हवाई सेवाको सुरुआत र विस्तार | २०१३ भदौमा भूमिसम्बन्धी नियम; मोहियानी हकको व्यवस्था |
| हेटौँडा–काठमाडौँ रोपवे र त्रिभुवन राजपथ निर्माणको सुरुआत | २०१२ मा पञ्चवर्षीय योजनाको घोषणा, २०१३ मा प्रथम पञ्चवर्षीय योजना लागु |
| वि.सं. २०१६ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापना | २०१३ वैशाख १४ मा नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना |
| विभिन्न राष्ट्रसँग कूटनीतिक सम्बन्ध | नयाँ कर नीति, कृषिको आधुनिकीकरण र व्यापार प्रवर्धन |
| भारतसँग २०११ वैशाखमा कोसी र २०१६ मङ्सिरमा गण्डक सम्झौता | २०१६ पुसमा बिर्ता उन्मूलन ऐन |
| टेलिफोन र आकाशवाणी (रेडियो नेपाल) सेवाको सुरुआत | मुद्राको प्रचलनमा एकरूपता |
| निजामती सेवा ऐन, २०१३ लागु; स्वतन्त्र र निष्पक्ष न्याय सेवा | |
| वनजङ्गलको राष्ट्रियकरण; सन् १९५५ डिसेम्बर १४ (वि.सं. २०१२) मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता |
१. वि.सं. २००७ देखि २०१७ सम्म धेरै सरकार गठन र विघटन हुनाका प्रमुख कारण खोजी गर्नुहोस् (सङ्केत: दलहरूको अनुभवहीनता र आपसी झगडा, राजामा केन्द्रित अधिकार, स्थायी संविधान नहुनु, निर्वाचन बारम्बार सर्नु)।
२. यस अवधिका सामाजिक उपलब्धिलाई समेटेर दुई पात्रबिच संवाद तयार गर्नुहोस्।
३. २००७ देखि २०१७ सम्मका प्रमुख राजनीतिक घटनाक्रमको समयरेखा तयार गर्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. वि.सं. २००८ मङ्सिरमा गठन भएको काङ्ग्रेसको सरकारलाई तोकिएका कार्य के के थिए? मोहनशमशेरको राजीनामापछि राजा त्रिभुवनले मातृकाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा आठ काङ्ग्रेस र छ स्वतन्त्र गरी १४ सदस्यीय मन्त्रिमण्डल बनाए। यसलाई तोकिएका काम: (क) स्वतन्त्र न्याय विभाग खडा गर्ने; (ख) जनताका नागरिक अधिकारको रक्षा गर्ने; (ग) लोकसेवा आयोगको व्यवस्था राम्रोसँग लागु गर्ने; (घ) वि.सं. २००९ भित्र विधान सभाका लागि आमनिर्वाचन गराउने।
२. परामर्शदातृ सरकारको छोटो परिचय दिनुहोस्। मातृकाप्रसाद कोइरालाको राजीनामापछि राजा त्रिभुवनले वि.सं. २००९ साउन ३० मा केशरशमशेरको अध्यक्षतामा पाँच सदस्यीय सल्लाहकार (परामर्शदातृ) सरकार बनाए। भदौ १० मा विशेष परिस्थिति ऐन, २००९ घोषणा गरी अन्तरिम शासन विधानका कार्यपालिका र व्यवस्थापिकासम्बन्धी प्रावधान निलम्बन गरियो। यो सरकार २०१० असार २ सम्म रह्यो। जनप्रतिनिधिको सट्टा राजाले नियुक्त गरेका सल्लाहकारबाट शासन चलेकाले यसलाई प्रजातन्त्रबाट पछाडि हटेको कदम मानिन्छ।
३. राजनीतिक सङ्क्रमण भनेको के हो? वि.सं. २००७ देखि २०१७ को दशकलाई राजनीतिक सङ्क्रमणको अवधि किन भनिन्छ? एउटा व्यवस्था अन्त्य भएर नयाँ व्यवस्था स्थायी रूपमा स्थापित नहुन्जेलको अस्थिर बीचको अवधि राजनीतिक सङ्क्रमण हो। यो दशक सङ्क्रमणकाल थियो किनकि: (क) स्थायी संविधान बनेन, अन्तरिम शासन विधानले काम चलाइयो; (ख) दस वर्षमा दसजति सरकार फेरिए; (ग) दिल्ली सम्झौताले भनेको विधान सभाको निर्वाचन भएन; (घ) के.आई. सिंह र भीमदत्त पन्तका विद्रोहले अशान्ति रह्यो; (ङ) बारम्बार राजाको प्रत्यक्ष शासन भयो र अन्ततः २०१७ पुस १ मा व्यवस्थै फेरियो।
४. वि.सं. २००७ देखि २०१७ सम्मका प्रमुख सामाजिक तथा आर्थिक उपलब्धिको सूची तयार गर्नुहोस्। सामाजिक: शिक्षा विस्तार, त्रिभुवन विश्वविद्यालय (२०१६), हवाई सेवा, रोपवे र त्रिभुवन राजपथ, टेलिफोन र आकाशवाणी, निजामती सेवा ऐन (२०१३), स्वतन्त्र न्याय सेवा, वनको राष्ट्रियकरण, कूटनीतिक सम्बन्ध, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता (१९५५), कोसी र गण्डक सम्झौता। आर्थिक: बजेट (२००८ देखि), मोहियानी हक (२०१३), पहिलो पञ्चवर्षीय योजना (२०१३), नेपाल राष्ट्र बैङ्क (२०१३), नयाँ कर नीति र व्यापार प्रवर्धन, बिर्ता उन्मूलन (२०१६), मुद्राको एकरूपता।
५. राजा महेन्द्रलाई महत्त्वाकाङ्क्षी राजा भनिन्छ, उनलाई यसो भनिनुका कारण के के हुन्? (क) राजा बनेलगत्तै २०१२ मा सल्लाहकार सरकारमार्फत प्रत्यक्ष शासन गरे; (ख) २०१४ मा के.आई. सिंहको सरकार हटाएर फेरि आफैँ शासन गरे; (ग) निर्वाचित विधान सभाको सट्टा आफ्नो मसौदा समितिबाट २०१५ को संविधान ल्याई सङ्कटकालीन अधिकार (धारा ५५) आफूमा राखे; (घ) दुई तिहाइ बहुमतको बी.पी. सरकार १८ महिनामै २०१७ पुस १ मा हटाए; (ङ) दलविहीन पञ्चायत लादेर सम्पूर्ण शक्ति आफ्नो हातमा लिए।
७.३ वि.सं. २०१७ देखि २०४६ सम्मका राजनीतिक घटनाहरू
लामो सङ्क्रमण र यस क्रमका कमजोरीलाई आधार बनाउँदै राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१७ पुस १ मा संसद् र सरकार निलम्बन गरी राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए। उनले २०१५ को संविधानको धारा ५५ को सङ्कटकालीन अधिकार आफूखुसी प्रयोग गरी राजनीतिक "कु" गरेका थिए। यसले जनताको नागरिक अधिकार हनन गर्यो, देशलाई निरङ्कुशतातर्फ धकेल्यो र निर्दलीय व्यवस्था सुरु गर्यो; त्यसैले यो दिन इतिहासमा कालो दिन का रूपमा चित्रित छ। २०१७ पुस २२ देखि विधिवत् रूपमा पञ्चायती व्यवस्था सुरु भयो र २०१९ पुस १ मा नेपालको संविधान, २०१९ जारी भयो।
राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लगाई राजाको सक्रिय नेतृत्वमा गाउँ, नगर, जिल्ला, अञ्चल र राष्ट्रिय पञ्चायतमार्फत चलाइएको दलविहीन शासन प्रणाली पञ्चायती व्यवस्था हो (२०१७–२०४६, करिब ३० वर्ष)। जनताप्रति उत्तरदायी नभई सम्पूर्ण शक्ति एक व्यक्ति वा सानो समूहमा केन्द्रित हुने शासनलाई निरङ्कुशता भनिन्छ।
पञ्चायतकालका मुख्य घटना
| मिति (वि.सं.) | घटना | विवरण |
|---|---|---|
| २०१८ माघ ९ | जनकपुर बम काण्ड | नागरिक अभिनन्दनका नाममा देशव्यापी भ्रमणमा निस्केका राजा महेन्द्र पूर्वको भ्रमण सकेर जनकपुर पुग्दा उनको गाडीमा दुर्गानन्द झा, दलसिंह थापा र अरविन्द ठाकुरको समूहले बम हाने; गाडीमा क्षति भयो, राजालाई केही भएन। दुर्गानन्द झालाई २०२० माघ २५ मा फाँसी, अरू दुईलाई आजीवन कैद |
| २०२१ | भूमिसुधार ऐन | जमिनको वितरणमा केही सुधार |
| २०२४ | संविधान, २०१९ को पहिलो संशोधन र गाउँफर्क राष्ट्रिय अभियान | पञ्चायत सुदृढ गर्न; बी.पी. कोइरालालगायतका बन्दी रिहा, तर निरङ्कुशता कायमै |
| २०२९ फागुन २१ | झापा विद्रोह र सुखानी हत्याकाण्ड | सामन्तको सफाया गर्ने भनी अभियान चलाएका कम्युनिस्ट युवामध्ये रामनाथ दाहाल, नारायण श्रेष्ठ, कृष्ण कुइँकेल, बिरेन राजवंशी र नेत्रप्रसाद घिमिरेलाई इलामको सुखानी जङ्गलमा गोली हानी हत्या |
| २०३० जेठ २५ | विमान अपहरण | विराटनगरबाट काठमाडौँ उडेको विमान काङ्ग्रेसका नेताले अपहरण गरी भारतको फारबिसगन्जमा जबरजस्ती अवतरण गराए |
| २०३० असार २५ | सिंहदरबार आगलागी | महत्त्वपूर्ण सरकारी कागजात जलेर नष्ट; प्रधानमन्त्री कीर्तिनिधि विष्टको राजीनामा |
| २०३१ | टिम्बुरबोटे काण्ड | ओखलढुङ्गा कब्जा गर्ने योजनासहित टिम्बुरबोटेमा शिविर राखेका युवामाथि सेनाको आक्रमण; पक्राउ परेका क्याप्टेन यज्ञबहादुर थापा र भीमनारायण श्रेष्ठलाई २०३३ मा फाँसी |
| २०३५ चैत्र २७ | रत्नकुमार बान्तवा हत्याकाण्ड | कम्युनिस्ट नेता बान्तवालाई देउमाई नदीको किनारमा लगेर गोली हानी हत्या |
| २०३६ जेठ १० | जनमत सङ्ग्रहको घोषणा | पाकिस्तानका पूर्वप्रधानमन्त्री जुल्फिकार अली भुट्टोलाई फाँसी दिएको विरोधमा ज्ञापनपत्र बुझाउन जाँदा प्रहरी हस्तक्षेप; विद्यार्थी आन्दोलनमा पेसाकर्मी र जनता जोडिएपछि राजा वीरेन्द्रको घोषणा |
| २०३७ वैशाख २० | जनमत सङ्ग्रह | "सुधारिएको पञ्चायत" वा "बहुदल" मध्ये एक रोज्ने; सुधारिएको पञ्चायतको पक्षमा परिणाम घोषणा; बहुदलवादीले अप्रत्याशित भने |
| २०३८ | राष्ट्रिय पञ्चायतको निर्वाचन | सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्री |
| २०४० माघ १ | पिस्कर हत्याकाण्ड | सिन्धुपाल्चोकको पिस्करमा महादेव मन्दिरको सांस्कृतिक कार्यक्रममा पञ्चायतविरोधी चेतना जगाइँदै गर्दा प्रहरीको अन्धाधुन्ध गोली; पाठ्यपुस्तकअनुसार यसपछि अविश्वास प्रस्तावबाट थापा हटे र लोकेन्द्रबहादुर चन्द प्रधानमन्त्री बने |
| २०४२ जेठ १० र असार ६ | सत्याग्रह र बम काण्ड | काङ्ग्रेसको सत्याग्रह चलिरहेका बेला असार ६ मा नारायणहिटी दरबारसहित विभिन्न ठाउँमा बम पड्कियो; सत्याग्रहमा असर; रामराजाप्रसाद सिंह, लक्ष्मणप्रसाद सिंह, प्रेमबहादुर विश्वकर्मालगायतलाई मृत्युदण्डको घोषणा |
| २०४६ फागुन ७ – चैत्र २६ | संयुक्त जनआन्दोलन | नेपाली काङ्ग्रेस र संयुक्त वाममोर्चाको आह्वान; चैत्र २६ मा संविधानबाट "निर्दलीय" शब्द हटाई बहुदलीय व्यवस्थाको घोषणा |
पाठ्यपुस्तकले बी.पी. कोइरालालगायतका बन्दी "२०२४ मै" रिहा भएको लेखेको छ। बी.पी. कोइराला करिब आठ वर्ष जेलमा बसेर वि.सं. २०२५ (सन् १९६८) मा रिहा भएका हुन्।
बहुदलीय अन्तरिम सरकार: आन्दोलन सफल भएपछि ३० वर्षे निरङ्कुश शासन अन्त्य भयो। २०४७ वैशाख ६ मा नेपाली काङ्ग्रेसका कार्यवाहक सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराई को अध्यक्षतामा ११ सदस्यीय अन्तरिम सरकार बन्यो — काङ्ग्रेसबाट ४, संयुक्त वाममोर्चाबाट ३, स्वतन्त्र बुद्धिजीवी २ र राजाका तर्फबाट २। यसलाई नयाँ संविधान निर्माण र आमचुनाव गराउने दुई जिम्मेवारी दिइयो।
२०१७–२०४६ का घटनाको प्रभाव
सकारात्मक: भूमिसुधार; राजमार्गको विकास र विस्तार; औद्योगिक क्षेत्रको स्थापना; साक्षरता दरमा वृद्धि; नयाँ शिक्षा पद्धतिको योजना लागु; हवाई सेवाको विस्तार; जनतामा राजनीतिक र नागरिक सचेतना तथा अधिकारप्रति सचेतना वृद्धि; विदेशी राष्ट्रसँगको सम्बन्धमा नयाँ आयाम; असंलग्न आन्दोलन, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सहभागिता; आर्थिक अवसर र सार्वजनिक विषयमा चासो वृद्धि; अधिकारका लागि आवाज उठाउने प्रवृत्ति बढ्नु। नकारात्मक: पञ्चायतविरोधी आन्दोलनमा ठुलो धनजनको क्षति; आर्थिक विकासले गति नलिनु; विकास र सुशासनमा देश पछाडि धकेलिनु; नागरिक अधिकार कुण्ठित हुनु।
१. वि.सं. २०१७ देखि २०४७ सम्मका राजनीतिक घटनाक्रम समेटेर गीत, संवाद वा कथा तयार गर्नुहोस्।
२. राजा महेन्द्रले दलमाथि प्रतिबन्ध लगाउनु प्रजातन्त्र र बहुदलीय व्यवस्थामाथिको हस्तक्षेप थियो भन्ने सन्दर्भमा आफ्ना तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
३. आफ्नो गाउँ, नगर वा समुदायमा पञ्चायतविरोधी आन्दोलनमा सहभागी भएका व्यक्ति (राजनीतिज्ञ, शिक्षक, समाजसेवी, उद्योगी, व्यापारी) सँग सोधेर वा पुस्तकालयका सन्दर्भ सामग्री पढेर पञ्चायतविरोधी आन्दोलन र यसका प्रभावबारे प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. पञ्चायती व्यवस्थाको परिचय दिई यस व्यवस्थाको उदय र पतनका कारण लेख्नुहोस्। परिचय: २०१७ पुस १ को शाही कदमपछि पुस २२ देखि सुरु भई २०१९ को संविधानले संस्थागत गरेको राजाको सक्रिय नेतृत्वको दलविहीन शासन पञ्चायती व्यवस्था हो; यो २०४६ चैत्र २६ सम्म करिब ३० वर्ष चल्यो। उदयका कारण: २००७ मा जनताले पूर्ण अधिकार नपाउनु, विधान सभाको निर्वाचन नहुनु र दिल्ली सम्झौता पूरा लागु नहुनु, दलमा अनुभवको कमी र बेमेल, महेन्द्रमा प्रत्यक्ष शासनको मोह, जनचेतनाको कमी, भ्रष्टाचार। पतनका कारण: निरङ्कुश शासन, मानव र मौलिक अधिकारको हनन, बढ्दो राजनीतिक चेतना, दलको आन्दोलन र जनसहभागिता, सुखानी–पिस्कर जस्ता दमन र हत्या, अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन र भ्रष्टाचार।
२. अन्तरिम सरकार भनेको के हो? नयाँ संविधान बनाउन वा निर्वाचन गराउन एउटा व्यवस्थाबाट अर्कोमा जाँदाको बीचको अवधिमा अस्थायी रूपमा बनाइएको सरकार अन्तरिम सरकार हो। जस्तै: २०४७ वैशाख ६ मा कृष्णप्रसाद भट्टराईको ११ सदस्यीय सरकारलाई संविधान निर्माण र आमचुनावको जिम्मा दिइएको थियो।
३. निरङ्कुशता भनेको के हो? यस व्यवस्थाका बेफाइदा लेख्नुहोस्। जनताप्रति उत्तरदायी नभई सम्पूर्ण राज्यशक्ति एक व्यक्ति वा सानो समूहमा केन्द्रित हुने शासन निरङ्कुशता हो। बेफाइदा: (क) मौलिक र मानव अधिकार कुण्ठित हुन्छन्; (ख) बोल्ने, लेख्ने र सङ्गठित हुने स्वतन्त्रता हुँदैन; (ग) दमन र हत्या बढ्छन् (सुखानी, पिस्कर); (घ) जवाफदेहिता नहुँदा भ्रष्टाचार बढ्छ; (ङ) विकास र सुशासन पछि पर्छ; (च) थुप्रिएको असन्तोषले हिंसा र अस्थिरता जन्माउँछ।
४. जनमत सङ्ग्रह भनेको के हो? नेपालको जनमत सङ्ग्रहको पृष्ठभूमि उल्लेख गर्नुहोस्। राष्ट्रिय महत्त्वको विषयमा सबै मतदाताको प्रत्यक्ष मत लिने प्रक्रिया जनमत सङ्ग्रह हो। पृष्ठभूमि: पञ्चायतका दमनले असन्तोष बढिरहेका बेला पाकिस्तानका पूर्वप्रधानमन्त्री भुट्टोलाई फाँसी दिएको विरोधमा पाकिस्तानी राजदूतावासमा ज्ञापनपत्र बुझाउन जाँदा विद्यार्थीमाथि प्रहरी हस्तक्षेप भयो। आक्रोशित विद्यार्थी आन्दोलनमा पेसाकर्मी र जनता जोडिए। त्यसपछि राजा वीरेन्द्रले २०३६ जेठ १० मा जनमत सङ्ग्रहको घोषणा गरे र २०३७ वैशाख २० मा सुधारिएको पञ्चायत र बहुदलबीच मतदान भई सुधारिएको पञ्चायत विजयी घोषित भयो।
५. बहुदलीय व्यवस्थाका सबल पक्ष उल्लेख गर्नुहोस्। (क) आवधिक निर्वाचनबाट जनताले सरकार रोज्ने र फेर्ने अधिकार; (ख) फरक विचारका दलले विकल्प दिन्छन्; (ग) बलियो प्रतिपक्षले सरकारलाई जवाफदेही बनाउँछ; (घ) बोल्ने, सङ्गठन खोल्ने र प्रेस स्वतन्त्रता; (ङ) मौलिक हक र कानुनी शासनको प्रत्याभूति; (च) शक्ति केन्द्रित नहुँदा निरङ्कुशताको सम्भावना कम र शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरण।
७.४ वि.सं. २०४६ देखि वि.सं. २०६३ सम्मका प्रमुख राजनीतिक घटनाहरू
संयुक्त जनआन्दोलनको सफलता र बहुदलको पुनःप्राप्तिपछि जनतामा राजनीतिक चेतना बढ्यो। मुलुकलाई प्रजातान्त्रिक बनाउन संवैधानिक र कानुनी प्रबन्ध चाहिन्थ्यो। विश्वनाथ उपाध्याय को अध्यक्षतामा गठित संविधान सुझाव आयोगको मसौदाअनुसार २०४७ कात्तिक २३ (शुक्रबार) मा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ जारी भयो। यसले मौलिक हक, मानव अधिकार र कानुनी शासनको प्रत्याभूति गर्यो; संवैधानिक राजतन्त्र र बहुदलीय संसदीय व्यवस्था अपनायो।
मुख्य घटनाक्रम
| मिति (वि.सं.) | घटना |
|---|---|
| २०४८ वैशाख २९ | २०५ स्थानको प्रतिनिधि सभा निर्वाचन; काङ्ग्रेस ११० (बहुमत), गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री; नेकपा (एमाले) ६९ सिटसहित प्रमुख प्रतिपक्ष |
| २०५१ असार २६ | काङ्ग्रेसको आन्तरिक कलहले नीति तथा कार्यक्रम पारित नभएपछि कोइरालाद्वारा प्रतिनिधि सभा विघटन |
| २०५१ कात्तिक २९ | मध्यावधि निर्वाचन; कसैको बहुमत आएन; एमाले ८८ सिटसहित सबैभन्दा ठुलो दल |
| २०५१ मङ्सिर १४ | मनमोहन अधिकारीको अल्पमतको सरकार (करिब ९ महिना) |
| २०५२ भदौ २५ | अविश्वास प्रस्ताव पारित; शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा काङ्ग्रेस, राप्रपा र सद्भावना पार्टीको सरकार; त्यसपछि सरकार बनाउने–गिराउने खेल |
| २०५२ फागुन १ | नेकपा (माओवादी) द्वारा राजतन्त्र अन्त्य गरी गणतन्त्र स्थापना गर्न सशस्त्र सङ्घर्ष सुरु (१० वर्ष चल्यो) |
| २०५६ | आमनिर्वाचनमा काङ्ग्रेसलाई फेरि बहुमत; कृष्णप्रसाद भट्टराई प्रधानमन्त्री; नौ महिनापछि गिरिजाप्रसाद कोइराला |
| २०५८ जेठ १९ | नारायणहिटीमा राजा वीरेन्द्रको वंश सखाप हुने दरबार हत्याकाण्ड; ज्ञानेन्द्र राजा |
| २०५९ | काङ्ग्रेसको कलह र सशस्त्र द्वन्द्वबीच देउवाको सिफारिसमा प्रतिनिधि सभा विघटन; मध्यावधि चुनाव गराउन नसक्ने सिफारिस |
| २०५९ असोज १८ र २५ | राजा ज्ञानेन्द्रद्वारा देउवालाई असंवैधानिक रूपमा बर्खास्त; २५ गते लोकेन्द्रबहादुर चन्दको सरकार |
| २०६१ माघ १९ | राजा ज्ञानेन्द्रले दलका नेतालाई घरमै नजरबन्द गरी कार्यकारी अधिकार आफैँ लिए — प्रत्यक्ष शासन |
| २०६२ मङ्सिर ७ | सात दल र माओवादीबीच १२ बुँदे सम्झौता |
| २०६२ चैत्र २४ – २०६३ वैशाख ११ | १९ दिने जनआन्दोलन; राजाले "जनताको नासो जनतालाई फर्काएको" घोषणा; वैशाख ११ मा लोकतन्त्र स्थापना |
| २०६३ जेठ ४ | पुनःस्थापित प्रतिनिधि सभाको ऐतिहासिक घोषणा |
| २०६३ मङ्सिर ५ | नेपाल सरकार र नेकपा (माओवादी) बीच विस्तृत शान्ति सम्झौता; १० वर्षे सशस्त्र युद्धको अन्त्य |
(१) पाठ्यपुस्तकमा २०५६ को निर्वाचनमा काङ्ग्रेसले "११४" स्थान जितेको लेखिएको छ; निर्वाचन आयोगको परिणामअनुसार काङ्ग्रेसले २०५ मध्ये १११ सिट जितेको थियो। (२) देउवाको सिफारिसमा प्रतिनिधि सभा विघटन भएको मिति पाठ्यपुस्तकमा "२०५९ असार ८" छापिएको छ; विघटन २०५९ जेठ ८ (सन् २००२ मे २२) मा भएको हो र मध्यावधि निर्वाचन २०५९ कात्तिकका लागि तोकिएको थियो। बाँकी घटनाको क्रम सही छ।
२०६३ जेठ ४ को ऐतिहासिक घोषणा
पुनःस्थापित प्रतिनिधि सभाको ऐतिहासिक बैठकले यस्ता निर्णय गर्यो: (१) राजामा रहेका सम्पूर्ण शासकीय अधिकार कटौती गरियो; (२) राष्ट्रप्रमुखको हैसियतले राजाले गर्ने काम प्रधानमन्त्रीले गर्ने व्यवस्था गरियो; (३) देशलाई पहिलो पटक धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गरियो; (४) सेनाको परिचालन र नियन्त्रणसमेत मन्त्रिपरिषद्को अधीनमा ल्याइयो र "श्री ५ को सरकार" लाई "नेपाल सरकार" भनिने भयो।
पुसमा नेकपा (माओवादी) अन्तरिम व्यवस्थापिका संसद्मा सहभागी भयो (पाठ्यपुस्तकअनुसार ७३ सदस्यसहित)।
यस अवधिको प्रभाव
बहुदल आए पनि राजनीतिक स्थिरता कायम भएन; सरकार बनाउने र गिराउने खेल चलिरह्यो। माओवादी सशस्त्र सङ्घर्षमा धेरै धनजनको क्षति भयो, तर दलित, उत्पीडित, महिला, आदिवासी जनजाति र पिछडिएका वर्गमा चेतना र जागरण बढ्यो; "अधिकारका लागि बोल्नुपर्छ र सङ्घर्ष गर्नुपर्छ" भन्ने धारणा विकास भयो। अस्थिरताले अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पर्यो। सरकारी उद्योग–कलकारखाना निजीकरण गरिए; बैङ्क र वित्तीय संस्थाको विकास तीव्र भयो; सूचना र सञ्चारमा उल्लेख्य प्रगति भयो; अर्थतन्त्रमा निजी क्षेत्रको सहभागिता बढ्यो र शैक्षिक संस्थाको स्थापना तीव्र भयो।
१. वि.सं. २०४७ देखि २०६३ सम्मका प्रधानमन्त्रीको नाम सङ्कलन गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
२. नेपाल सरकार र माओवादीबीचको विस्तृत शान्ति सम्झौताबारे विवरण खोजी प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस्।
३. २०४७ देखि २०६३ सम्मका प्रमुख घटनालाई समयरेखामा देखाउनुहोस्।
४. परिवार वा समाजका अग्रज, स्थानीय राजनीतिज्ञ, पत्रकार वा शिक्षकमध्ये एकसँग जनआन्दोलन २०६२/६३ बारे सोधखोज गरी विवरण तयार गर्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. मध्यावधि निर्वाचन भनेको के हो? संसद् वा प्रतिनिधि सभाको तोकिएको कार्यकाल (पाँच वर्ष) पूरा नहुँदै विघटन भएपछि बीचमै गरिने निर्वाचनलाई मध्यावधि निर्वाचन भनिन्छ। जस्तै: २०४८ मा निर्वाचित प्रतिनिधि सभा २०५१ असार २६ मा विघटन भएपछि २०५१ कात्तिक २९ मा मध्यावधि निर्वाचन भयो।
२. वि.सं. २०४७ देखि २०६३ सम्मका प्रमुख आर्थिक तथा सामाजिक उपलब्धिको सूची तयार गर्नुहोस्। सामाजिक: मौलिक हक र मानव अधिकारको प्रत्याभूति गर्ने संविधान, २०४७; राजनीतिक चेतना वृद्धि; दलित, महिला, आदिवासी जनजाति र पिछडिएका वर्गमा अधिकारप्रति जागरण; सूचना र सञ्चारमा प्रगति; शैक्षिक संस्थाको तीव्र विस्तार; धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र (२०६३)। आर्थिक: सरकारी उद्योगको निजीकरण, बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको विस्तार, निजी क्षेत्रको सहभागिता र लगानी वृद्धि। (द्वन्द्वले धनजनको क्षति र आर्थिक सुस्तता पनि ल्यायो।)
३. "वि.सं. २०६१ माघ १९ को घटना सिर्जना हुनुमा राजनीतिक दल पनि उत्तिकै जिम्मेवार छन्।" यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्। राजा ज्ञानेन्द्रको सत्तामोह मुख्य कारण भए पनि दलहरूले बाटो खोलिदिए: (क) २०४८ देखि सरकार बनाउने–गिराउने खेल चल्यो; (ख) २०५१ मा कोइराला र २०५९ मा देउवाले आफ्नै दलको कलहका कारण प्रतिनिधि सभा विघटन गरे; (ग) देउवाले चुनाव गराउन नसक्ने सिफारिस गरेपछि राजाले २०५९ असोज १८ मा उनैलाई बर्खास्त गर्ने मौका पाए; (घ) दलभित्र फुट, भ्रष्टाचार र सत्ताको होडले जनविश्वास घट्यो; (ङ) द्वन्द्व समाधानमा दलहरू एक भएनन्। यही कमजोरीमा टेकेर राजाले माघ १९ को कदम चाले; पछि यो गल्ती बुझेर दलहरू १२ बुँदे सम्झौतामार्फत एक भए।
४. वि.सं. २०६३ जेठ ४ गते प्रतिनिधि सभाले गरेको विशेष घोषणाका कुनै चार निर्णय उल्लेख गर्नुहोस्। (क) राजामा रहेका सम्पूर्ण शासकीय अधिकार कटौती गरियो; (ख) राष्ट्रप्रमुखको हैसियतले राजाले गर्ने काम प्रधानमन्त्रीले गर्ने व्यवस्था गरियो; (ग) नेपाललाई पहिलो पटक धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गरियो; (घ) सेनाको परिचालन र नियन्त्रण मन्त्रिपरिषद्को अधीनमा ल्याइयो र "श्री ५ को सरकार" को सट्टा "नेपाल सरकार" भनिने भयो।
५. अल्पमतको सरकार भनेर कस्तो सरकारलाई बुझाउँछ? मनमोहन अधिकारीले किन अल्पमतको सरकार गठन गरेका थिए? संसद्मा आधाभन्दा कम (बहुमत नपुगेको) सिट भएको दलले बनाएको सरकारलाई अल्पमतको सरकार भनिन्छ; यो अरू दलको समर्थन वा तटस्थतामा टिक्छ। २०५१ कात्तिक २९ को मध्यावधि निर्वाचनमा कुनै दलले २०५ मध्ये बहुमत (१०३ सिट) ल्याएन। नेकपा (एमाले) ८८ सिट जितेर सबैभन्दा ठुलो दल बन्यो। ठुलो दलको नाताले एमालेका नेता मनमोहन अधिकारीले २०५१ मङ्सिर १४ मा अल्पमतको सरकार बनाए; यो सरकार करिब ९ महिना चल्यो र २०५२ भदौमा अविश्वास प्रस्तावबाट ढल्यो।
७.५ वि.सं. २०६३ देखि २०७९ सम्मका राजनीतिक घटनाक्रम
शिक्षकले कक्षालाई समूहमा बाँडी पुस्तकालयबाट विवरण सङ्कलन गर्न लगाउनुभयो। एलिसा र अञ्जलीको समूह ले तयार पारेको विवरणका मुख्य कुरा यस्ता छन्:
| मिति (वि.सं.) | घटना |
|---|---|
| २०६३ मङ्सिर ५ | विस्तृत शान्ति सम्झौता — संविधान सभाको निर्वाचन, अन्तरिम संविधान र द्वन्द्व व्यवस्थापन प्रक्रिया अघि बढाउने सहमति |
| २०६३ माघ १ | नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ जारी |
| २०६४ चैत्र २८ | पहिलो संविधान सभाको निर्वाचन |
| २०६५ जेठ १५ | संविधान सभाको पहिलो बैठकले २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्र अन्त्य गरी सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा |
| २०६५ | पहिलो राष्ट्रपति डा. रामबरण यादव, उपराष्ट्रपति परमानन्द झा; गणतन्त्र नेपालको पहिलो प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल |
| २०६९ जेठ १४ | दुई वर्षभित्र संविधान बनाउनुपर्नेमा दुई पटक म्याद थपेर पनि संविधान बन्न नसकी पहिलो संविधान सभा विघटन |
| २०६९ चैत्र १ | बहालवाला प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मी को अध्यक्षतामा चुनावी सरकार |
| २०७० मङ्सिर ४ | दोस्रो संविधान सभाको निर्वाचन |
| २०७२ असोज ३ | दोस्रो संविधान सभाद्वारा नेपालको संविधान जारी |
| २०७४ वैशाख, असार, असोज | नयाँ संरचनाअनुसार तीन चरणमा स्थानीय तहको निर्वाचन |
| २०७४ मङ्सिर | सङ्घीय र प्रदेश सभाको निर्वाचन; केन्द्रमा बलियो सरकार |
| त्यसपछि | सत्तारूढ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको कलह र फुटले करिब दुई वर्ष बाँकी छँदै प्रतिनिधि सभा दुई पटक विघटन; सर्वोच्च अदालतको आदेशले पुनःस्थापित; नेपाली काङ्ग्रेसको नेतृत्वमा सरकार |
| २०७९ वैशाख ३० | दोस्रो स्थानीय तह निर्वाचन |
| २०७९ मङ्सिर ४ | प्रतिनिधि सभा र सातै प्रदेश सभाको निर्वाचन; पुष्पकमल दाहालको प्रधानमन्त्रीत्वमा सरकार |
जनताद्वारा निर्वाचित प्रतिनिधिबाट संविधान बनाउने उद्देश्यले गठित सभालाई संविधान सभा भनिन्छ। २००७ सालदेखि उठेको यो माग ५७ वर्षपछि २०६४ मा पूरा भयो। जनताका आफ्नै प्रतिनिधिले संविधान लेख्ने भएकाले यसलाई सबैभन्दा लोकतान्त्रिक विधि मानिन्छ।
१. वि.सं. २०६९ चैत्र १ मा बहालवाला प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मीको अध्यक्षतामा गैरराजनीतिक व्यक्ति संलग्न चुनावी सरकार किन बन्यो? यसलाई तोकिएका काम के थिए? (सङ्केत: पहिलो संविधान सभा विघटनपछि दलहरू कुनै दलीय नेताको नेतृत्वमा चुनाव गराउन सहमत भएनन्; त्यसैले निष्पक्ष ठानिएका प्रधानन्यायाधीशलाई जिम्मा दिइयो। मुख्य काम: दोस्रो संविधान सभाको स्वतन्त्र र निष्पक्ष निर्वाचन गराउनु — जुन २०७० मङ्सिर ४ मा सम्पन्न भयो।)
२. गणतन्त्र स्थापनापछि हालसम्मका प्रधानमन्त्रीका नाम र तस्बिर सङ्कलन गरी प्रदर्शन गर्नुहोस्।
३. २०६२/६३ को आन्दोलनपछि सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा भएका सकारात्मक परिवर्तनको अलग अलग सूची बनाउनुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. संविधान सभाबाट निर्मित संविधान जनमुखी हुन्छ, कसरी? कारण दिनुहोस्। (क) संविधान सभाका सदस्य जनताबाटै निर्वाचित हुन्छन्, त्यसैले संविधान जनताका प्रतिनिधिले नै लेख्छन्; (ख) प्रत्यक्ष र समानुपातिक दुवै प्रणालीको निर्वाचनले महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, अल्पसङ्ख्यक सबैको प्रतिनिधित्व हुन्छ; (ग) मसौदामाथि देशभर जनताको राय सङ्कलन गरिन्छ — २०७२ मा पनि मसौदामा सार्वजनिक सुझाव लिइएको थियो; (घ) राजा वा कुनै एक व्यक्तिले "दिएको" संविधान नभई जनताले आफैँ बनाएको हुँदा अपनत्व हुन्छ; (ङ) यसमा मौलिक हक, समावेशिता, सङ्घीयता र जनताको सार्वभौमिकता सुनिश्चित गरिन्छ। त्यसैले संविधान सभाबाट बनेको संविधान जनमुखी हुन्छ।
२. नेपालमा पहिलो संविधान सभाबाट संविधान जारी हुन नसक्नुका कारण के के हुन्? (क) सङ्घीयताको स्वरूप — प्रदेशको सङ्ख्या, नाम र सीमाङ्कन — मा प्रमुख दलबीच सहमति हुन सकेन; (ख) शासकीय स्वरूप (प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी कि संसदीय) र निर्वाचन प्रणालीमा मतभेद रह्यो; (ग) शान्ति प्रक्रिया — माओवादी सेनाको समायोजन — लम्बिँदा ध्यान बाँडियो; (घ) सरकार बनाउने–गिराउने खेलमा दलहरू अल्झिए; (ङ) दुई वर्षको म्याद दुई पटक थपेर पनि सहमति नभएपछि २०६९ जेठ १४ मा संविधान सभा विघटन भयो।
३. नेपालमा गणतन्त्र स्थापनाका कारणहरू के के हुन्, लेख्नुहोस्। (क) २०५८ को दरबार हत्याकाण्डपछि राजसंस्थाप्रति जनविश्वास घट्यो; (ख) राजा ज्ञानेन्द्रले २०५९ असोज १८ मा निर्वाचित प्रधानमन्त्री हटाए र २०६१ माघ १९ मा प्रत्यक्ष शासन लिए; (ग) १० वर्षे माओवादी सशस्त्र सङ्घर्षले गणतन्त्रको एजेन्डा अघि सारेको थियो; (घ) २०६२ मङ्सिर ७ को १२ बुँदे सम्झौताले सात दल र माओवादीलाई निरङ्कुश राजतन्त्रविरुद्ध एक बनायो; (ङ) १९ दिने जनआन्दोलनमा लाखौँ जनता सडकमा उत्रिए; (च) जनताबाट निर्वाचित संविधान सभाले २०६५ जेठ १५ को पहिलो बैठकमै गणतन्त्र घोषणा गर्यो।
४. वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलन र २०६२/६३ को जनआन्दोलनबीचका समानता र भिन्नता लेख्नुहोस्।
| आधार | २०४६ को जनआन्दोलन | २०६२/६३ को जनआन्दोलन |
|---|---|---|
| नेतृत्व | नेपाली काङ्ग्रेस र संयुक्त वाममोर्चा | सात दल र माओवादी (१२ बुँदे सम्झौता) |
| अवधि | २०४६ फागुन ७ – चैत्र २६ (करिब ५० दिन) | २०६२ चैत्र २४ – २०६३ वैशाख ११ (१९ दिन) |
| लक्ष्य | निर्दलीय पञ्चायत अन्त्य, बहुदल पुनःस्थापना | निरङ्कुश राजतन्त्र अन्त्य, लोकतन्त्र र संविधान सभा |
| उपलब्धि | संवैधानिक राजतन्त्रसहितको बहुदलीय संविधान, २०४७ | संविधान सभा, धर्मनिरपेक्षता, गणतन्त्र (२०६५) र संविधान, २०७२ |
| संविधान निर्माता | संविधान सुझाव आयोग | निर्वाचित संविधान सभा |
समानता: दुवै निरङ्कुश शासनविरुद्ध थिए; दुवैमा दलहरू एकजुट भए; दुवै शान्तिपूर्ण जनप्रदर्शनबाट सफल भए र दुवैमा धेरैले ज्यान गुमाए; दुवैपछि राजाले जनताको माग स्वीकार्नुपर्यो र नयाँ संविधान बन्यो।
७.६ प्रथम विश्वयुद्ध: कारण र घटनाक्रम
मानव सभ्यताको इतिहासको एउटा विध्वंसात्मक कालखण्डका रूपमा चिनिएको प्रथम विश्वयुद्धमा संसारका अधिकांश देश कुनै न कुनै रूपमा सहभागी भए। सन् १९१४ जुलाई २८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियामाथि आक्रमण गरेपछि सुरु भएको यो युद्ध सन् १९१९ जुन २८ मा भर्सेलिजको सन्धिमा हस्ताक्षरपछि औपचारिक रूपमा अन्त्य भयो। एकातिर मित्र राष्ट्र (बेलायत, फ्रान्स, रुस, इटालीलगायत) र अर्कातिर धुरी राष्ट्र (जर्मनी, अस्ट्रिया–हङ्गेरी, टर्कीलगायत) थिए। इतिहासकारले यसलाई महँगो र रक्तपातपूर्ण युद्ध भनेका छन्।
प्रथम विश्वयुद्धका कारण
(क) युरोपेली राष्ट्रबिचको गुटबन्दी र गोप्य सन्धि: जर्मनीका चान्सलर अटो भोन बिस्मार्क ले जसरी भए पनि सीमा विस्तार गर्ने नीति लिए। सन् १८७१ मा फ्रान्सलाई हराएर जर्मनीले एल्सेस र लोरेन प्रान्त कब्जा गर्यो र फ्रान्सलाई युरोपमा एक्लो पार्ने नीति लियो; यसले फ्रान्स–जर्मनी शत्रुता सुरु भयो। जर्मनीले सन् १८७९ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरी र १८८२ मा इटालीसँग गोप्य सम्झौता गर्यो — यसलाई त्रिपक्षीय सन्धि भनिन्छ। सन् १८९० मा बिस्मार्कको पतनपछि फ्रान्सले सन् १८९४ मा रुससँग र १९०४ मा बेलायतसँग सन्धि गर्यो (१९०७ मा बेलायत–रुस सम्झौतापछि पूरा भएको यो समूह) — यसलाई त्रिपक्षीय मैत्री सन्धि भनिन्छ। यसरी युरोप दुई शक्तिशाली गुटमा बाँडियो र शङ्का, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, घृणा, बदलाको भावना, ईर्ष्या र तनाव बढ्यो।
(ख) उग्रराष्ट्रवादी भावना र सैन्यवाद: विशेषगरी जर्मनी र इटालीका जनतामा राष्ट्रप्रतिको भावना यति उग्र भयो कि उनीहरू अरू राष्ट्रको अस्तित्वलाई गौण ठान्थे र "विश्वमा शासन गर्न हाम्रो जन्म भएको हो" भन्थे। जर्मनी र इटालीले सैनिक सङ्ख्या बढाए; अरू युरोपेली राष्ट्रले पनि सेना र हतियार बढाउने होड चलाए। यसले घमण्ड र उग्रता थप्यो।
(ग) उपनिवेशवाद र साम्राज्यवाद: उद्योग र व्यापार बढ्दै जाँदा युरोपेली देशलाई आफ्नै देशमा बजार र कच्चा पदार्थ अपुग भयो। त्यसैले उनीहरूले एसिया, अफ्रिका र दक्षिण अमेरिकाका देशलाई उपनिवेश बनाई शोषण र आर्थिक नियन्त्रण गरे। बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली र रुसबिचको यो होडबाजीमा एकले अर्काको अभियानमा बाधा पुर्याउन थाले र अन्ततः युद्धको स्वरूप लियो।
(घ) भ्रमपूर्ण प्रचार र झुटा समाचारको प्रसारण: हरेक देशका पत्रपत्रिकाले आफ्नो देशको बढाइचढाइ र विरोधी देशबारे नकारात्मक, झुटा, कपोलकल्पित र पूर्वाग्रही समाचार छाप्थे। यसले जनतामा भ्रम, अपमान, घृणा र ईर्ष्या फैलाई युद्धको वातावरण बनायो।
(ङ) बाल्कन प्रायद्वीपको समस्या: टर्कीको अटोमन साम्राज्य अन्तर्गतका बाल्कन क्षेत्रका राज्य एकआपसमा लडिरहन्थे, तर टर्कीको दमनविरुद्ध एक थिए। उनीहरूले बाल्कन लिग बनाएर सन् १९१२ मा टर्कीमाथि आक्रमण गरे र टर्कीलाई बाल्कनबाट लगभग धपाए। त्यसपछि पनि आपसी लडाइँ रोकिएन; अस्ट्रिया–हङ्गेरी र जर्मनीले उचालेको बुल्गेरियाले सर्बियामाथि आक्रमण गर्यो, तर पराजित भयो र सर्बिया ठुलो राष्ट्र बन्यो। बलियो भएको सर्बिया अस्ट्रिया–हङ्गेरीका लागि खतरा बन्यो।
(च) कालो हात सङ्गठनको गठन: बाल्कनका बोस्निया र हर्जगोभिना अस्ट्रिया– हङ्गेरीको अधीनमा थिए। त्यहाँका बासिन्दाको रहनसहन, भाषा र संस्कृति सर्बियासँग मिल्ने भएकाले उनीहरू सर्बियामा मिल्न चाहन्थे। त्यहाँका युवाले कालो हात (ब्ल्याक ह्यान्ड) सोसाइटी नामको गोप्य सङ्गठन बनाए; यसलाई सर्बियाको गोप्य सहयोग भएकाले अस्ट्रिया–हङ्गेरीसँग विवाद भयो।
(१) सर्बिया, ग्रिस, बुल्गेरिया र मोन्टेनेग्रो सन् १९१२ अघि नै स्वतन्त्र थिए; बाल्कन लिगले १९१२ मा टर्कीबाट बाँकी बाल्कन भूभाग खोसेको हो। सन् १९१३ मा बुल्गेरिया हार्यो र भूभाग गुमायो, कब्जा भने भएन। (२) बोस्निया–हर्जगोभिना सन् १८७८ को बर्लिन सम्मेलनबाट अस्ट्रियाको प्रशासनमा गयो र १९०८ मा उसले यसलाई गाभ्यो; पाठ्यपुस्तकमा "१९०८ को बर्लिन सम्मेलन" छापिएको छ।
(छ) तत्कालीन कारण: अस्ट्रिया–हङ्गेरीका राजकुमार आर्कड्युक फ्रान्सिस फर्डिनान्ड र पत्नी सोफी चोटेक बोस्नियाको राजधानी साराजेभो भ्रमणमा थिए। सन् १९१४ जुन २८ मा बोस्नियाली विद्यार्थी ग्याभ्रिलो प्रिन्सिप ले गोली हानी दुवैको हत्या गरे; उनी कालो हात सङ्गठनसँग सम्बद्ध थिए। जर्मनीको इसारामा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियालाई कालो हात सङ्गठनमाथि प्रतिबन्ध लगाई दमन गर्न र त्यसको अनुगमन आफूलाई गर्न दिन माग गर्दै ४८ घण्टे चेतावनी पठायो। सर्बियाले कारबाही गर्न मान्यो, तर अनुगमन गर्न दिन मानेन। त्यसपछि १९१४ जुलाई २८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियामाथि आक्रमण गर्यो र प्रथम विश्वयुद्ध सुरु भयो।
प्रथम विश्वयुद्धका प्रमुख घटना
| मिति (सन्) | मुख्य घटना |
|---|---|
| १९१४ जुलाई २८ | अस्ट्रियाद्वारा सर्बियाको राजधानी बेलग्रेडमाथि आक्रमण |
| १९१४ जुलाई २९ | सर्बियाको रक्षा गर्न रुसको सेनालाई आदेश, युद्धमा प्रवेश |
| १९१४ जुलाई ३० | जर्मनीद्वारा रुसलाई सेना फिर्ता गर्न दबाब |
| १९१४ अगस्ट १ | रुसले सेना नहटाएपछि जर्मनीद्वारा रुसविरुद्ध युद्ध घोषणा; फ्रान्सद्वारा रुसको समर्थन |
| १९१४ अगस्ट ३ | जर्मनीद्वारा फ्रान्सविरुद्ध युद्ध घोषणा; फ्रान्समाथि आक्रमण गर्न जर्मन सेना बेल्जियम प्रवेश; बेलायतको चेतावनी |
| १९१४ अगस्ट ४ | जर्मनीले बेल्जियमबाट सेना नहटाएपछि बेलायतद्वारा जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९१४ अगस्ट १२ | बेलायत र फ्रान्सद्वारा अस्ट्रिया–हङ्गेरीविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९१४ अक्टोबर २० | बेल्जियमको इप्रे सहरमा पहिलो इप्रे युद्ध; ठुलो सङ्ख्यामा सैनिकको मृत्यु |
| १९१५ मे २४ | इटालीद्वारा अस्ट्रिया–हङ्गेरीविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९१५ अक्टोबर १५ | बेलायतद्वारा बुल्गेरियाविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९१६ अगस्ट २७ | रोमानियाद्वारा अस्ट्रिया–हङ्गेरीविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९१६ अगस्ट २८ | इटालीद्वारा जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९१७ अप्रिल ६ | अमेरिकाद्वारा जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९१८ अगस्ट ८ | एमियन्सको लडाइँमा जर्मन सेनाको पराजय — "जर्मन सेनाको कालो दिन" |
| १९१८ नोभेम्बर ९–१० | जर्मन सम्राट् कैजर विलियम द्वितीयको गद्दीत्याग र हल्यान्डतर्फ पलायन |
| १९१८ नोभेम्बर ११ | युद्धविराम; लडाइँ रोकियो |
| १९१९ जुन २८ | पेरिस शान्ति सम्मेलन, भर्सेलिजको सन्धि र युद्धको औपचारिक अन्त्य |
पाठ्यपुस्तकमा "जर्मनको कालो दिन" ७ अगस्ट १९१८ लेखिएको छ; जर्मन सेनापति लुडेनडर्फले "कालो दिन" भनेको एमियन्सको आक्रमण ८ अगस्ट १९१८ मा भएको हो। साथै लडाइँ ११ नोभेम्बर १९१८ को युद्धविरामसँगै रोकिएको थियो; पाठ्यपुस्तकमा यो मिति छैन, तर परीक्षामा उपयोगी हुने भएकाले थपिएको हो।
१. कुण्ठा, ईर्ष्या, बदलाको भावना, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र नकारात्मक सोचले प्रथम विश्वयुद्ध भएको देखिन्छ; यस्ता भावनाले व्यक्तिको विकासमा पनि बाधा पुर्याउँछन्। यिनलाई मनबाट हटाउन के गर्नुपर्छ, समूहमा खोजी गरी लेख्नुहोस् (सङ्केत: संवाद, सहिष्णुता, सहकार्य, क्षमा, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, ध्यान र खेलकुद, सकारात्मक सोच)।
२. अस्ट्रियाका सम्राट् फ्रान्सिस जोसेफ, सर्बियाका राजा पिटर, कैजर विलियम द्वितीय र रुसका जार निकोलसबारे विवरण सङ्कलन गरी छोटकरीमा लेख्नुहोस्।
३. प्रथम विश्वयुद्धका विभिन्न घटनालाई समयरेखामा देखाउनुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. गुटबन्दीले प्रथम विश्वयुद्धलाई कसरी प्रश्रय दियो, लेख्नुहोस्। बिस्मार्कले फ्रान्सलाई एक्लो पार्न अस्ट्रिया–हङ्गेरी (१८७९) र इटाली (१८८२) सँग त्रिपक्षीय सन्धि गरे; जवाफमा फ्रान्सले रुस (१८९४) र बेलायत (१९०४) सँग त्रिपक्षीय मैत्री बनायो। (क) गोप्य सन्धिले शङ्का, घृणा र बदलाको भावना बढायो; (ख) हरेक गुटले सेना र हतियार बढायो; (ग) एक सदस्यमाथि आक्रमण हुँदा अरू स्वतः युद्धमा तानिने भए। त्यसैले १९१४ को अस्ट्रिया–सर्बिया झगडामा केही दिनमै रुस, जर्मनी, फ्रान्स र बेलायत होमिए र स्थानीय युद्ध विश्वयुद्ध बन्यो।
२. उग्रराष्ट्रवादलाई उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। आफ्नो राष्ट्रलाई सर्वश्रेष्ठ र अरूलाई तुच्छ ठान्ने र आफ्नो स्वार्थका लागि युद्धसम्म गर्न तयार हुने चरम राष्ट्रिय भावना उग्रराष्ट्रवाद हो। उदाहरण: जर्मनी र इटालीका जनता "विश्वमा शासन गर्न हाम्रो जन्म भएको हो" भन्थे र सेना बढाउँथे; फ्रान्स एल्सेस–लोरेनको बदला चाहन्थ्यो; बोस्नियाली युवाले सर्बियामा मिल्न राजकुमारको हत्या गरे; पछि हिटलरले जर्मन जातिलाई सर्वश्रेष्ठ भन्दै दोस्रो विश्वयुद्ध निम्त्याए।
३. साम्राज्यवाद र उपनिवेशवादमा के भिन्नता छ, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
| आधार | साम्राज्यवाद | उपनिवेशवाद |
|---|---|---|
| अर्थ | सैनिक, राजनीतिक वा आर्थिक बलले अरू देशमाथि प्रभुत्व फैलाउने नीति | अर्को देशमा प्रशासन र व्यापार स्थापना गरी प्रत्यक्ष शासन र शोषण गर्ने व्यवहार |
| क्षेत्र | व्यापक; प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष नियन्त्रण | साम्राज्यवादको व्यावहारिक रूप; प्रत्यक्ष कब्जा |
| उद्देश्य | शक्ति, प्रभाव र प्रतिष्ठा | कच्चा पदार्थ, बजार र भूमि |
| उदाहरण | प्रथम विश्वयुद्धअघि जर्मनी, बेलायत, रुसको प्रभाव विस्तारको होड | बेलायतले भारतमा गरेको शासन |
४. प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण के थियो, लेख्नुहोस्। सन् १९१४ जुन २८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीका राजकुमार आर्कड्युक फ्रान्सिस फर्डिनान्ड र पत्नी सोफी चोटेकको बोस्नियाको साराजेभोमा कालो हात सङ्गठनसँग सम्बद्ध विद्यार्थी ग्याभ्रिलो प्रिन्सिपले गोली हानी हत्या गरे। अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियालाई सङ्गठनमाथि प्रतिबन्ध र दमन गर्न तथा त्यसको अनुगमन आफूलाई गर्न दिन ४८ घण्टे चेतावनी दियो। सर्बियाले अनुगमनको माग अस्वीकार गरेपछि १९१४ जुलाई २८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियामाथि आक्रमण गर्यो। यही हत्याकाण्ड प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण हो।
७.७ प्रथम विश्वयुद्धका परिणाम
प्रथम विश्वयुद्धको परिणाम भयानक रह्यो; धेरै जनधनको क्षति भएकाले यसलाई नरसंहारकारी युद्ध भनिन्छ।
१. राष्ट्रसङ्घको स्थापना: विश्वलाई युद्धबाट टाढा राख्न, शान्ति कायम गर्न र देशहरूबिचको द्वन्द्व वार्ताबाट टुङ्ग्याउन अमेरिकी राष्ट्रपति वुड्रो विल्सन को पहलमा सन् १९२० जनवरी १० मा राष्ट्रसङ्घ स्थापना भयो।
२. जनधनको ठुलो क्षति: पाठ्यपुस्तकअनुसार साढे छ करोड मानिस युद्धमा संलग्न थिए; करिब ९२ लाखको मृत्यु र २ करोड ९० लाख घाइते भए; कैयौँ बेपत्ता भए। अर्बौँ पाउन्ड खर्च भयो, भौतिक संरचना नष्ट भए र युरोपका प्रमुख देश आर्थिक रूपमा टाट पल्टिए।
युद्धका अङ्क स्रोतअनुसार फरक छन्। पाठ्यपुस्तकमा खर्चको अङ्क "३३ करोड ६० लाख अरब पाउन्ड" छापिएको छ, जुन छपाइ त्रुटि देखिन्छ; त्यसैले यहाँ "अर्बौँ पाउन्ड" लेखिएको छ।
३. भर्सेलिजको सन्धि: सन् १९१९ जुन २८ मा फ्रान्सको पेरिसनजिकै रहेको भर्सेलिज (भर्साइ) दरबारमा मित्र राष्ट्र र जर्मनीबिच युद्ध रोक्ने र क्षतिपूर्ति भराउने सर्तसहित सन्धि भयो। यो जर्मनीमाथि एकपक्षीय रूपमा लादिएको सन्धि थियो र जर्मनीले आफू अपमानित भएको महसुस गर्यो।
| युद्ध अपराध | राज्यको क्षति | सैनिक प्रतिबन्ध | आर्थिक क्षतिपूर्ति |
|---|---|---|---|
| सन्धिको धारा २३१ अनुसार युद्धको अपराधी ठहर; युद्धका सबै क्षतिको दायित्व जर्मनीले बेहोर्नुपर्ने | एल्सेस र लोरेन फ्रान्सलाई फिर्ता; युपेन र माल्मेडी बेल्जियमलाई; डान्जिङ र पोलिस करिडोर पोल्यान्डलाई; जर्मन उपनिवेश मित्र राष्ट्रले बाँडे; सार र डान्जिङ क्षेत्र राष्ट्रसङ्घअन्तर्गत | राइनल्यान्ड १५ वर्ष मित्र राष्ट्रको अधीनमा र त्यहाँ सेना राख्न नपाउने; नयाँ भर्ती नगर्ने र एक लाख मात्र सेना; छवटाभन्दा बढी युद्धपोत राख्न नपाउने र नयाँ युद्धपोत बनाउन नपाउने | मित्र राष्ट्रलाई ठुलो क्षतिपूर्ति बुझाउनुपर्ने; सार क्षेत्रको कोइलाखानी १५ वर्षका लागि फ्रान्सलाई |
(१) पाठ्यपुस्तकमा क्षतिपूर्ति "६६ करोड पाउन्ड" लेखिएको छ; सन् १९२१ मा तोकिएको क्षतिपूर्ति करिब ६ अर्ब ६० करोड (६६० करोड) पाउन्ड थियो। (२) राइन नदीको पूर्वतर्फ करिब ५० किलोमिटर चौडा पट्टीमा सेना राख्न निषेध गरिएको थियो; पाठ्यपुस्तकमा "१० कि.मि." छापिएको छ। डान्जिङ भने पोल्यान्डलाई नभई राष्ट्रसङ्घअन्तर्गत स्वतन्त्र सहर बनाइएको थियो; पोल्यान्डले त्यहाँसम्म पुग्ने बाटो (पोलिस करिडोर) पाएको थियो।
४. सामन्तवादी राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना: युद्धको प्रभावले युरोपका धेरै देश (जर्मनी, अस्ट्रिया, रुस, टर्की) मा राजतन्त्र ढली गणतान्त्रिक शासन सुरु भयो।
५. विश्वव्यापी आर्थिक सङ्कट: युवा युद्धमा गएकाले कृषि, उद्योग र व्यापारमा प्रतिकूल असर पर्यो; भोकमरी, बेरोजगारी, गरिबी, मुद्रास्फीति र महँगी बढ्यो।
६. अधिनायकवादको उदय: भर्सेलिजको सन्धिले अपमानित जर्मनीमा नाजी पार्टी का एडल्फ हिटलर र इटालीमा फासिस्ट पार्टी का मुसोलिनी को उदय भयो। उनीहरूले सत्ता टिकाउन विरोधीलाई दमन, यातना र हत्या गरे।
एउटै व्यक्ति वा दलले सम्पूर्ण राज्यशक्ति आफ्नो हातमा लिई विपक्षी दल, स्वतन्त्र प्रेस र नागरिक स्वतन्त्रतालाई दबाउँदै बलपूर्वक शासन गर्ने व्यवस्थालाई अधिनायकवाद भनिन्छ। जर्मनीको हिटलर, इटालीको मुसोलिनी र स्पेनको फ्रान्को यसका उदाहरण हुन्।
७. नयाँ राष्ट्रको उदय: युद्धपछि अल्बानिया, युगोस्लाभिया, फिनल्यान्ड, चेकोस्लोभाकिया आदि राष्ट्रको उदय भयो।
प्रथम विश्वयुद्धमा नेपालीको भूमिका
युद्धका बेला नेपालका प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर थिए। उनले अङ्ग्रेजलाई सहयोग गर्न जनरल बबरशमशेर को नेतृत्वमा ७,५०० नेपाली फौज पठाए; त्यसपछि जनरल पद्मशमशेर, तेजशमशेर र केशरशमशेरको नेतृत्वमा पनि फौज पठाए। पाठ्यपुस्तकअनुसार कुल १६,५४४ नेपाली सैनिक अङ्ग्रेजका तर्फबाट लडे (ब्रिटिस गोर्खा पल्टनका सैनिक यसबाहेक थिए)। चन्द्रशमशेरले बेलायतलाई १० लाख पाउन्ड आर्थिक सहयोग पनि दिए। प्रभावित बेलायतले चन्द्रशमशेरलाई ब्रिटिस फौजको जनरल पद दियो र नेपाललाई प्रतिवर्ष १० लाख रुपियाँ दिन थाल्यो। धेरै नेपाली सैनिकले भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस पाए। जर्मन सम्राट् कैजर विलियम द्वितीय ले भनेका थिए: "म मेरा सेनालाई संसारका जुनसुकै सेनासँग लड्न पठाउन सक्छु, तर गोरखाली सैनिकको नाम सुन्नासाथ मेरो मुटु थर्कन्छ।" नेपाली सेनाको वीरताले बेलायतको जितमा ठुलो योगदान दियो।
पाठ्यपुस्तकमा "कम्पनी सरकारले नेपाललाई प्रतिवर्ष १० लाख रुपियाँ दिन थाल्यो" लेखिएको छ। इस्ट इन्डिया कम्पनीको शासन सन् १८५८ मै अन्त्य भइसकेको थियो; यो रकम भारतको ब्रिटिस सरकार ले दिएको हो।
पाठ्यपुस्तकको तालिकामा बुल्गेरियाका मारिएका सैनिक "८,७५,०००" छापिएको छ; सामान्य रूपमा स्वीकार गरिएको अङ्क करिब ८७,५०० हो (एउटा शून्य बढी छापिएको)। बाँकी अङ्क पाठ्यपुस्तकअनुसार छन्।
१. माथिको तालिकाका मारिएका सैनिकको सङ्ख्यालाई वृत्तचित्रमा देखाउनुहोस् (हरेक देशको कोण = त्यस देशको सङ्ख्या ÷ कुल × ३६०°)।
२. विभिन्न स्रोतबाट हिटलर र मुसोलिनीको जीवनी तयार पार्नुहोस्।
३. "भर्सेलिजको सन्धिले दोस्रो विश्वयुद्धको बीजारोपण गरेको थियो।" यसमा सहमत हुनुहुन्छ? तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस् (उत्तर पाठ ७.८ को प्रश्न १ मा हेर्नुहोस्)।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. राष्ट्रसङ्घको छोटो परिचय दिनुहोस्। प्रथम विश्वयुद्धपछि विश्वशान्ति कायम गर्न र विवाद वार्ताबाट समाधान गर्न अमेरिकी राष्ट्रपति वुड्रो विल्सनको पहलमा सन् १९२० जनवरी १० मा स्थापना भएको अन्तर्राष्ट्रिय संस्था राष्ट्रसङ्घ हो। अमेरिका आफैँ सदस्य नबन्नु, आफ्नो सेना नहुनु र जापान, इटाली र जर्मनीका आक्रमण रोक्न नसक्नुले यो असफल भयो; सन् १९४५ मा यसको ठाउँ संयुक्त राष्ट्रसङ्घले लियो।
२. प्रथम विश्वयुद्धका परिणामको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्। (क) राष्ट्रसङ्घको स्थापना (१९२०); (ख) लाखौँको मृत्यु र घाइते, अर्बौँ पाउन्ड खर्च र युरोपको आर्थिक विनाश; (ग) जर्मनीमाथि लादिएको भर्सेलिजको सन्धि (१९१९ जुन २८); (घ) जर्मनी, अस्ट्रिया, रुस र टर्कीमा राजतन्त्रको अन्त्य; (ङ) विश्वव्यापी आर्थिक सङ्कट, भोकमरी र बेरोजगारी; (च) हिटलर र मुसोलिनीको अधिनायकवाद; (छ) युगोस्लाभिया, चेकोस्लोभाकिया, फिनल्यान्ड जस्ता नयाँ राष्ट्रको उदय।
३. प्रथम विश्वयुद्धमा नेपालीले खेलेको भूमिकाको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्। चन्द्रशमशेरले बबरशमशेरको नेतृत्वमा ७,५०० र त्यसपछि पद्मशमशेर, तेजशमशेर र केशरशमशेरको नेतृत्वमा थप फौज पठाए; कुल १६,५४४ नेपाली सैनिक अङ्ग्रेजतर्फ लडे। नेपालले १० लाख पाउन्ड आर्थिक सहयोग पनि दियो। नेपालीले भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस पाए; कैजर विलियम द्वितीयसमेत गोरखालीको नामले डराए। बदलामा चन्द्रशमशेरले ब्रिटिस फौजको जनरल पद र नेपालले वार्षिक १० लाख रुपियाँ पायो।
४. अधिनायकवाद भनेको के हो? एउटै व्यक्ति वा दलले सम्पूर्ण राज्यशक्ति आफ्नो हातमा लिई विपक्षी दल, प्रेस र नागरिक स्वतन्त्रता दबाउँदै बल र डरका आधारमा गर्ने शासन अधिनायकवाद हो; जर्मनीमा हिटलर, इटालीमा मुसोलिनी र स्पेनमा फ्रान्को यसका उदाहरण हुन्।
५. "बदलाको भावनाले सङ्कट निम्त्याउँछ।" यस भनाइलाई प्रथम विश्वयुद्धको प्रसङ्ग जोडेर पुष्टि गर्नुहोस्। (क) १८७१ मा एल्सेस–लोरेन गुमाएको बदला लिन फ्रान्सले जर्मनीविरुद्ध गुट बनायो; (ख) गुटबन्दीले हतियारको होड बढायो; (ग) अस्ट्रियाप्रतिको आक्रोशमा फर्डिनान्डको हत्या भयो र अस्ट्रियाले बदला लिन सर्बियामाथि आक्रमण गर्दा विश्वयुद्ध सुरु भयो; (घ) युद्धपछि विजेताले बदलाको भावनाले जर्मनीमाथि कठोर भर्सेलिज सन्धि लादे; (ङ) अपमानित जर्मनीमा फेरि बदलाको भावना जाग्यो र २० वर्षपछि दोस्रो विश्वयुद्ध भयो। यसरी बदलाले एउटा सङ्कटबाट झन् ठुलो सङ्कट जन्माउँछ।
६. भर्सेलिजको सन्धिको सकारात्मक तथा नकारात्मक प्रभावको समीक्षा गर्नुहोस्। सकारात्मक: युद्धको औपचारिक अन्त्य; राष्ट्रसङ्घको स्थापना; पोल्यान्ड, चेकोस्लोभाकिया जस्ता राष्ट्रको स्वतन्त्रता; जर्मन सैन्य शक्ति सीमित। नकारात्मक: वार्ताबिना एकपक्षीय रूपमा लादियो; धारा २३१ ले सम्पूर्ण दोष जर्मनीमाथि थोपर्यो; भूभाग, उपनिवेश, सेना र ठुलो क्षतिपूर्तिले जर्मन अर्थतन्त्र ध्वस्त भयो; अपमानले हिटलर र नाजीवाद जन्मायो; इटाली र जापान पनि असन्तुष्ट भए। समीक्षा: यसले युद्ध रोक्यो तर न्यायपूर्ण नभएकाले दोस्रो विश्वयुद्धको बीउ रोप्यो।
७.८ दोस्रो विश्वयुद्ध र यसका कारण
भर्सेलिजको सन्धिले जर्मनीको अपमान गरेको थियो र जर्मनी यसको बदला लिन चाहन्थ्यो। जर्मनीलाई उक्साउने अरू शक्तिको नीति र जापानको बढ्दो महत्त्वाकाङ्क्षाले गर्दा प्रथम विश्वयुद्ध सकिएको करिब २० वर्षपछि अर्को भयानक युद्ध सुरु भयो — त्यही दोस्रो विश्वयुद्ध हो (१९३९ सेप्टेम्बर १ – १९४५)।
दोस्रो विश्वयुद्धका कारण
१. भर्सेलिजको सन्धि र जर्मनीद्वारा यसको उल्लङ्घन: अपमानित जर्मनीमा प्रतिशोधको भावनाले तानाशाह हिटलर को उदय भयो। उनले सैन्य शक्ति र युद्ध सामग्री बढाए र सन्धिले सेनामुक्त राखेको राइनल्यान्ड मा सन् १९३६ मा सेना पठाए। बेलायत र फ्रान्सले एकातिर जर्मनीलाई उक्साए, अर्कातिर राष्ट्रसङ्घलाई नियन्त्रण गर्न दबाब दिए; यस दोहोरो चरित्र र जर्मनीको सन्धिविपरीत गतिविधिलाई राष्ट्रसङ्घले रोक्न सकेन।
२. राष्ट्रसङ्घको असफलता: जापानले चीनको मन्चुरिया कब्जा गर्यो र सन् १९३३ मा राष्ट्रसङ्घ छोड्यो। सन् १९३६ मा इटालीले इथियोपिया कब्जा गर्यो। जर्मनीले पनि राष्ट्रसङ्घ छोडी अस्ट्रिया र चेकोस्लोभाकिया कब्जा गर्यो। रुसले फिनल्यान्डमाथि आक्रमण गर्यो। राष्ट्रसङ्घ कसैलाई रोक्न नसकी असफल सावित भयो।
३. अधिनायकवादको उदय: जर्मनीमा एडल्फ हिटलर, इटालीमा बेनिटो मुसोलिनी र स्पेनमा जनरल फ्रान्सिस्को फ्रान्कोले सत्ता कब्जा गरे। उनीहरूले सेना र हतियार बढाए र नागरिकमा उग्रराष्ट्रवाद जगाए; हिटलरले युवालाई अनिवार्य सैनिक सेवामा लगाए। यसले अविश्वास र हतियारको होड फेरि चलायो।
४. अपवित्र गठबन्धन: प्रथम विश्वयुद्धमा मित्र राष्ट्रतर्फ रहेका इटाली र जापानले जर्मनीसँग कम्युनिस्टविरोधी गठबन्धन गरे; उद्देश्य रुसको साम्यवादी प्रभाव रोक्नु र रुसलाई कमजोर पार्नु थियो। साम्यवादले रुसको अर्थतन्त्र सुध्रिएकामा बेलायत र फ्रान्सलाई डाहा थियो र बेलायत आफ्नो विश्व प्रभुत्व गुम्ने त्रासमा थियो। अर्कातिर अमेरिकासँग बेलायत, फ्रान्स, युगोस्लाभिया र रोमानियाको गठबन्धन बन्यो, पछि रुस पनि सामेल भयो। बेलायत–फ्रान्सको दोहोरो चरित्र र यस्ता गुट–उपगुटले शङ्का र अविश्वास बढायो।
५. साम्यवादको त्रास र तुष्टीकरणको नीति: प्रथम विश्वयुद्धकै बेला रुसमा क्रान्ति भई (सन् १९१७) कम्युनिस्ट सत्तामा आए र छोटो समयमै धेरै परिवर्तन गरे। यसको प्रभाव युरोपमा फैलिँदा बेलायत र फ्रान्स चिन्तित भए। बेलायत जर्मनीले रुसमाथि आक्रमण गरोस् र रुस कमजोर होस् भन्ने चाहन्थ्यो; त्यसैले हिटलरका आक्रमणप्रति आँखा चिम्लियो — यही तुष्टीकरणको नीति हो, जसलाई फ्रान्सले पनि साथ दियो।
आक्रामक शक्तिलाई युद्धबाट रोक्ने आशामा उसका अनुचित माग र कब्जा स्वीकार गरी उसलाई खुसी पार्ने नीतिलाई तुष्टीकरणको नीति भनिन्छ। सन् १९३० को दशकमा बेलायत र फ्रान्सले हिटलरप्रति यही नीति लिए; सन् १९३८ मा चेकोस्लोभाकियाको सुडेटेनल्यान्ड जर्मनीलाई सुम्पिएको म्युनिख सम्झौता यसको चर्चित उदाहरण हो।
६. स्पेनको गृहयुद्ध: सन् १९३६ को स्पेनको आन्तरिक युद्धमा जनरल फ्रान्कोले सेना परिचालन गरे र इटाली तथा जर्मनीले उनलाई सघाए। यसबाट जर्मनी र इटालीले आफ्नो सेना र हतियारको परीक्षण गर्ने मौका पाए। फ्रान्को सफल भए र स्पेन जर्मनीतर्फ ढल्कियो; यसले धुरी राष्ट्रको मनोबल बढायो।
७. विश्वव्यापी आर्थिक सङ्कट: युद्धपछिको आर्थिक सङ्कटले (विशेषगरी सन् १९२९ को महामन्दीले) निराशा, आक्रोश र असन्तोष बढायो। बेरोजगार युवा सेनामा भर्ती भए र राष्ट्रले सैनिक शक्ति बढाउने मौका पाए; बेरोजगारी र गरिबीको आक्रोश युद्धमा परिणत भयो।
८. तत्कालीन कारण: जर्मनीले सन् १९३९ मा भर्सेलिज सन्धिअनुसार पोल्यान्डलाई दिइएको डान्जिङ र पोलिस करिडोर फिर्ता माग्यो; पोल्यान्डले अस्वीकार गर्यो। यसअघि १९३९ अगस्ट २३ मा रुस र जर्मनीले एकअर्कामाथि आक्रमण नगर्ने र पोल्यान्ड बाँडेर लिने गोप्य सहमति गरेका थिए। १९३९ सेप्टेम्बर १ मा हिटलरले पोल्यान्डमाथि स्थल र हवाई आक्रमण गरे र दोस्रो विश्वयुद्ध विधिवत् सुरु भयो।
दोस्रो विश्वयुद्धका प्रमुख घटना
| मिति (सन्) | प्रमुख घटना |
|---|---|
| १९३९ सेप्टेम्बर १ | जर्मनीद्वारा पोल्यान्डमाथि आक्रमण; युद्धको आरम्भ |
| १९३९ सेप्टेम्बर ३ | बेलायत र फ्रान्स द्वारा जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९४० अप्रिल ९ | जर्मनीद्वारा डेनमार्क र नर्वेमाथि आक्रमण |
| १९४० अप्रिल ३० | पाठ्यपुस्तकअनुसार धुरी राष्ट्रका तर्फबाट जापान सामेल भएको घोषणा |
| १९४० मे १० | जर्मनीद्वारा बेल्जियम, नेदरल्यान्ड र लक्जेम्बर्गमाथि आक्रमण र कब्जा |
| १९४० मे १७ | जर्मनीद्वारा फ्रान्समाथि आक्रमण |
| १९४० जुन १० | इटालीद्वारा बेलायत र फ्रान्सविरुद्ध युद्ध घोषणा |
| १९४० जुलाई १० | बेलायतमाथि जर्मन हवाई आक्रमण — "बेलायतको युद्ध" आरम्भ |
| १९४० अक्टोबर २८ | इटालीद्वारा ग्रिसमाथि आक्रमण |
| १९४१ अप्रिल ६ | जर्मनीद्वारा युगोस्लाभिया र ग्रिसमाथि आक्रमण |
| १९४१ अप्रिल २१ | ग्रिसद्वारा जर्मनीसामु आत्मसमर्पण |
| १९४१ जुन २२ | १९३९ अगस्ट २३ को सन्धिविपरीत जर्मनीद्वारा रुसमाथि आक्रमण |
| १९४१ डिसेम्बर ७ | तटस्थ अमेरिकाको पर्ल हार्बर मा रहेको अमेरिकी सेना र जहाजमाथि जापानको बम आक्रमण |
| १९४१ डिसेम्बर ८–११ | अमेरिकाद्वारा जापानविरुद्ध (८ डिसेम्बर) र जर्मनी तथा इटालीविरुद्ध (११ डिसेम्बर) युद्ध |
| १९४२ फेब्रुअरी २७ | जाभा सामुद्रिक युद्ध |
| १९४२ मे ४ | कोरल सामुद्रिक युद्ध |
| १९४३ सेप्टेम्बर ८ | इटालीद्वारा आत्मसमर्पण |
| १९४४ अगस्ट २५ | जर्मनीको कब्जाबाट पेरिस मित्र राष्ट्रको फौजद्वारा मुक्त |
| १९४५ जनवरी १७ | रुसद्वारा पोल्यान्डको वार्सामा अधिकार |
| १९४५ अप्रिल १२ | अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्टको मृत्यु; ह्यारी एस. ट्रुमन नयाँ राष्ट्रपति |
| १९४५ अप्रिल २८ | इटालीका शासक मुसोलिनीको हत्या |
| १९४५ अप्रिल ३० | हिटलर र उनकी श्रीमती इभा ब्राउनद्वारा आत्महत्या |
| १९४५ मे ७ | जर्मनीद्वारा फ्रान्सको रिम्समा आत्मसमर्पण |
| १९४५ अगस्ट ६ | जापानको हिरोसिमामा अमेरिकाद्वारा "लिटल ब्वाय" नामको परमाणु बम प्रहार |
| १९४५ अगस्ट ९ | नागासाकीमा "फ्याट म्यान" नामको परमाणु बम प्रहार |
| १९४५ सेप्टेम्बर २ र १२ | जापानको आत्मसमर्पण; युद्धको अन्त्य |
(१) १९३९ सेप्टेम्बर ३ मा युद्ध घोषणा बेलायत र फ्रान्स ले गरेका थिए; पाठ्यपुस्तकमा "रुस र फ्रान्स" छापिएको छ। (२) ग्रिसको आत्मसमर्पण "१९०१" होइन, १९४१ हो। (३) अमेरिकाले ८ डिसेम्बरमा जापानविरुद्ध र ११ डिसेम्बरमा जर्मनी–इटालीविरुद्ध युद्ध सुरु गर्यो। (४) जापान सन् १९४० सेप्टेम्बर २७ को त्रिपक्षीय सम्झौताबाट औपचारिक रूपमा धुरी राष्ट्रमा जोडियो। (५) जापानले १९४५ सेप्टेम्बर २ मा टोकियो खाडीमा औपचारिक आत्मसमर्पण गर्यो; पाठ्यपुस्तकको सेप्टेम्बर १२ सिङ्गापुरमा दक्षिणपूर्वी एसियाका जापानी सेनाको आत्मसमर्पण हो। पाठ्यपुस्तकअनुसार युद्ध "६ वर्ष ११ दिन" चल्यो।
प्रश्न. दुई विश्वयुद्धबिच शान्तिको समय कति थियो?
उत्तर. प्रथम विश्वयुद्धको युद्धविराम १९१८ नोभेम्बर ११ र दोस्रोको सुरुआत १९३९ सेप्टेम्बर १ — बिचको समय करिब २० वर्ष १० महिना हो; एक पुस्ता नबित्दै संसार फेरि युद्धमा होमियो।
१. प्रथम विश्वयुद्धमा मित्र राष्ट्रतर्फ रहेका जापान र इटाली दोस्रोमा धुरी राष्ट्रतर्फ किन गए, खोजी गर्नुहोस् (सङ्केत: भर्सेलिज सन्धिमा अपेक्षित भूभाग नपाएको असन्तोष, साम्राज्य विस्तारको चाहना, साम्यवादविरोधी सोच)।
२. आइन्स्टाइनले "तेस्रो विश्वयुद्धमा कस्ता हतियार प्रयोग हुन्छन् थाहा छैन, तर चौथो विश्वयुद्धमा ढुङ्गाका हतियार प्रयोग हुनेछन्" भनेका थिए; यसप्रति तर्क दिनुहोस् (परमाणु युद्धले सभ्यता नै नष्ट गरी मानिसलाई ढुङ्गे युगमा फर्काउनेछ)।
३. दोस्रो विश्वयुद्धका लागि जर्मनी मात्र नभई जापान, रुस, बेलायत र फ्रान्स पनि दोषी थिए भनिन्छ; कारण खोजी गर्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. "भर्सेलिजको सन्धिले दोस्रो विश्वयुद्धलाई निम्ता गरेको थियो।" यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्। (क) वार्ताबिना लादिएको सन्धिलाई जर्मन जनताले राष्ट्रिय अपमान ठाने; (ख) धारा २३१ ले सम्पूर्ण दोष जर्मनीमाथि थोपर्यो; (ग) भूभाग, उपनिवेश र सेना खोसियो र ठुलो क्षतिपूर्तिले अर्थतन्त्र ध्वस्त भयो; (घ) यही अपमानमा टेकेर हिटलर सत्तामा पुगे, सन्धि तोडी सेना बढाए र १९३६ मा राइनल्यान्डमा सेना पठाए; (ङ) अन्ततः सन्धिले पोल्यान्डलाई दिएको डान्जिङ र पोलिस करिडोर माग्दै १९३९ सेप्टेम्बर १ मा पोल्यान्डमाथि आक्रमण गरे। यसरी सन्धिको अन्यायले दोस्रो विश्वयुद्ध निम्त्यायो।
२. दोस्रो विश्वयुद्धका कारणको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्। (क) भर्सेलिज सन्धिको अपमान र जर्मनीद्वारा उल्लङ्घन; (ख) मन्चुरिया, इथियोपिया, अस्ट्रिया र चेकोस्लोभाकिया कब्जा रोक्न नसक्ने राष्ट्रसङ्घको असफलता; (ग) हिटलर, मुसोलिनी र फ्रान्कोको अधिनायकवाद र सैन्यवाद; (घ) जर्मनी, इटाली र जापानको कम्युनिस्टविरोधी अपवित्र गठबन्धन; (ङ) साम्यवादको त्रास र तुष्टीकरणको नीति; (च) स्पेनको गृहयुद्धमा धुरी राष्ट्रको हतियार परीक्षण; (छ) आर्थिक मन्दी र बेरोजगारी; (ज) तत्कालीन कारण — १९३९ सेप्टेम्बर १ मा पोल्यान्डमाथि आक्रमण।
३. तुष्टीकरणको नीति भनेको के हो? यसले दोस्रो विश्वयुद्धलाई कसरी निम्त्यायो? आक्रामक शक्तिलाई युद्धबाट रोक्ने आशामा उसका अनुचित माग स्वीकार गरी खुसी पार्ने नीति तुष्टीकरण हो। साम्यवाद फैलिने त्रासमा बेलायत र फ्रान्स जर्मनी रुसतर्फ लागोस् भन्ने चाहन्थे; त्यसैले उनीहरूले जर्मनीको पुनःसैन्यीकरण, राइनल्यान्डमा सेना, इटालीको इथियोपिया कब्जा र जर्मनीको अस्ट्रिया–चेकोस्लोभाकिया कब्जा रोकेनन्। हरेक छुटले हिटलरको महत्त्वाकाङ्क्षा बढायो र उनले पोल्यान्डमाथि पनि आक्रमण गरे; तब बेलायत– फ्रान्सले युद्ध घोषणा गर्नुपर्यो। यसरी तुष्टीकरणले युद्ध टार्नुको सट्टा झन् ठुलो युद्ध निम्त्यायो।
७.९ दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम र नेपालको भूमिका
दोस्रो विश्वयुद्धका घटना जति भयानक थिए, परिणाम पनि उत्तिकै भयानक थिए। युद्धमा प्रत्यक्ष सहभागी नभएका राष्ट्र पनि नराम्ररी प्रभावित भए। संसारलाई युद्धमा होम्ने हिटलरले श्रीमतीसहित आत्महत्या गरे, मुसोलिनीको हत्या भयो, जापान तहसनहस भयो र मित्र राष्ट्रको पनि ठुलो धनजनको क्षति भयो।
दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम
१. धनजनको ठुलो क्षति: परमाणु बमसहित विनाशकारी हतियारको प्रयोग भयो, जुन मानव अस्तित्वकै लागि चुनौती थियो। पाठ्यपुस्तकअनुसार युद्धमा ११ सय खरब डलर खर्च भएको र करिब २ करोड २० लाख मानिस मारिएको अनुमान छ। खर्बौँको सम्पत्ति र संरचना ध्वस्त भए, खेतीयोग्य जमिन मरुभूमिमा परिणत भयो, करोडौँ घाइते र बेपत्ता भए, लाखौँ भोकमरीले मरे र शरणार्थी बने।
पाठ्यपुस्तकको २ करोड २० लाख अङ्क मुख्यतः सैनिक मृत्युसँग मिल्छ। सर्वसाधारण नागरिकसमेत जोड्दा दोस्रो विश्वयुद्धमा ५ करोडभन्दा धेरै (धेरै स्रोतअनुसार ६–७ करोड) मानिस मारिएको अनुमान छ; यो मानव इतिहासकै सबैभन्दा विनाशकारी युद्ध हो।
२. विश्व दुई ध्रुवमा विभाजित र शीतयुद्धको सुरुआत: युद्धपछि धेरै देश कमजोर भए, तर अमेरिका र रुस (सोभियत सङ्घ) शक्तिशाली भए। अमेरिकाले युरोपलाई हतियार बेचेर धन कमायो र उसको सेनाको क्षति कम भयो; रुसको सैन्य शक्ति ठुलो थियो। रुसको साम्यवादी र अमेरिकाको पुँजीवादी व्यवस्थाबिच वैचारिक मतभेद बढ्यो र संसार दुई ध्रुवमा बाँडियो। सैनिक युद्ध नभए पनि कडा प्रतिस्पर्धा र चिसो सम्बन्धलाई शीतयुद्ध भनियो; सोभियत सङ्घ विघटन (सन् १९९१) पछि मात्र यो कम भयो।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका नेतृत्वको पुँजीवादी गुट र सोभियत सङ्घ नेतृत्वको साम्यवादी गुटबिच प्रत्यक्ष सैनिक लडाइँ नगरी हतियारको होड, प्रचार, गुटबन्दी र प्रभाव विस्तारका माध्यमबाट चलेको तनावपूर्ण प्रतिस्पर्धालाई शीतयुद्ध भनिन्छ।
३. प्रतिस्पर्धी संस्थाको स्थापना: युरोपमा साम्यवादी प्रभाव रोक्न अमेरिका र पश्चिम युरोपका राष्ट्रले सन् १९४९ मा उत्तर एटलान्टिक सन्धि सङ्गठन (नाटो) बनाए। जवाफमा रुसले पूर्वी युरोपका राष्ट्रसँग मिलेर सन् १९५५ मा पोल्यान्डको राजधानी वार्सामा वार्सा सन्धि सङ्गठन बनायो। आर्थिक पुनर्निर्माणका नाममा अमेरिकी विदेशमन्त्री जर्ज मार्सल को मार्सल योजना र रुसी विदेशमन्त्री मोलोटोभ को मोलोटोभ योजना (पछि पारस्परिक आर्थिक सहायता परिषद्) सुरु भए।
पाठ्यपुस्तकले मोलोटोभ योजनाको "प्रतिक्रियास्वरूप" मार्सल योजना आएको लेखेको छ। वास्तवमा अमेरिकाको मार्सल योजना सन् १९४७ मा घोषणा भयो र त्यसको जवाफमा सोही वर्ष मोलोटोभ योजना र सन् १९४९ मा पारस्परिक आर्थिक सहायता परिषद् बनेको हो।
४. उपनिवेशवादको अन्त्य र प्रजातान्त्रिक लहर: युरोपका शक्तिशाली राष्ट्र कमजोर भएपछि बेलायतका उपनिवेशसहित धेरै देश स्वतन्त्र भए; भारत सन् १९४७ मा अङ्ग्रेज साम्राज्यबाट मुक्त भयो। विश्वभर प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको लहर आयो; नेपालमा पनि यसैको प्रभावमा राणाविरोधी आन्दोलन भयो।
५. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना: सन् १९४१ जुन १२ मा मित्र राष्ट्रले लन्डनमा युद्ध रोक्ने कुरा समेटेको लन्डन घोषणापत्र जारी गरे। सन् १९४१ अगस्ट १४ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन रुजवेल्ट र बेलायती प्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिल ले आन्ध्र (एटलान्टिक) महासागरमा युद्धपोतभित्र एटलान्टिक बडापत्र तयार गरे। यिनैका आधारमा सन् १९४५ अप्रिल २५ देखि जुन २६ सम्म ५० देशको सहभागितामा भएको सान फ्रान्सिस्को सम्मेलन ले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र तयार गर्यो; पछि पोल्यान्ड पनि सामेल भई सङ्ख्या ५१ पुग्यो। सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ विधिवत् स्थापना भयो।
दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालीको भूमिका
नेपालले बेलायतका तर्फबाट युद्ध लड्यो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेर ले बहादुरशमशेर लगायतको नेतृत्वमा पाठ्यपुस्तकअनुसार २ लाख ५० हजार नेपाली फौज युद्धमा पठाए। नेपाली फौजले साइप्रस, ग्रिस, सिरिया, प्यालेस्टाइन, लेबनान, सिङ्गापुर, इराक, मलाया र बर्मामा जर्मनी र जापानविरुद्ध लडे। धेरै नेपाली वीरगतिलाई प्राप्त भए, घाइते भए र कैयौँ बेपत्ता भए। खुसी भएको बेलायत सरकारले जुद्धशमशेरलाई ब्रिटिस फौजको पूर्ण अनररी जनरल को उपाधि दियो, एकमुष्ट ३ करोड ३३ लाख रुपियाँ सहयोग गर्यो र प्रथम विश्वयुद्धपछि दिँदै आएको वार्षिक १० लाख रुपियाँ निरन्तर दियो। धेरै नेपाली वीरले भिक्टोरिया क्रस र मिलिटरी क्रस पाए। युद्धमा गएका नेपालीले संसारभरको विकास र परिवर्तन देखे; त्यसबाट प्रभावित भएर उनीहरू नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय भए र राणा शासन अन्त्य गर्न योगदान दिए।
१. युद्धअघि रुस र जर्मनीबिच एकअर्कामाथि आक्रमण नगर्ने सम्झौता (१९३९ अगस्ट २३) भएको थियो; त्यसलाई तोडेर आक्रमण गर्नुलाई कसरी विश्लेषण गर्नुहुन्छ? (सङ्केत: सम्झौता दुवैको तत्कालीन स्वार्थका लागि मात्र थियो; अविश्वासमा आधारित सम्झौता टिक्दैन; यसले हिटलरको विश्वासघाती नीति देखाउँछ।)
२. "परमाणु हतियारको प्रयोगले निम्त्याउने विनाश" शीर्षकमा वक्तृता तयार पार्नुहोस्।
३. विश्वको राजनीतिक नक्सा चार्टपेपरमा उतारी मित्र राष्ट्र र धुरी राष्ट्रलाई फरक रङले देखाई कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्।
४. दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालले बेलायतलाई आर्थिक र सैन्य सहयोग गर्नुका कारण समूहमा छलफल गरी लेख्नुहोस् (उत्तर तलको प्रश्न ५ मा हेर्नुहोस्)।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. द्वितीय विश्वयुद्धका परिणामको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्। (क) करोडौँको मृत्यु, घाइते र बेपत्ता; खर्बौँको सम्पत्ति ध्वस्त; हिरोसिमा–नागासाकीमा परमाणु विनाश; (ख) अमेरिका र सोभियत सङ्घ महाशक्ति बनी शीतयुद्ध; (ग) नाटो (१९४९), वार्सा सन्धि (१९५५), मार्सल र मोलोटोभ योजना; (घ) भारतलगायत उपनिवेशको स्वतन्त्रता; (ङ) विश्वभर प्रजातान्त्रिक लहर र नेपालमा राणाविरोधी आन्दोलन; (च) संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना (१९४५ अक्टोबर २४); (छ) हिटलर र मुसोलिनीको अन्त्य।
२. एटलान्टिक बडापत्र भनेको के हो? सन् १९४१ अगस्ट १४ मा अमेरिकी राष्ट्रपति रुजवेल्ट र बेलायती प्रधानमन्त्री चर्चिलले आन्ध्र (एटलान्टिक) महासागरमा युद्धपोतभित्र तयार गरेको संयुक्त घोषणापत्र एटलान्टिक बडापत्र हो। यसमा अरूको भूमि कब्जा नगर्ने, हरेक जातिलाई आफ्नो सरकार रोज्ने अधिकार, आर्थिक सहयोग र डर तथा अभावबाट मुक्त शान्तिपूर्ण विश्वका कुरा थिए; यसैको जगमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ बन्यो।
३. पर्ल हार्बर घटना जापानका लागि कसरी घातक हुन पुग्यो? सन् १९४१ डिसेम्बर ७ मा जापानले तटस्थ अमेरिकाको पर्ल हार्बरमा बम हान्यो। (क) यसले अमेरिकालाई सीधै युद्धमा तान्यो; (ख) अमेरिकाको उद्योग, धन र सैन्य शक्ति मित्र राष्ट्रतर्फ थपिँदा युद्धको पल्ला धुरी राष्ट्रविरुद्ध ढल्कियो; (ग) प्रशान्त महासागरमा जापान क्रमशः पछि हट्यो; (घ) अन्ततः १९४५ अगस्ट ६ र ९ मा हिरोसिमा र नागासाकीमा परमाणु बम खसालियो र जापानले आत्मसमर्पण गर्नुपर्यो।
४. दोस्रो विश्वयुद्धअघि शक्तिशाली हिटलरले युद्धकै क्रममा आत्महत्या गर्नुपर्नाका कारण के के हुन्, लेख्नुहोस्। (क) १९४१ मा सन्धि तोडेर रुसमाथि आक्रमण गर्दा जर्मनी पूर्व र पश्चिम दुवै मोर्चामा फस्यो; (ख) अमेरिका युद्धमा आएपछि मित्र राष्ट्र धेरै बलिया भए; (ग) १९४३ मा सहयोगी इटालीले आत्मसमर्पण गर्यो; (घ) १९४४ मा पेरिस मुक्त भयो र रुसले १९४५ जनवरीमा वार्सा लिई बर्लिनतिर बढ्यो; (ङ) बमबारीले सहर ध्वस्त भए र सेनाको मनोबल गिर्यो; (च) मुसोलिनीको हत्यापछि बर्लिन घेराउमा परेका हिटलरले पक्राउ परी अपमानित हुनुभन्दा १९४५ अप्रिल ३० मा श्रीमतीसहित आत्महत्या गरे।
५. नेपालका राणा शासक ब्रिटिस सरकारप्रति बफादार हुनाका कारण के के हुन्, स्पष्ट पार्नुहोस्। (क) जनसमर्थनविहीन जहानियाँ शासन टिकाउन शक्तिशाली ब्रिटिस सरकारको साथ चाहिन्थ्यो; (ख) ब्रिटिसलाई खुसी राखेर नेपालको स्वतन्त्रता सुरक्षित राख्न खोजियो — सन् १९२३ को नेपाल–बेलायत सन्धिले नेपालको स्वतन्त्रतालाई औपचारिक मान्यता दियो; (ग) वार्षिक १० लाख रुपियाँ, एकमुष्ट रकम र हतियार आयातको सुविधा; (घ) राणा प्रधानमन्त्रीले पाएका जनरल पद र उपाधि; (ङ) सुगौली सन्धिपछि ब्रिटिस शक्तिसँग फेरि लड्न नसक्ने बुझाइ।
७.१० स्थानीय क्षेत्रका ऐतिहासिक स्थलको पहिचान र संरक्षण
"स्थानीय क्षेत्रमा रहेका ऐतिहासिक स्थल एवम् स्मारकको खोजी, पहिचान, संरक्षण र संवर्धन" पाठ पढेपछि मच्छिन्द्र मा.वि. का कक्षा १० का विद्यार्थीले कक्षा ९ र १० का सामाजिक अध्ययन शिक्षकसहित नजिकैको कोटकालिका मन्दिर को एक दिने शैक्षिक अवलोकन भ्रमण गरी यो प्रतिवेदन तयार पारे। यो प्रतिवेदन आफ्नै क्षेत्रको प्रतिवेदन लेख्ने नमुना ढाँचा पनि हो।
विगतका घटना, व्यक्ति, शासन, कला, संस्कृति वा धर्मसँग जोडिएका र इतिहास बुझ्न सघाउने मन्दिर, दरबार, गढी, किल्ला, स्तूप, शिलालेख, युद्धभूमि वा स्मारक भएका ठाउँलाई ऐतिहासिक स्थल भनिन्छ।
शीर्षक: कोटकालिका मन्दिर: एक ऐतिहासिक स्थल
परिचय: धादिङ जिल्लाको दक्षिणपूर्वी क्षेत्र धुनिबेँसी नगरपालिका मा रहेको यो स्थल नेपालको मध्यकालमा स्थापना भएको हो। काठमाडौँबाट करिब १८ किलोमिटर टाढा रहेको यो स्थल धार्मिक र ऐतिहासिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।
उद्देश्य: (क) कोटकालिका मन्दिरको ऐतिहासिक महत्त्व खोजी गर्नु; (ख) यसको संरक्षण र संवर्धनका प्रयास खोजी गरी थप संरक्षणका लागि सुझाव दिनु।
अध्ययन विधि: (क) प्रश्नावली निर्माण र विवरण सङ्कलन; (ख) स्थानीय र सरोकारवालासँग अन्तर्वार्ता; (ग) अवलोकन; (घ) समाचार र स्रोतसामग्रीको अध्ययन।
अध्ययनबाट प्राप्त विवरण: - मन्दिर धुनिबेँसी नगरपालिका वडा नं. ४ मा छ। मल्लकालमा यो क्षेत्र पाटन राज्य को अधीनमा थियो; सुरक्षा र रेखदेखका लागि यहाँ प्रशासनिक अड्डा राखिएको थियो र पाटनलाई चाहिने काठ–दाउरा यहीँबाट जान्थ्यो। मन्दिर मल्लकालमै बनेको हो। - नेपाल एकीकरणका क्रममा गोरखाले यो क्षेत्र लिन खोज्दा पाटनले काठ, दाउरा, उखु र फलफूलको अभाव हुने भन्दै नमानेपछि यहाँका काठ, दाउरा र फलफूल पाटनले नै उपयोग गर्न पाउने सर्तमा गोरखाले यसलाई अधीनमा लियो। गोरखाको अधीनमा आएपछि पनि पूजाआजा पाटनकै रीतिथितिअनुसार हुन्छ। - काठमाडौँ राजधानी बनेपछि दसैँमा गोरखाबाट फूलपाती ल्याउने चलन चल्यो; फूलपाती जीवनपुरको कोटकालिका मन्दिरमा बास राखिन्छ र फूलपातीका दिन काठमाडौँको दसैँघरका पुजारी आएर लैजान्छन् — यो चलन आज पनि छ। - मन्दिरबाट काठमाडौँ, नुवाकोट, मकवानपुर, रसुवा, गोरखा र धादिङका विभिन्न भाग देखिन्छन्। - नवरात्र, बालाचतुर्दशी, ठुली एकादशी, माघे सङ्क्रान्ति र चैते दसैँमा मेला लाग्छ। - आर्थिक वर्ष २०७४/७५ सम्म जीर्ण रहेको मन्दिर धुनिबेँसी नगरपालिका र नेपाली सेनाको चासोमा पुनर्निर्माण भयो; नगरपालिकाले प्रमुख पर्यटकीय स्थल बनाउन गुरुयोजना बनाएर काम अघि बढाएको छ।
सुझाव: (क) ऐतिहासिक महत्त्वको प्रचारप्रसार गर्ने; (ख) संरक्षण गर्ने र वरपरको अतिक्रमण नियन्त्रण गर्ने; (ग) सडकको स्तरोन्नति गर्ने; (घ) पर्यटकका लागि खाना, बास र मनोरञ्जनको व्यवस्था गर्ने; (ङ) चोरी भएको प्राचीन मूर्तिको सट्टा सोही स्वरूपको मूर्ति राख्ने; (च) स्थानीय जनसहभागितामा मन्दिर क्षेत्रको संरक्षण गर्ने।
निष्कर्ष: यो धादिङका तीर्थस्थलमध्ये एक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक स्थल, काठमाडौँ उपत्यकाको मध्यकालीन इतिहासको स्रोत, धुनिबेँसी नगरको गौरव र हिन्दु भक्तजनको आस्थाको प्रतीक हो। यसको संरक्षण गरी भावी पुस्तालाई सुरक्षित हस्तान्तरण गर्नु — अर्थात् इतिहास, आस्था र परम्परा जोगाई पहिचान जीवित राख्नु — हाम्रो कर्तव्य हो।
१. विद्यालयबाट शैक्षिक वा क्षेत्र भ्रमण जाँदाको पूर्वतयारी (अनुमति, प्रश्नावली, सामग्री), जिम्मेवारी बाँडफाँट (टिपोट, तस्बिर, अन्तर्वार्ता, प्राथमिक उपचार) र उपलब्धिको समीक्षा समेटेर योजनाको खाका बनाई कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
२. स्थानीय ऐतिहासिक स्थल, मन्दिर र स्मारकको खोजी किन गर्नुपर्छ? कारण लेखी आफ्नो क्षेत्रका सम्पदा संरक्षणमा आफ्नो भूमिका लेख्नुहोस्। सामुदायिक कार्य: आफू बसेको क्षेत्रका ऐतिहासिक स्थलको खोजी र पहिचान गरी पाठमा दिइएजस्तै प्रतिवेदन तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. ऐतिहासिक स्थल भन्नाले के बुझिन्छ? विगतका महत्त्वपूर्ण घटना, व्यक्ति, शासन, धर्म, कला र संस्कृतिसँग जोडिएका र इतिहासको जानकारी दिने ठाउँलाई ऐतिहासिक स्थल भनिन्छ। मन्दिर, दरबार, गढी, किल्ला, स्तूप, शिलालेख र युद्धभूमि यसमा पर्छन्। जस्तै: धादिङको कोटकालिका मन्दिर, गोरखा दरबार, नुवाकोट दरबार, नालापानी, लुम्बिनी।
२. हाम्रा ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पुरातात्त्विक स्थलको संरक्षण किन गर्नुपर्छ? (क) यी स्थल हाम्रो इतिहासका जीवित स्रोत हुन्; नष्ट भए इतिहास पनि हराउँछ; (ख) यिनले हाम्रो पहिचान, आस्था र परम्परा बोकेका छन्; (ग) एकपटक नष्ट भएका प्राचीन संरचना र मूर्ति फेरि बनाउन सकिँदैन; (घ) पर्यटनमार्फत स्थानीय रोजगारी र आम्दानी दिन्छन्; (ङ) अतिक्रमण, चोरी, मौसम र भूकम्पले यिनलाई जोखिममा पारेका छन्; (च) भावी पुस्तालाई पुर्खाको विरासत सुरक्षित हस्तान्तरण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।
३. हाम्रा ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पुरातात्त्विक स्थलको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) ऐतिहासिक — विगतका शासन, युद्ध र घटनाको प्रमाण; (ख) धार्मिक–सांस्कृतिक — आस्था, पर्व र मेलाका केन्द्र; (ग) शैक्षिक र अनुसन्धान — विद्यार्थी र अनुसन्धाताका लागि प्रत्यक्ष सिकाइ स्थल; (घ) आर्थिक — पर्यटन, होटल, यातायात र हस्तकलाबाट आम्दानी र रोजगारी; (ङ) राष्ट्रिय पहिचान र गौरव — लुम्बिनी, काठमाडौँ उपत्यकाका सम्पदाले नेपाललाई संसारमा चिनाएका छन्; (च) सामाजिक एकता — मेला र जात्राले समुदायलाई जोड्छन्; (छ) कला र वास्तुकला — पुर्खाको सिप र प्रविधि जोगाउँछन्।
अध्यायको सारांश
- १०४ वर्षे राणा शासन (१९०३–२००७) विरुद्ध प्रचण्ड गोरखा (१९८८), प्रजा परिषद् (१९९३), चार सहिद (१९९७), जयतु संस्कृतम् (२००४) र दलको स्थापना (२००६) ले चेतना जगाए।
- बैरगनिया सम्मेलन (२००७ असोज ७–८), त्रिभुवनको दिल्ली प्रस्थान (कात्तिक २६), त्रिपक्षीय दिल्ली सम्झौता (फागुन १) र प्रजातन्त्र घोषणा (फागुन ७)।
- २००७–२०१७ सङ्क्रमणको दशक: दसजति सरकार, संविधान २०१५, पहिलो आमनिर्वाचन (१०९ मध्ये काङ्ग्रेस ७४), बी.पी. सरकार (२०१६ जेठ १३); त्रिभुवन विश्वविद्यालय, राष्ट्र बैङ्क, पहिलो योजना र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता।
- २०१७ पुस १ को शाही कदम (धारा ५५) पछि ३० वर्ष पञ्चायत; जनकपुर, सुखानी, टिम्बुरबोटे, पिस्कर जस्ता दमन; २०३७ वैशाख २० को जनमत सङ्ग्रह; २०४६ चैत्र २६ मा बहुदल।
- संविधान २०४७ (कात्तिक २३), अस्थिर सरकार, माओवादी सङ्घर्ष (२०५२ फागुन १), दरबार हत्याकाण्ड (२०५८), प्रत्यक्ष शासन (२०६१ माघ १९), १२ बुँदे सम्झौता, १९ दिने आन्दोलन (२०६३ वैशाख ११) र विस्तृत शान्ति सम्झौता (२०६३ मङ्सिर ५)।
- अन्तरिम संविधान (२०६३ माघ १), गणतन्त्र (२०६५ जेठ १५), नेपालको संविधान (२०७२ असोज ३) र तीन तहका निर्वाचन (२०७४, २०७९)।
- प्रथम विश्वयुद्ध (१९१४–१९१८; सन्धि १९१९ जुन २८): गुटबन्दी, उग्रराष्ट्रवाद, साम्राज्यवाद, भ्रमपूर्ण प्रचार, बाल्कन समस्या, कालो हात; तत्कालीन कारण फर्डिनान्डको हत्या। परिणाम: राष्ट्रसङ्घ, भर्सेलिज सन्धि, आर्थिक सङ्कट, अधिनायकवाद, नयाँ राष्ट्र।
- दोस्रो विश्वयुद्ध (१९३९–१९४५): भर्सेलिजको अपमान, राष्ट्रसङ्घको असफलता, अधिनायकवाद, तुष्टीकरण; तत्कालीन कारण पोल्यान्डमाथि आक्रमण। परिणाम: करोडौँको मृत्यु, शीतयुद्ध, उपनिवेशको अन्त्य, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ (१९४५ अक्टोबर २४)।
- नेपालले चन्द्रशमशेर (प्रथम) र जुद्धशमशेर (दोस्रो) को पालामा बेलायततर्फ फौज र रकम पठायो; बदलामा वार्षिक १० लाख रुपियाँ र उपाधि पायो।
- ऐतिहासिक स्थलको अध्ययन शीर्षक, परिचय, उद्देश्य, विधि, विवरण, सुझाव र निष्कर्षको ढाँचामा गरिन्छ (नमुना: धादिङको कोटकालिका मन्दिर)।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- दिल्ली सम्झौता कुन मितिमा भएको थियो? [1] (क) २००७ कात्तिक २६ (ख) २००७ फागुन १ (ग) २००७ फागुन ७ (घ) २००७ चैत्र १७
- नेपालको पहिलो आमनिर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसले कति सिट जितेको थियो? [1] (क) ६९ (ख) ७४ (ग) ८८ (घ) ११०
- राजा महेन्द्रले २०१७ पुस १ को कदममा २०१५ को संविधानको कुन धारा प्रयोग गरे? [1] (क) धारा ३ (ख) धारा २३१ (ग) धारा ५५ (घ) धारा ७४
- नेपालमा जनमत सङ्ग्रह कहिले भयो? [1] (क) २०३६ जेठ १० (ख) २०३७ वैशाख २० (ग) २०३८ (घ) २०४६ चैत्र २६
- पहिलो संविधान सभाले गणतन्त्र घोषणा गरेको मिति कुन हो? [1] (क) २०६३ जेठ ४ (ख) २०६४ चैत्र २८ (ग) २०६५ जेठ १५ (घ) २०७२ असोज ३
- प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण कुन हो? [1] (क) पर्ल हार्बर आक्रमण (ख) फर्डिनान्डको हत्या (ग) पोल्यान्डमाथि आक्रमण (घ) मन्चुरिया कब्जा
- भर्सेलिज सन्धिको कुन धाराले युद्धको सम्पूर्ण दोष जर्मनीमाथि थोपर्यो? [1] (क) धारा ५५ (ख) धारा १०० (ग) धारा २३१ (घ) धारा ३०७
- दोस्रो विश्वयुद्धका बेला नेपालका प्रधानमन्त्री को थिए? [1] (क) चन्द्रशमशेर (ख) भीमशमशेर (ग) जुद्धशमशेर (घ) मोहनशमशेर
समूह क का उत्तर
१. (ख) — २००७ फागुन १ मा सम्झौता भयो; फागुन ७ मा प्रजातन्त्र घोषणा र कात्तिक २६ मा त्रिभुवन दिल्ली गएका थिए।
२. (ख) — १०९ मध्ये ७४ सिट; ११० र ६९ भने २०४८ को निर्वाचनका अङ्क हुन्।
३. (ग) — धारा ५५ को सङ्कटकालीन अधिकार आफूखुसी प्रयोग गरी उनले राजनीतिक "कु" गरे।
४. (ख) — घोषणा २०३६ जेठ १० मा भयो, तर मतदान २०३७ वैशाख २० मा भयो।
५. (ग) — संविधान सभाको पहिलो बैठक २०६५ जेठ १५ मा बसेर गणतन्त्र घोषणा गर्यो।
६. (ख) — १९१४ जुन २८ मा साराजेभोमा आर्कड्युक फर्डिनान्डको हत्या; पोल्यान्डमाथिको आक्रमण दोस्रो विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण हो।
७. (ग) — धारा २३१ लाई "युद्ध अपराध" वा युद्ध दोषको धारा भनिन्छ।
८. (ग) — प्रथम विश्वयुद्धमा चन्द्रशमशेर र दोस्रोमा जुद्धशमशेर प्रधानमन्त्री थिए।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- नेपाल प्रजा परिषद्को स्थापना र उद्देश्य लेख्नुहोस्। [2]
- के.आई. सिंहको विद्रोह के हो? [2]
- २०१७ पुस १ लाई इतिहासको कालो दिन किन भनिन्छ? [2]
- १२ बुँदे सम्झौताको महत्त्व लेख्नुहोस्। [2]
- खिलराज रेग्मीको नेतृत्वमा चुनावी सरकार किन बन्यो? [2]
- त्रिपक्षीय सन्धि र त्रिपक्षीय मैत्री सन्धिमा कुन कुन देश थिए? [2]
- शीतयुद्ध भनेको के हो? [2]
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापनाको पृष्ठभूमि लेख्नुहोस्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. वि.सं. १९९३ जेठ २० मा टङ्कप्रसाद आचार्यको सभापतित्वमा नेपाल प्रजा परिषद् गठन भयो। यसको उद्देश्य राणाको अन्याय–अत्याचारको विरोध गर्नु, जनतामा जागरण ल्याउनु र राणा शासन अन्त्य गरी प्रजातन्त्र स्थापना गर्नु थियो। १९९७ मा यसका चार सदस्यलाई मृत्युदण्ड दिइयो।
२. दिल्ली सम्झौता चित्त नबुझेकाले डा. के.आई. सिंहले आन्दोलन जारी राखे। पक्राउ परेपछि २००८ असार २७ मा भैरहवा जेलबाट भागे, साउनमा फेरि पक्राउ परी काठमाडौँ ल्याइए र माघ ८ मा समर्थकले सिंहदरबार आक्रमण गरी छुटाएपछि तिब्बत भागे। यही घटना के.आई. सिंहको विद्रोह हो।
३. त्यस दिन राजा महेन्द्रले धारा ५५ को दुरुपयोग गरी जननिर्वाचित बी.पी. कोइरालाको सरकार र संसद् हटाए, नेताहरू पक्राउ गरे र दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए। यसले नागरिक अधिकार हनन गरी देशलाई ३० वर्षका लागि निरङ्कुश निर्दलीय व्यवस्थातर्फ धकेल्यो; त्यसैले यसलाई कालो दिन भनिन्छ।
४. २०६२ मङ्सिर ७ मा सात दल र माओवादीबिच भएको १२ बुँदे सम्झौताले निरङ्कुश राजतन्त्रविरुद्ध संसदीय दल र सशस्त्र सङ्घर्षरत माओवादीलाई एउटै मोर्चामा ल्यायो। यसकै आधारमा १९ दिने जनआन्दोलन सफल भयो र शान्ति प्रक्रिया, संविधान सभा र गणतन्त्रको बाटो खुल्यो।
५. २०६९ जेठ १४ मा पहिलो संविधान सभा विघटन भएपछि दलहरू कुनै दलीय नेताको नेतृत्वमा निर्वाचन गराउन सहमत भएनन्। त्यसैले निष्पक्ष चुनावका लागि बहालवाला प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मीको अध्यक्षतामा २०६९ चैत्र १ मा गैरराजनीतिक चुनावी सरकार बन्यो; यसले २०७० मङ्सिर ४ मा दोस्रो संविधान सभाको निर्वाचन गरायो।
६. त्रिपक्षीय सन्धिमा जर्मनी, अस्ट्रिया–हङ्गेरी (१८७९) र इटाली (१८८२) थिए। त्रिपक्षीय मैत्री सन्धिमा फ्रान्स, रुस (१८९४) र बेलायत (१९०४) थिए। यी दुई गुटबिचको शङ्का प्रथम विश्वयुद्धको मुख्य कारण बन्यो।
७. दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका नेतृत्वको पुँजीवादी गुट र सोभियत सङ्घ नेतृत्वको साम्यवादी गुटबिच प्रत्यक्ष लडाइँ नगरी हतियारको होड, प्रचार र गुटबन्दीबाट चलेको तनावपूर्ण प्रतिस्पर्धा शीतयुद्ध हो। नाटो र वार्सा सन्धि यसका उदाहरण हुन्; सन् १९९१ मा सोभियत सङ्घ विघटनपछि यो कम भयो।
८. राष्ट्रसङ्घ दोस्रो विश्वयुद्ध रोक्न असफल भएपछि मित्र राष्ट्रले सन् १९४१ जुन १२ मा लन्डन घोषणापत्र र अगस्ट १४ मा रुजवेल्ट–चर्चिलको एटलान्टिक बडापत्र जारी गरे। यिनका आधारमा १९४५ अप्रिल २५ – जुन २६ को सान फ्रान्सिस्को सम्मेलनमा ५० देशले बडापत्र बनाए, पोल्यान्डसहित ५१ पुगे र १९४५ अक्टोबर २४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ स्थापना भयो।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- २००७ सालको क्रान्तिका प्रमुख घटनालाई मितिसहित वर्णन गर्नुहोस्। [4]
- पञ्चायतकालमा भएका कुनै चार दमनकारी घटनाको चर्चा गर्नुहोस्। [4]
- भर्सेलिजको सन्धिले जर्मनीमा पारेका असर उल्लेख गर्नुहोस्। [4]
- विश्वयुद्धमा नेपालीको भूमिकाले नेपाललाई के के फाइदा र बेफाइदा भए? [4]
समूह ग का उत्तर
१. (क) २००७ असोज ७–८: बैरगनिया सम्मेलनले सशस्त्र क्रान्तिको निर्णय गर्यो। (ख) कात्तिक २६: त्रिभुवन सपरिवार भारतीय दूतावास हुँदै दिल्ली गए; मोहनशमशेरले बालक ज्ञानेन्द्रलाई राजा बनाए तर अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाएनन्। (ग) क्रान्ति: मुक्ति सेनाले विराटनगर र पूर्वी पहाड कब्जा गर्यो; वीरगन्जमा थिरबम मल्ल सहिद भए; के.आई. सिंहले भैरहवामा सफलता पाए; विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र सुवर्णशमशेरले जनसरकार बनाए। (घ) फागुन १: नेहरूको मध्यस्थतामा त्रिपक्षीय दिल्ली सम्झौता। (ङ) फागुन ४ र ७: त्रिभुवन फर्किए र फागुन ७ मा १०४ वर्षे राणा शासन अन्त्य भई प्रजातन्त्र घोषणा भयो।
२. (क) जनकपुर बम काण्ड (२०१८ माघ ९): राजा महेन्द्रको गाडीमा बम; दुर्गानन्द झालाई फाँसी। (ख) सुखानी हत्याकाण्ड (२०२९ फागुन २१): झापा विद्रोहका पाँच युवालाई इलामको जङ्गलमा गोली हानी हत्या। (ग) टिम्बुरबोटे काण्ड (२०३१): शिविरमा सेनाको आक्रमण; यज्ञबहादुर थापा र भीमनारायण श्रेष्ठलाई फाँसी। (घ) पिस्कर हत्याकाण्ड (२०४० माघ १): सांस्कृतिक कार्यक्रममा प्रहरीको अन्धाधुन्ध गोली। यस्ता दमनले पञ्चायतविरुद्ध आक्रोश बढायो र अन्ततः यसको पतन भयो।
३. (क) युद्ध अपराध: धारा २३१ अनुसार युद्धको सम्पूर्ण दोष र क्षतिको दायित्व। (ख) भूभाग: एल्सेस–लोरेन फ्रान्सलाई, युपेन–माल्मेडी बेल्जियमलाई, पोलिस करिडोर पोल्यान्डलाई; सार र डान्जिङ राष्ट्रसङ्घअन्तर्गत; उपनिवेश मित्र राष्ट्रलाई। (ग) सैनिक प्रतिबन्ध: एक लाख मात्र सेना, नयाँ भर्ती र युद्धपोत निर्माणमा रोक, राइनल्यान्ड सेनामुक्त। (घ) क्षतिपूर्ति: ठुलो रकम र सारका कोइलाखानी १५ वर्ष फ्रान्सलाई। यसले जर्मनी अपमानित र गरिब भई हिटलरको उदय भयो।
४. फाइदा: नेपाली वीरताको विश्वव्यापी ख्याति र भिक्टोरिया क्रस; वार्षिक १० लाख रुपियाँ र ३ करोड ३३ लाख एकमुष्ट; स्वतन्त्रताको मान्यता बलियो; फर्केका सैनिकले प्रजातन्त्रको चेतना ल्याए। बेफाइदा: हजारौँ युवा मारिए वा घाइते भए; गाउँमा श्रमशक्ति घट्यो; फाइदाको ठुलो हिस्सा राणाले व्यक्तिगत पद र सत्ता टिकाउन प्रयोग गरे; अर्काको युद्धमा नेपालीले ज्यान दिनुपर्यो।
समूह घ — विस्तृत उत्तर (८ अङ्क)
- वि.सं. २०४६ देखि २०७२ सम्मका प्रमुख राजनीतिक घटनाको विश्लेषण गर्दै नेपालमा सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना हुँदासम्मको यात्रा प्रस्ट पार्नुहोस्। [8]
- प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्धका कारण र परिणामको तुलना गर्दै "एउटा युद्धको अन्यायपूर्ण अन्त्यले अर्को युद्धको बीउ रोप्छ" भन्ने भनाइ पुष्टि गर्नुहोस्। [8]
समूह घ का उत्तर
१. परिचय: २०४६ देखि २०७२ सम्मको यात्रा जनताको अधिकार विस्तारको सङ्घर्ष हो। (क) बहुदल (२०४६–४७): काङ्ग्रेस र वाममोर्चाको आन्दोलनपछि २०४६ चैत्र २६ मा बहुदल; भट्टराईको अन्तरिम सरकार; २०४७ कात्तिक २३ मा संवैधानिक राजतन्त्रसहितको संविधान। (ख) अस्थिरता र द्वन्द्व (२०४८–५८): २०४८ मा काङ्ग्रेसको बहुमत; २०५१ मा विघटन, मध्यावधि निर्वाचन र अल्पमतको सरकार; सरकार बनाउने–गिराउने खेल; २०५२ फागुन १ बाट माओवादी सशस्त्र सङ्घर्ष; २०५८ को दरबार हत्याकाण्ड। (ग) प्रतिगमन (२०५९–६१): प्रतिनिधि सभा विघटन, देउवा बर्खास्त र २०६१ माघ १९ मा राजाको प्रत्यक्ष शासन। (घ) लोकतन्त्र (२०६२–६३): १२ बुँदे सम्झौता; १९ दिने आन्दोलन; वैशाख ११ मा प्रतिनिधि सभा पुनःस्थापना; जेठ ४ को घोषणा र धर्मनिरपेक्षता; मङ्सिर ५ मा विस्तृत शान्ति सम्झौता; माघ १ मा अन्तरिम संविधान। (ङ) गणतन्त्र (२०६४–६५): चैत्र २८ मा संविधान सभा निर्वाचन; २०६५ जेठ १५ मा २४० वर्षे राजतन्त्रको अन्त्य। (च) संविधान (२०६९–७२): पहिलो संविधान सभा विघटन; रेग्मी सरकारले दोस्रो निर्वाचन गरायो; २०७२ असोज ३ मा सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक संविधान। विश्लेषण र निष्कर्ष: दलहरूको एकता र जनसहभागिताले हरेक सफलता दियो, तर सत्ता झगडाले अस्थिरता र प्रतिगमन पनि ल्यायो; प्राप्त गणतन्त्रलाई सुशासन र स्थिरताले मात्र दिगो बनाउन सकिन्छ।
२. कारणको तुलना: दुवैमा गुटबन्दी, उग्रराष्ट्रवाद, सैन्यवाद र साम्राज्यवादी चाहना साझा थिए। प्रथममा बाल्कन समस्या, भ्रमपूर्ण प्रचार र कालो हात सङ्गठन विशेष कारण थिए र तत्कालीन कारण फर्डिनान्डको हत्या थियो; दोस्रोमा भर्सेलिजको अपमान, राष्ट्रसङ्घको असफलता, अधिनायकवाद, तुष्टीकरण, स्पेनको गृहयुद्ध र आर्थिक मन्दी थिए र तत्कालीन कारण पोल्यान्डमाथिको आक्रमण थियो। परिणामको तुलना: प्रथमले राष्ट्रसङ्घ, भर्सेलिज सन्धि, राजतन्त्रको अन्त्य, आर्थिक सङ्कट र अधिनायकवाद; दोस्रोले करोडौँको मृत्यु, परमाणु युग, शीतयुद्ध, उपनिवेशको अन्त्य र संयुक्त राष्ट्रसङ्घ ल्यायो। भनाइको पुष्टि: (क) प्रथम विश्वयुद्ध वार्ताबिना लादिएको भर्सेलिज सन्धिबाट टुङ्गियो; (ख) धारा २३१ को दोष, भूभाग, उपनिवेश र सेनाको क्षति र ठुलो क्षतिपूर्तिले जर्मनी अपमानित र गरिब भयो; (ग) यही असन्तोषमा हिटलर उदाए र सन्धि तोडे; (घ) उचित हिस्सा नपाएका इटाली र जापान पनि धुरी गुटमा गए; (ङ) सन्धिले खोसेको डान्जिङ र पोलिस करिडोरकै मागमा पोल्यान्डमाथि आक्रमण भयो। दोस्रो युद्धपछि भने विजेताले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ बनाए र पराजित देशको पुनर्निर्माणमा सघाए। निष्कर्ष: अन्यायपूर्ण सन्धिले नयाँ युद्ध जन्माउँछ; दिगो शान्तिका लागि न्याय, संवाद र सहकार्य चाहिन्छ।
Practise more: Social Studies and Human Value Education question bank