विकास र विकासका आधार

धनुषाका रामअवतारको परिवार पहिले पाँच कट्ठा खेतबाट मुस्किलले गुजारा गर्थ्यो। आज उहाँहरू साक्षर हुनुहुन्छ, वर्षमा तीन लाखभन्दा बढी कमाउनुहुन्छ, छोराछोरी उच्च शिक्षा पढेर काम गर्छन् र सत्तरी वर्षको उमेरमा पनि बुबा स्वस्थ हुनुहुन्छ। यही शिक्षा, स्वास्थ्य र आय को सुधार नै विकास हो। तर विकास भन्दैमा जङ्गल फँडानी गरेर सडक खन्दा पहिरो गयो भने त्यो विनाश बन्छ; त्यसैले विकास दिगो हुनुपर्छ। विकास जनताको घरदैलोसम्म पुर्‍याउन नेपालले सङ्घीयता अपनायो र देशको मुहार फेर्न राष्ट्रिय गौरवका आयोजना सञ्चालन गरेको छ। यस एकाइमा यिनै चार विषय पढ्नेछौँ।

२.१ मानव विकास सूचकाङ्क

पाठ्यपुस्तकले यो पाठ एउटा सन्दर्भबाट सुरु गरेको छ। रामअवतार धनुषा जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा बस्नुहुन्छ। जम्मा पाँच कट्ठा खेतमा तरकारी लगाएर उहाँ गुजारा चलाउनुहुन्थ्यो। गाउँको प्रौढ कक्षा मा सहभागी भएर उहाँ र उहाँकी श्रीमती दुलारीदेवी साक्षर हुनुभयो। साक्षर भएपछि उहाँहरू आयआर्जनमा सक्रिय हुनुभयो — स्थानीय सहकारीबाट कृषि ऋण लिएर व्यावसायिक तरकारी खेती सुरु गर्नुभयो र तरकारी स्थानीय बजारमा बेच्न थाल्नुभयो। अहिले वार्षिक ३ लाखभन्दा बढी आम्दानी हुन्छ।

त्यही आम्दानीबाट छोराछोरी उच्च शिक्षासम्म पढे। छोरी रमिता सरकारी अस्पतालमा स्वास्थ्य प्राविधिक भइन् र आमाबुबाको स्वास्थ्यको ख्याल राख्छिन्। छोरा धनेश ले कृषिमा स्नातक गरी प्राङ्गारिक तरकारी फार्म दर्ता गरेर बुबाकै पेसा विस्तार गरे। रामअवतार ७० वर्षमा पनि स्वस्थ हुनुहुन्छ र दुलारीदेवी ६८ वर्षमा पनि सक्रिय हुनुहुन्छ। इमानदारी र परिश्रमले यो परिवार सुखी बन्यो र गाउँलेका लागि अनुकरणीय भयो।

यस सन्दर्भले कुनै पनि परिवार सुखी हुन शिक्षा, स्वास्थ्य र औसत आयु मा सुधार हुनुपर्छ भन्ने सङ्केत गर्छ। व्यक्तिको आर्थिक र सामाजिक विकासका पक्ष — स्वास्थ्य, शिक्षा, खानपान, बसोबासको अवस्था र सिप विकास — मा भएको सुधारात्मक प्रगति नै मानव विकास हो।

सूचकाङ्क निकाल्न आयु सूचक, शैक्षिक सूचक र आय सूचक छुट्टाछुट्टै निकालिन्छन् र प्राप्त तथ्याङ्कलाई ० देखि १ का बिचमा मापन गरिन्छ। अङ्क १ को जति नजिक हुन्छ, मानव विकास त्यति उच्च मानिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रमले हरेक वर्ष मानव विकास प्रतिवेदन प्रकाशित गरी देशहरूलाई यही अङ्कका आधारमा क्रममा राख्छ।

आयाम	सूचक	के जनाउँछ
लामो र स्वस्थ जीवन	आयु सूचक (जन्मँदाको औसत आयु)	स्वास्थ्य, पोषण, सरसफाइ
ज्ञान	शैक्षिक सूचक (औसत र अपेक्षित विद्यालय वर्ष)	शिक्षाको पहुँच
मर्यादित जीवनस्तर	आय सूचक (प्रतिव्यक्ति आय)	आम्दानी र खर्च गर्ने क्षमता

संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रमले सूचकाङ्कका आधारमा देशलाई चार समूहमा राख्छ: अति उच्च (०.८०० वा माथि), उच्च (०.७०० देखि ०.७९९), मध्यम (०.५५० देखि ०.६९९) र न्यून (०.५५० भन्दा कम) मानव विकास।

मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता

• १. कुनै देश, प्रदेश वा समुदायको मानव विकासको अवस्था पहिचान गर्न।
• २. कुन पक्ष (शिक्षा, स्वास्थ्य वा आय) कमजोर छ हेरेर सुधारका क्षेत्र निर्धारण गर्न।
• ३. मानव विकासमा सुधार गर्नुपर्ने पक्षका रणनीति र कार्यक्रम तयार गर्न।
• ४. अरू देश वा क्षेत्रसँग तुलना गरी आफ्नो स्थान थाहा पाउन।
• ५. समयक्रममा भएको प्रगति वा गिरावट मापन गरी नीति कति सफल भयो भनेर मूल्याङ्कन गर्न।

सार्क मुलुकको मानव विकास सूचकाङ्क

मानव विकास प्रतिवेदन, २०२५ मा १९३ देश को अवस्था देखाइएको छ। यसअनुसार सार्क मुलुकको स्थिति यस्तो छ:

विश्व क्रम	देश	अङ्क	विश्व क्रम	देश	अङ्क
८९	श्रीलङ्का	०.७७६	१३०	भारत	०.६८५
९३	माल्दिभ्स	०.७६६	१४५	नेपाल	०.६२२
१२५	भुटान	०.६९८	१६८	पाकिस्तान	०.५४४
१३०	बङ्गलादेश	०.६८५	१८१	अफगानिस्तान	०.४९६

स्रोत: संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम, मानव विकास प्रतिवेदन २०२५

विश्वमा उच्च स्थानमा रहेका राष्ट्र

क्रम	देश	प्राप्त अङ्क
१	आइसल्यान्ड	०.९७२
२	नर्वे	०.९७०
२	स्विट्जरल्यान्ड	०.९७०
४	डेनमार्क	०.९६२
५	जर्मनी	०.९५९

नर्वे र स्विट्जरल्यान्डको अङ्क बराबर भएकाले दुवै दोस्रो छन् र त्यसपछिको देश डेनमार्क चौथो हुन्छ (तेस्रो क्रम खाली रहन्छ)। यी सबै देश युरोपका हुन्, जहाँ निःशुल्क वा सस्तो गुणस्तरीय शिक्षा, बलियो स्वास्थ्य प्रणाली र उच्च प्रतिव्यक्ति आय छ।

नेपालको स्थिति र सुधारका उपाय

नेपाल लामो समयदेखि मध्यम मानव विकास को अवस्थामा छ। अपेक्षित सुधार नहुनुका प्रमुख कारण प्रतिव्यक्ति आय कमजोर हुनु र लैङ्गिक असमानता कायम रहनु मानिएका छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, सिप विकास र रोजगारीका अवसरलाई प्राथमिकता दिए; स्थिर सरकार, सुशासन, रोजगारमूलक शिक्षा र औद्योगीकरणमा ध्यान दिए नेपालले प्रगति गर्न सक्छ। पाठ्यपुस्तकले सुझाएका उपाय:

• (क) वैज्ञानिक, प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षामा जोड दिने।
• (ख) शैक्षिक क्षति (बिचैमा पढाइ छोड्ने, कक्षा दोहोर्‍याउने) घटाई गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिने।
• (ग) औसत आयु सुधार्न पोषण, सरसफाइ र सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवा–सुविधा विकास गर्ने।
• (घ) जनतालाई रोजगारमूलक र स्वरोजगारमूलक आयआर्जनका कार्यक्रमसँग जोड्ने।
• (ङ) शासकीय सुधारका पक्षलाई व्यवस्थित गर्ने।
• (च) जनचेतना अभिवृद्धिका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
• (छ) मानव अधिकार, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली, समावेशीकरण, सुशासन र जनसहभागिताको स्तर बढाउने।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. मानव विकास सूचकाङ्क भनेको के हो? कुनै देश, भौगोलिक एकाइ, जाति वा समुदायको आर्थिक, सामाजिक र शैक्षिक प्रगतिको स्तर देखाउने सङ्ख्यात्मक सूचकलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। यो प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु र शिक्षा गरी तीन पक्षको समग्र सूचकमा आधारित हुन्छ र ० देखि १ का बिचमा मापन गरिन्छ। मानव विकास प्रतिवेदन २०२५ अनुसार नेपालको सूचकाङ्क ०.६२२ छ र नेपाल १९३ देशमध्ये १४५ औँ स्थानमा छ।

२. मानव विकास सूचकाङ्क प्रतिवेदन, २०२५ मा धेरै सार्क मुलुकको मानव विकास अवस्था कमजोर हुनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस्। प्रतिवेदनमा श्रीलङ्का र माल्दिभ्सबाहेक सबै सार्क मुलुक मध्यम वा न्यून समूहमा छन्। यसका कारण: (क) प्रतिव्यक्ति आय कम र व्यापक गरिबी; (ख) लैङ्गिक असमानता — छोरीको शिक्षा, महिलाको रोजगारी र निर्णयमा कम सहभागिता; (ग) शिक्षाको गुणस्तर कमजोर, विद्यालय छाड्ने दर बढी र सिपमूलक शिक्षाको अभाव; (घ) स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कम, कुपोषण र सरसफाइको कमीले औसत आयु घट्नु; (ङ) राजनीतिक अस्थिरता, द्वन्द्व र भ्रष्टाचार — अफगानिस्तान र पाकिस्तानमा द्वन्द्वले विकास रोकेको छ; (च) बढ्दो जनसङ्ख्या र बेरोजगारी; (छ) औद्योगीकरण कम भई कृषिमा धेरै निर्भरता; (ज) बाढी, पहिरो र भूकम्पजस्ता प्राकृतिक प्रकोप।

३. मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकता औँल्याउनुहोस्। (क) कुनै देश वा समुदायको मानव विकासको वास्तविक अवस्था पहिचान गर्न; (ख) शिक्षा, स्वास्थ्य र आयमध्ये कुन पक्ष कमजोर छ भनी सुधारका क्षेत्र निर्धारण गर्न; (ग) सुधार गर्नुपर्ने पक्षका लागि रणनीति, नीति र कार्यक्रम तयार गर्न; (घ) अन्य देश वा प्रदेशसँग तुलना गर्न; (ङ) समयसँगै भएको प्रगति मापन गरी लगानी र बजेट कहाँ बढाउने भन्ने निर्णय गर्न। आय मात्र होइन, मानिसको जीवनको गुणस्तर नाप्ने भएकाले यो सूचकाङ्क विकास योजनाको आधार बन्छ।

४. नेपालले मानव विकास सूचकाङ्कमा सुधार गर्न कुन कुन पक्षमा ध्यान दिनुपर्ला? (क) वैज्ञानिक, प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षा विस्तार; (ख) शैक्षिक क्षति घटाई गुणस्तरीय शिक्षा; (ग) पोषण, सरसफाइ र सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवाद्वारा औसत आयु वृद्धि; (घ) रोजगारमूलक र स्वरोजगारमूलक आयआर्जन कार्यक्रम, उद्योग र उद्यमशीलताको विकास; (ङ) शासकीय सुधार, सुशासन र स्थिर सरकार; (च) जनचेतना अभिवृद्धि; (छ) लैङ्गिक समानता — छोरीको शिक्षा र महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण; (ज) मानव अधिकार, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली, समावेशीकरण र जनसहभागिता। रामअवतारको परिवारजस्तै शिक्षा, आय र स्वास्थ्य सँगसँगै बढाउँदा मात्र सूचकाङ्क उल्लेख्य बढ्छ।

२.२ दिगो विकास

सन्दर्भ: चमेलीको गाउँ

चमेलीको गाउँमा १० वर्षअघि ठुलो पहिरो गयो। ढुङ्गा, मुढा र माटो थुप्रिएर खानेपानीको मुहान पुरियो; खेतबारीका कोदो, धान, घैयालगायतका बाली नष्ट भए। ३० घरपरिवार भएको गाउँमा ५ जनाले ज्यान गुमाए, २२ घर पूर्ण रूपमा भत्किए र धेरै चौपाया मरे। गाउँलेले छलफल गर्दा पहिरोको मुख्य जिम्मेवार आफैँ रहेको निष्कर्ष निकाले:

• गाउँमाथिको जङ्गलमा जोखिम आकलन नगरी सडक बनाइएको थियो र धेरै रुख काटिएका थिए।
• वन फँडानी र डढेलो नियन्त्रण मा ध्यान नदिँदा जङ्गल सखाप भएको थियो।
• जङ्गललाई खुला चरिचरन मा प्रयोग गर्दा वनस्पति र जीवजन्तु मासिए र भूबनोट कमजोर भयो।
• यसो हुँदा वर्षाको पानीले माटो कमजोर भई पहिरो गयो।

गाउँलेले अम्रिसो, बाँस, सखुवा लगायतका बिरुवा रोपे, जिल्ला वन कार्यालय को सल्लाहअनुसार भूबनोट अनुकूल वृक्षरोपण गरे र चरिचरन तथा रुख कटान पूर्ण रूपमा बन्द गरे। अहिले गाउँ पहिलेकै अवस्थामा फर्केको छ। उनीहरूले बुझे — प्राकृतिक स्रोतको दोहनले क्षणिक लाभ दिए पनि दूरगामी हानि गर्छ; पर्यावरणीय सन्तुलन र जोखिम आकलनबिनाको विकास विनाशको कारण बन्छ; प्राकृतिक संसाधनको विवेकशील र बुद्धिमत्तापूर्ण उपयोग बाट मात्र दिगो विकास सम्भव छ।

दिगो विकास भनेको के हो?

प्राकृतिक संसाधनको विवेकपूर्ण तथा बुद्धिमत्तापूर्ण उपयोगबाट गरिएको विकासले मानवीय आवश्यकता पूरा गर्छ र दिगोपना सुनिश्चित गर्छ। विकासका गतिविधि गर्दा प्रकृतिको संरक्षण र स्रोतसाधनको सन्तुलित उपयोग गर्ने दायित्व नागरिकको हो। विकासको दिगोपना र अधिकतम लाभका लागि वातावरणीय दिगोपना मा ध्यान दिनुपर्छ; साथै आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दिगोपना मा पनि समुचित ध्यान दिए मात्र दिगो विकास सम्भव हुन्छ।

दिगो विकासका विश्वव्यापी प्रयास

सन् १९८० को दशकदेखि दिगो विकासका विभिन्न दृष्टिकोण र अवधारणा चर्चामा आउन थाले। तर यसअघि नै सन् १९७२ जुन ५ देखि १६ सम्म स्विडेनको स्टकहोम मा भएको संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मानव वातावरण सम्मेलनले वातावरणसम्बन्धी घोषणापत्र जारी गरी वातावरण र दिगो विकासतर्फ विश्वको पहिलो सामूहिक चासो देखाएको थियो। हरेक वर्ष जुन ५ मा मनाइने विश्व वातावरण दिवस यसै सम्मेलनको सम्झनामा हो।

वर्ष (सन्)	प्रयास
१९७२	स्टकहोम सम्मेलन: प्राकृतिक स्रोतप्रति साझा दृष्टिकोण; दिगो विकासतर्फ विश्व समुदायको पहिलो ध्यान
१९८०	वातावरण संरक्षणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय युनियन र संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय वातावरण कार्यक्रमद्वारा विश्व संरक्षण रणनीति
१९८२	संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाद्वारा प्राकृतिक साधनसम्बन्धी बडापत्र
१९८७	विश्व वातावरण र विकास आयोगद्वारा हाम्रो साझा भविष्य प्रतिवेदन; दिगो विकासको विश्व कार्यसूची
२०००	सहस्राब्दी विकास लक्ष्य; वातावरण सन्तुलनलाई विकास लक्ष्यको एक आधार मानियो
२००५ पछि	जलवायु परिवर्तन को प्रभाव न्यूनीकरण गर्न विश्वको साझा अभिमत निर्माण

दिगो विकासका लागि नेपालका प्रयास

• संविधानको धारा ३०: प्रत्येक नागरिकलाई स्वच्छ वातावरणको हक; राष्ट्रको विकास कार्यमा वातावरण र विकासबिच समुचित सन्तुलन मिलाउन कानुनी व्यवस्था गरिने।
• संविधानको भाग ४, धारा ५१ खण्ड (छ): प्राकृतिक साधन स्रोतको संरक्षण, संवर्धन र उपयोगसम्बन्धी नीतिअन्तर्गत दिगो विकासका विविध व्यवस्था।
• वातावरण संरक्षण ऐन र नियमावली को व्यवस्था।
• ठुला विकास आयोजना निर्माण गर्दा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन अनिवार्य।
• वातावरण संरक्षण कोष र जैविक विविधता संरक्षण कोष को स्थापना।
• दिगो विकाससम्बन्धी नीतिनियमको निर्माण र कार्यान्वयनमा ध्यान।

दिगो विकासका उद्देश्य

क्र.सं.	उद्देश्य
१	वातावरणको प्रभावकारी संरक्षण गर्ने
२	प्राकृतिक स्रोत र साधनको विवेकसङ्गत एवम् सावधानीपूर्ण उपयोग गर्ने
३	उच्च, फराकिलो र दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने
४	सामाजिक सद्भाव कायम गर्ने
५	गरिबी निवारणमा सहयोग गर्ने र सामाजिक समृद्धि हासिल गर्ने
६	मानवीय विकासका पक्षको सबलीकरण गर्ने
७	सामाजिक–सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्ने
८	सुशासन र सामाजिक न्याय स्थापित गर्ने

दिगो विकास प्रवर्धन गर्ने उपाय

• (क) स्रोत र साधनको विवेकपूर्ण प्रयोग गर्नुपर्छ।
• (ख) समतामूलक विकास सँगै पर्यावरणीय सन्तुलनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।
• (ग) विकास आयोजना गरिबी घटाउन र उत्पादकत्व बढाउन तर्फ लक्षित हुनुपर्छ।
• (घ) पृथ्वीको भारवहन क्षमता (पृथ्वीले धान्न सक्ने सीमा) र जनसङ्ख्याका गतिविधिबिच तालमेल मिलाएर विकास व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
• (ङ) दिगो विकासमा सुशासन कायम गर्नुपर्छ।
• (च) सामाजिक, सांस्कृतिक र धार्मिक भावनाको सम्मान गर्दै विकास कार्यक्रम चलाउनुपर्छ।
• (छ) वातावरण संरक्षणमा ध्यान दिँदै विकास गतिविधि चलाए दिगो विकासको प्रतिफल भावी पुस्ताले पनि सहज रूपमा पाउँछन्।

दिगो विकासका आयाम

पाठ्यपुस्तकको क्रियाकलापमा दिगो विकासका सात आयाम दिइएका छन्:

आयाम	यसले समेट्ने कुरा
वातावरणीय	विकास र वातावरणीय सन्तुलनबिच घनिष्ठ सम्बन्ध राख्दै उत्पादनका स्रोतको पुनः उपयोग, नवीकरण र पुनः आविष्कार गरी प्राकृतिक साधनको उपयोग
आर्थिक	आर्थिक स्रोत–साधनमाथिको पहुँच बढाई गरिबी निवारण र समता कायम
सामाजिक	वितरण र पुनर्वितरणमा न्यायोचित प्रक्रिया अपनाई सामाजिक न्याय र सशक्तीकरण
सांस्कृतिक	सांस्कृतिक विविधताको उपयोग, मूल्यमान्यताको विकास र सांस्कृतिक हस्तान्तरण
प्राविधिक	कम प्रदूषण गर्ने प्रविधिको उपयोग गरी विश्व तापक्रम वृद्धि कम गर्ने
मानवीय	व्यक्तिलाई काम दिने, भविष्य सुनिश्चित गर्ने, संस्कृति जोगाउने र विकास–समृद्धिका लागि आवाज बुलन्द गर्ने वातावरण
शासकीय तथा राजनीतिक	वैधानिक र जनप्रतिनिधिमूलक सरकार तथा विकेन्द्रित शासन प्रणाली

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. दिगो विकासको अवधारणा प्रस्ट पार्नुहोस्। विकासका क्रममा साधनस्रोतको समुचित उपयोग गरी भावी पुस्ताले पनि स्रोत प्रयोग गर्न पाउने अवस्था बनाउनु दिगो विकास हो। यसले विकासको लाभ वर्तमानमा मात्र होइन भविष्यसम्म सुनिश्चित गर्छ; त्यसैले यसलाई पृथ्वीले धान्न सक्ने र निरन्तर लाभ दिने विकास पनि भनिन्छ। यसमा वातावरणीय, आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दिगोपना सँगै हेरिन्छ। विश्वमा सन् १९७२ को स्टकहोम सम्मेलनबाट यसतर्फ ध्यान गयो र सन् १९८७ को "हाम्रो साझा भविष्य" ले दिगो विकासलाई विश्व कार्यसूची बनायो। नेपालको संविधानको धारा ३० ले स्वच्छ वातावरणको हक दिएको छ र ठुला आयोजनामा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन गरिन्छ। चमेलीको गाउँले वृक्षरोपण र चरिचरन बन्द गरेर पहिरो रोकेको यसको उदाहरण हो।

२. "अव्यवस्थित विकासले विनाश निम्त्याउँछ।" पुष्टि गर्नुहोस्। जोखिम आकलन, वातावरणीय सन्तुलन र योजनाबिना गरिने विकास अव्यवस्थित विकास हो। चमेलीको गाउँमा जङ्गलमाथि जोखिम आकलन नगरी सडक खनियो, धेरै रुख काटिए, डढेलो नियन्त्रण भएन र जङ्गल खुला चरिचरन बन्यो। फलस्वरूप भूबनोट कमजोर भई पहिरो गयो — ५ जनाको ज्यान गयो, ३० मध्ये २२ घर भत्किए, खानेपानीको मुहान पुरियो र बाली नष्ट भयो। यस्तै, डोजर लगाएर बनाइएका ग्रामीण सडकले पहाडमा पहिरो बढाएका छन्; नदी किनारमा अनियन्त्रित बालुवा–गिटी उत्खननले पुल र खेत बगाएका छन्; योजनाविना बढेको सहरमा वायु प्रदूषण, बाढी र फोहोरको समस्या छ। यी उदाहरणले क्षणिक सुविधाका लागि गरिएको अव्यवस्थित विकासले दूरगामी विनाश निम्त्याउँछ भन्ने पुष्टि गर्छन्।

३. दिगो विकासका लागि तपाईँ कसरी योगदान दिन सक्नुहुन्छ? (क) बिरुवा रोप्ने र सामुदायिक वन तथा डढेलो नियन्त्रणमा सहभागी हुने; (ख) पानी र बिजुली खेर नफाल्ने; (ग) फोहोर कुहिने र नकुहिने छुट्याउने, प्लास्टिक कम प्रयोग गर्ने र पुनः प्रयोग गर्ने; (घ) छोटो दूरी हिँडेर वा साइकलमा जाने र सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्ने; (ङ) सौर्य, बायोग्याँस र विद्युत् जस्ता स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग गर्न परिवारलाई प्रेरित गर्ने; (च) पानीका मुहान, खोला र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने; (छ) टोलका विकास आयोजनामा वातावरणमैत्री काम भए–नभएको चासो राख्ने र जनचेतना फैलाउने।

४. दिगो विकासका उद्देश्यको सूची तयार गर्नुहोस्। (१) वातावरणको प्रभावकारी संरक्षण; (२) प्राकृतिक स्रोत र साधनको विवेकसङ्गत र सावधानीपूर्ण उपयोग; (३) उच्च, फराकिलो र दिगो आर्थिक वृद्धि; (४) सामाजिक सद्भाव कायम; (५) गरिबी निवारण र सामाजिक समृद्धि; (६) मानवीय विकासका पक्षको सबलीकरण; (७) सामाजिक–सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण; (८) सुशासन र सामाजिक न्यायको स्थापना।

२.३ नेपालमा सङ्घीयता

श्री जनता माध्यमिक विद्यालयका कक्षा १० का विद्यार्थीले "नेपालमा सङ्घीयता" विषयमा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता आयोजना गरे। त्यसमा रूपेश ले राखेका विचार नै यस पाठको विषयवस्तु हो। तल उनको भाषणका मुख्य बुँदा क्रमशः प्रस्तुत गरिएका छन्।

पृष्ठभूमि र संरचना

• नेपाल वि.सं. २०६५ जेठ १५ गतेदेखि सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य बनेको हो।
• १० वर्षे सशस्त्र विद्रोह, १९ दिने जनआन्दोलन र मधेस आन्दोलन लगायतका आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा सङ्घीय प्रणाली स्थापना भयो।
• स्रोतको उचित बाँडफाँट र परिचालन गर्न तथा आर्थिक, सामाजिक र क्षेत्रीय विभेद घटाई सबै क्षेत्रको समानुपातिक विकास गर्न देशलाई सङ्घीय संरचनामा रूपान्तरण गरियो।
• नेपालमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तह को राज्य प्रणाली छ। हाल ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह छन्।
• वि.सं. २०७२ असोज ३ मा जारी नेपालको संविधान ले यो संरचना र तीनै तहको अधिकार तोकेको छ।

विकासको सङ्घीय र प्रादेशिक अवधारणा

रूपेशका अनुसार सङ्घीय शासन प्रणालीले देशको समग्र विकासमा यसरी सहयोग गर्छ: प्रदेशहरूबिच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा बढ्छ; स्थानीय स्रोत र साधनको अधिकतम परिचालन हुन्छ; सबै कुरामा केन्द्रमा निर्भर हुनुपर्दैन; र आत्मनिर्भरता तथा स्वावलम्बन बढ्छ। यसैलाई विकासको सङ्घीय र प्रादेशिक अवधारणा भनिन्छ। प्रादेशिक विकासको अवधारणाले विकास र समुन्नतिका लागि साधनस्रोतको समुचित उपयोग गराउँछ, जनताको सक्रिय सहभागितामा सामूहिक शासन पद्धति विकास गर्छ र जनताले सहज रूपमा सेवा–सुविधा पाउने पद्धति बनाउँछ। सङ्घीयताले देशको विविधता पहिचान गरी सम्बोधन गर्ने भएकाले यसलाई सांस्कृतिक र सामूहिक पहिचानको आधार पनि मानिन्छ। सङ्घीयता नेपालका लागि नयाँ प्रयोग पनि हो।

सङ्घीयताको महत्त्व र भूमिका

• सङ्घीय व्यवस्थासँगै समावेशिता र सामाजिक न्याय ले प्रश्रय पाएको अनुभूति भएको छ।
• सङ्घीयताले जनसहभागिता को अवसर दिएर राष्ट्रिय विकासलाई प्रोत्साहित गर्छ।
• सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक समस्या समाधानका लागि पहल गर्छ।
• समावेशी लोकतन्त्र लाई सुदृढ बनाउँछ र सामूहिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई प्रोत्साहन दिन्छ।
• स्थानीय सम्भावनाको उपयोग को आधार दिन्छ।
• सामाजिक सद्भाव बढाई राज्य प्रणालीमा सबै वर्गको स्वामित्व विस्तार गर्छ।
• यो राष्ट्रिय विकासको हतियार मात्र होइन, सामाजिक द्वन्द्वको दिगो व्यवस्थापन गर्ने आधार र जनताको अधिकार स्थापित गर्ने भरपर्दो शासन प्रणाली पनि हो।
• राज्यका सबै क्षेत्रका जनताको अपनत्व, स्वामित्व र सामीप्य स्थापित गर्न तथा प्रतिनिधित्व र सहभागिता बढाउन यो महत्त्वपूर्ण छ।
• जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक पहिचानको अभिमत आत्मसात् गर्दै राज्यका सेवा–सुविधाको समान वितरण र विकास निर्माण गर्न सङ्घीयता आवश्यक परेको हो।

सफलताका लागि रूपेशले यी कुरा आवश्यक भनेका छन्: सङ्घीयताको मूल मर्म आत्मसात् गर्दै सुशासन र अवसरको न्यायोचित वितरण; प्रदेशको आत्मनिर्भर क्षमता बढाउन र प्रदेशलाई आवश्यक कानुन बनाउन सङ्घको सहयोग; जनआकाङ्क्षाको कदर गर्दै सुशासन, शान्ति र अमनचयन कायम गर्न राजनीतिक दल, नागरिक समाज र आमजनता को सक्रियता; र जनप्रतिनिधिलाई जनताको सेवक का रूपमा क्रियाशील बनाउने संयन्त्र।

सङ्घीयताका फाइदा

सङ्घीयताले जनतालाई सरकारको नजिक पुर्‍याउँछ, राष्ट्रिय विकासलाई प्रोत्साहित गर्छ र विकासमा अग्रसरता बढाउँछ। सङ्घीय भएपछि समावेशी लोकतन्त्रको विकासमा सहयोग गरेका प्रशस्त उदाहरण छन् र समाजमा पछि परेका र पछि पारिएका लाई राज्यले संरक्षण गरिरहेको छ। यसले भावनात्मक रूपमा पनि राष्ट्रिय विकासको आधार बनाउँछ।

तीन तहका सरकारको कार्यक्षेत्र

भाषणको अन्त्यमा रूपेश भन्छन्: केन्द्रीय (सङ्घीय) सरकार ले सीमा, सुरक्षा, राष्ट्रिय अर्थनीति, परराष्ट्र नीति र कूटनीतिक पक्ष व्यवस्थापन गर्छ; प्रादेशिक र स्थानीय सरकार ले स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, विद्युत्, सञ्चारलगायतका विकासका पूर्वाधार बनाएर जनअपेक्षा सम्बोधन गर्छन्। संविधानका अनुसूचीमा यसको विस्तृत सूची छ:

तह	मुख्य कार्यक्षेत्र (उदाहरण)	संविधानको अनुसूची
सङ्घ	रक्षा र सेना, परराष्ट्र र कूटनीति, नागरिकता र राहदानी, मुद्रा र केन्द्रीय बैङ्क, राष्ट्रिय अर्थनीति, सीमा, ठुला राष्ट्रिय आयोजना	अनुसूची ५
प्रदेश	प्रदेश प्रहरी, प्रदेशस्तरीय सडक र सिँचाइ, विश्वविद्यालय र उच्च शिक्षा, प्रदेश अस्पताल, प्रदेश लोकसेवा आयोग	अनुसूची ६
स्थानीय तह	आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ, खानेपानी, स्थानीय सडक, कृषि र पशुपालन, व्यक्तिगत घटना दर्ता, स्थानीय कर	अनुसूची ८
साझा	सङ्घ–प्रदेश साझा अधिकार अनुसूची ७ मा र तीनै तहको साझा अधिकार (जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, विद्युत्, विपद् व्यवस्थापन) अनुसूची ९ मा	अनुसूची ७ र ९

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सङ्घीयता भनेको के हो? संविधानद्वारा राज्यशक्ति र अधिकारलाई केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबिच बाँडफाँट गरी प्रत्येक तहलाई आफ्नो क्षेत्रमा कानुन बनाउने र शासन गर्ने अधिकार दिने शासन प्रणाली सङ्घीयता हो। यसले शासनमा बढीभन्दा बढी जनतालाई संलग्न गराउँछ र सरकारलाई जनताको नजिक पुर्‍याउँछ। नेपाल वि.सं. २०६५ जेठ १५ देखि सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र भएको हो; यहाँ सङ्घ, ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह गरी तीन तहको संरचना छ।

२. नेपालमा सङ्घीयता कार्यान्वयनमा आएसँगै भएका सकारात्मक परिवर्तन औँल्याउनुहोस्। (क) गाउँ–गाउँमा सिंहदरबारको अधिकार पुगेको छ — घटना दर्ता, सिफारिस, योजना छनोट जस्ता सेवा वडा र पालिकामै पाइन्छन्; (ख) स्थानीय तहले आफ्नै बजेट बनाएर सडक, खानेपानी, विद्यालय र स्वास्थ्य संस्थामा लगानी गरेका छन्; (ग) समावेशिता बढेको छ — स्थानीय तहमा प्रमुख वा उपप्रमुखमध्ये एक महिला र वडामा महिला तथा दलित महिला सदस्य अनिवार्य भएकाले हजारौँ महिला र दलित निर्वाचित भएका छन्; (घ) प्रदेशहरूबिच विकासमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा सुरु भएको छ; (ङ) स्थानीय स्रोत र सम्भावना (पर्यटन, कृषि, जडीबुटी) को उपयोग बढेको छ; (च) पछाडि परेका समुदायको पहिचान र सहभागिता बढेको छ; (छ) जनताले आफ्ना प्रतिनिधिलाई सजिलै भेटेर जवाफ माग्न सक्ने भएका छन्।

३. स्थानीय सरकारको मुख्य कार्यक्षेत्र उल्लेख गर्नुहोस्। संविधानको अनुसूची ८ अनुसार स्थानीय तहका मुख्य काम: (क) आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा; (ख) आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ; (ग) खानेपानी, साना जलविद्युत् र वैकल्पिक ऊर्जा; (घ) स्थानीय सडक, ग्रामीण सडक, कृषि सडक र सिँचाइ; (ङ) कृषि, पशुपालन र सहकारी; (च) जन्म, मृत्यु, विवाहजस्ता व्यक्तिगत घटना दर्ता र स्थानीय तथ्याङ्क; (छ) स्थानीय कर, सेवा शुल्क र स्थानीय विकास आयोजना; (ज) जेष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र असहायको व्यवस्थापन; (झ) स्थानीय बजार, फोहोर व्यवस्थापन र विपद् व्यवस्थापन; (ञ) भाषा, संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण। संक्षेपमा जनताको दैनिक जीवनसँग जोडिएका सेवा स्थानीय सरकारले दिन्छ।

४. सङ्घीयताको सफल कार्यान्वयनमा ध्यान दिनुपर्ने पक्ष विश्लेषण गर्नुहोस्। (क) सुशासन: भ्रष्टाचार नियन्त्रण, पारदर्शिता र जवाफदेहिता नभए तीन तहको सरकार बोझ मात्र बन्छ। (ख) अवसरको न्यायोचित वितरण: सबै जात, लिङ्ग र क्षेत्रका जनताले समान लाभ पाउनुपर्छ। (ग) सङ्घको सहयोग: प्रदेशलाई कानुन बनाउन, कर्मचारी र बजेट दिन सङ्घले सहयोग गर्नुपर्छ। (घ) स्पष्ट अधिकार र समन्वय: तीन तहबिच दोहोरोपना र विवाद नहुने गरी कानुन र समन्वय संयन्त्र चाहिन्छ। (ङ) स्रोतको परिचालन र आत्मनिर्भरता: प्रदेश र स्थानीय तहले आफ्नो आन्तरिक आय बढाउनुपर्छ। (च) जनप्रतिनिधिको भूमिका: उनीहरू जनताको सेवकका रूपमा काम गर्ने संयन्त्र हुनुपर्छ। (छ) जनसहभागिता: राजनीतिक दल, नागरिक समाज र आमजनता सक्रिय भई शान्ति र अमनचयन कायम गर्नुपर्छ। (ज) क्षमता विकास: दक्ष कर्मचारी र प्रविधिको प्रयोग। यी पक्षमा ध्यान दिए सङ्घीयताले आत्मनिर्भर र समृद्ध नेपाल बनाउन सघाउँछ।

२.४ राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरू

राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाले मुलुकको आर्थिक विकास र सामाजिक रूपान्तरणमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन्छन्। नेपाल सरकारले यिनका लागि हरेक आर्थिक वर्षमा बजेट सुनिश्चित गर्छ। प्रत्येकको उद्देश्य फरक भए पनि यिनले समृद्ध नेपालको आधारशिला तयार गर्छन्। यिनका सबल पक्ष: रोजगारी वृद्धि, पूर्वाधारको विकास, प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण–संवर्धन र पर्यटकीय क्षेत्रको विस्तार।

नेपालका राष्ट्रिय गौरवका आयोजना

क्र.सं.	आयोजना	क्र.सं.	आयोजना
१	पुष्पलाल (मध्यपहाडी) राजमार्ग	१३	लुम्बिनी क्षेत्र विकास कोष
२	हुलाकी राजमार्ग	१४	माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना
३	उत्तर–दक्षिण लोकमार्ग (कोसी करिडोर)	१५	पश्चिम सेती जलविद्युत् आयोजना
४	उत्तर–दक्षिण लोकमार्ग (कालीगण्डकी करिडोर)	१६	महाकाली सिँचाइ आयोजना
५	उत्तर–दक्षिण लोकमार्ग (कर्णाली करिडोर)	१७	सिक्टा सिँचाइ आयोजना
६	रेल तथा मेट्रो रेल, मोनोरेल विकास आयोजना	१८	रानी जमरा कुलरिया सिँचाइ आयोजना
७	काठमाडौँ–तराई मधेस द्रुतमार्ग	१९	भेरी बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना
८	बबई सिँचाइ आयोजना	२०	सुनकोसी मरिन डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना
९	गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल	२१	राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम
१०	पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल	२२	मेलम्ची खानेपानी आयोजना
११	निजगढ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल	२३	विद्युत् प्रसारण आयोजना
१२	पशुपति क्षेत्र विकास कोष	२४	बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना

स्रोत: राष्ट्रिय योजना आयोग (पाठ्यपुस्तकमा दिइएअनुसार)

केही आयोजनाको परिचय र वर्तमान स्थिति

(क) पुष्पलाल मध्यपहाडी लोकमार्ग: मध्यपहाडी बस्तीमा यातायातको सहज पहुँच पुर्‍याउने लक्ष्यका साथ पूर्वमा पाँचथरको चियो भन्ज्याङ देखि पश्चिममा बैतडीको झुलाघाट सम्म निर्माणाधीन। कुल लम्बाइ १,८७९ किलोमिटर। आयोजना आर्थिक वर्ष २०६४/६५ मा सुरु भयो र २०६८/६९ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजना बन्यो। यसले मध्यपहाडका जिल्लालाई यातायात सञ्जालमा जोडी आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, पर्यटकीय र शैक्षिक विकासमा योगदान गर्ने अपेक्षा छ। आसपासमा १० नमुना सहर विकास गर्ने कार्यक्रम पनि छ। अनुमानित बजेट रु. १ खर्ब १ अर्ब ५० करोड।

(ख) भेरी बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना: भेरी नदी को पानी सुर्खेतको जहरे मा बाँध बाँधेर सुरुङ मार्फत बबई नदी मा खसालिन्छ। यसबाट ४८ मेगावाट विद्युत् उत्पादन हुन्छ र त्यही पानीले बर्दिया र बाँके को ६० हजार हेक्टर जमिनमा सिँचाइ हुन्छ। खर्च करिब २७ अर्ब रुपियाँ र विद्युत्बाट वार्षिक करिब दुई अर्ब मुनाफा हुने अपेक्षा छ। सरकारले आन्तरिक स्रोतबाट सुरुङ बनाएको यो नेपालकै पहिलो बहुउद्देश्यीय आयोजना हो।

(ग) हुलाकी लोकमार्ग: पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका तराईका बस्तीमा सहज यातायात पुर्‍याउने लक्ष्य; पूर्वमा झापा देखि पश्चिममा कञ्चनपुर सम्म जोड्ने। कुल लागत अनुमान करिब ६५ अर्ब २० करोड रुपियाँ — भारत सरकारको अनुदान र नेपाल सरकारको लगानीबाट। अन्त्यमा १,७९२.४२ किलोमिटर कालोपत्रे सडक र २१९ पुल बन्ने अनुमान छ। २०६८/६९ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजना; पूर्व–पश्चिम राजमार्गको समानान्तर चल्ने यस मार्गले तराईका २० जिल्ला छुन्छ।

(घ) पशुपति क्षेत्र विकास कोष: पशुपति क्षेत्रलाई यसको प्रतिष्ठा र गरिमाअनुरूप सुव्यवस्थित र विकसित गर्न वि.सं. २०४३ मा अविच्छिन्न उत्तराधिकारवाला स्वायत्त संस्था का रूपमा स्थापना भयो। उद्देश्य: पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षण–संवर्धन, दर्शनार्थीका लागि भौतिक पूर्वाधार, विद्युत् शवदाह गृह सञ्चालन र वातावरण सुधारसहितको बृहत् गुरुयोजना। हाल पशुपति क्षेत्र विकास कोष ऐन, २०४४ अन्तर्गत चल्छ; २०७०/७१ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा समावेश।

(ङ) मेलम्ची खानेपानी आयोजना: काठमाडौँ उपत्यकामा दैनिक खानेपानी आपूर्तिको लक्ष्य — पहिलो चरणमा मेलम्ची नदीबाट दैनिक १७ करोड लिटर, दोस्रो चरणमा याङ्ग्री र लार्के नदीबाट थप १७/१७ करोड लिटर, गरी जम्मा ५१ करोड लिटर। पहिलो चरण २०५५/५६ मा सुरु भई २०७०/७१ मा सक्ने लक्ष्य थियो; ढिलो भए पनि अहिले सम्पन्न भई उपत्यकामा पानी वितरण भइरहेको छ। दोस्रो चरण २०८०/८१ मा सक्ने लक्ष्य थियो। २०६८/६९ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजना।

(च) राष्ट्रपति चुरे–तराई मधेस संरक्षण विकास समिति: चुरे क्षेत्रको प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र दिगो व्यवस्थापन गरी गरिबी न्यूनीकरण र समृद्ध नेपालको लक्ष्यमा टेवा दिने उद्देश्य। नेपाल सरकारको पूर्ण लगानी मा राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम २०६६/६७ मा सुरु भयो; २०७०/७१ मा समिति गठन भई राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाका रूपमा चलेको छ। चुरे र भित्री मधेसका ३७ जिल्ला मा लागु छ। संरक्षणका लागि २० वर्षे गुरुयोजना २०७४ जेठ मा स्वीकृत भयो। चुरे कमजोर डाँडा भएकाले यसको वन मासिँदा तराईमा बाढी, बालुवा थुप्रिने र पानीको सतह घट्ने समस्या हुन्छ — यो आयोजना दिगो विकाससँग सिधै जोडिएको छ।

(छ) काठमाडौँ–तराई/मधेस द्रुतमार्ग: बाराको निजगढ देखि राजधानीसम्म चार लेन को सडक; प्रस्थान विन्दु ललितपुरको खोकना र अन्तिम विन्दु निजगढ। आयोजना सञ्चालन कार्यविधि, २०७४ स्वीकृत भई नेपाली सेनाको व्यवस्थापन मा निर्माण हुँदै छ। सेनाले २०७४/७५ मा सुरु गरी २०८०/८१ मा सक्ने अनुमान थियो। २०६८/६९ देखि राष्ट्रिय गौरवको आयोजना। यसले राजधानी र मध्य तराईको आवतजावत छिटो र सहज बनाउनुका साथै सामाजिक–आर्थिक विकासमा मदत गर्छ।

(ज) सुनकोसी मरिन डाइभर्सन आयोजना: सिन्धुलीको सुनकोसी गाउँपालिका बाट सुरुङ खनी सुनकोसीको पानी मरिन खोला मा झारेर २८.६ मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने र त्यो पानी बागमती नदी मा पुर्‍याउने बहुउद्देश्यीय आयोजना। मधेश प्रदेशका बारा, रौतहट, सर्लाही, महोत्तरी र धनुषा का करिब १,२२,००० हेक्टर जमिनमा सिँचाइ पुग्नेछ। २०७६/७७ मा सुरु भई २०८०/८१ मा सक्ने लक्ष्य थियो; २०७६/७७ देखि नै राष्ट्रिय गौरवको आयोजना।

आयोजना	मुख्य अङ्क	राष्ट्रिय गौरवमा समावेश (आर्थिक वर्ष)
पुष्पलाल लोकमार्ग	१,८७९ कि.मि.; रु. १ खर्ब १ अर्ब ५० करोड; १० नमुना सहर	२०६८/६९
हुलाकी लोकमार्ग	१,७९२.४२ कि.मि.; २१९ पुल; २० जिल्ला; रु. ६५ अर्ब २० करोड	२०६८/६९
भेरी बबई	४८ मेगावाट; ६० हजार हेक्टर; रु. २७ अर्ब	पाठमा उल्लेख छैन
मेलम्ची	जम्मा ५१ करोड लिटर दैनिक	२०६८/६९
पशुपति कोष	स्थापना २०४३; ऐन २०४४	२०७०/७१
चुरे संरक्षण	३७ जिल्ला; २० वर्षे गुरुयोजना (२०७४)	२०७०/७१
द्रुतमार्ग	चार लेन; खोकना–निजगढ; नेपाली सेना	२०६८/६९
सुनकोसी मरिन	२८.६ मेगावाट; १,२२,००० हेक्टर; ५ जिल्ला	२०७६/७७

आयोजना समयमा सम्पन्न नहुनुका कारण

धेरै राष्ट्रिय गौरवका आयोजना तोकिएको समयमा सकिएनन् (जस्तै मेलम्चीको पहिलो चरण २०७०/७१ को लक्ष्यभन्दा धेरै ढिलो सकियो)। यसका मुख्य कारण: जग्गा प्राप्ति र मुआब्जा विवाद, ठेकेदारको ढिलासुस्ती र कमजोर अनुगमन, बजेट अभाव वा समयमा रकम निकासा नहुनु, राजनीतिक अस्थिरता र नीति बारम्बार परिवर्तन, वन क्षेत्र र वातावरणीय स्वीकृति मा ढिलाइ, प्राकृतिक प्रकोप (भूकम्प, बाढी, पहिरो), दक्ष जनशक्ति र प्रविधिको कमी तथा स्थानीय अवरोध।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. विकास आयोजना भनेको के हो? विविध लक्ष्य प्राप्तिका लागि निश्चित समयावधिमा सम्पन्न गर्ने गरी सञ्चालन गरिने विकाससम्बन्धी कार्यक्रमलाई विकास आयोजना भनिन्छ। यसमा साधन, स्रोत र जनशक्तिको दिगो सोच र उद्देश्यसहित योजनाबद्ध उपयोग गरिन्छ। विकास आयोजना केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबाट सञ्चालन हुन्छन्; जस्तै गाउँपालिकाको खानेपानी आयोजना वा सङ्घको मेलम्ची खानेपानी आयोजना।

२. कस्ता आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवका आयोजना भनिन्छ? राष्ट्रिय पहिचान कायम गर्ने, ठुलो सङ्ख्यामा जनता लाभान्वित हुने र मुलुकको आर्थिक विकास तथा सामाजिक रूपान्तरणमा ठुलो योगदान दिने गरी केन्द्रीय सरकारले सञ्चालन गर्ने आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवका आयोजना भनिन्छ। यिनको घोषणा मन्त्रिपरिषद्को निर्णयबाट हुन्छ र हरेक वर्ष बजेट सुनिश्चित गरिन्छ। नेपालले आर्थिक वर्ष २०६८/६९ देखि यस्ता आयोजना छनोट गर्न थालेको हो; पुष्पलाल लोकमार्ग, मेलम्ची खानेपानी र माथिल्लो तामाकोसी यसका उदाहरण हुन्।

३. राष्ट्रिय गौरवका आयोजना किन महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्? (क) यिनले समृद्ध नेपालको आधारशिला तयार गर्छन्; (ख) निर्माण र सञ्चालनमा ठुलो सङ्ख्यामा रोजगारी सिर्जना गर्छन्; (ग) सडक, विमानस्थल, बिजुली, सिँचाइ र खानेपानीजस्ता पूर्वाधार विकास गर्छन्; (घ) पशुपति, लुम्बिनी र चुरेजस्ता प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण–संवर्धन गर्छन्; (ङ) पर्यटन क्षेत्रको विस्तार गरी विदेशी मुद्रा भित्र्याउँछन्; (च) बिजुली र कृषि उत्पादन बढाई आयात घटाउँछन्; (छ) दुर्गम र पछाडि परेका क्षेत्रलाई जोडेर सन्तुलित विकास र राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउँछन्; (ज) देशको पहिचान र गौरव बढाउँछन्।

४. नेपालमा तोकिएको समयमा विकास आयोजना सम्पन्न गर्न कुन कुन पक्षमा ध्यान दिनुपर्ला? (क) आयोजना सुरु गर्नुअघि विस्तृत अध्ययन, लागत अनुमान र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन; (ख) जग्गा प्राप्ति र मुआब्जा को समस्या पहिले नै समाधान; (ग) पर्याप्त बजेट र समयमै रकम निकासा; (घ) सक्षम ठेकेदार छनोट र काम नगर्नेलाई कारबाही; (ङ) नियमित अनुगमन, पारदर्शिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रण; (च) राजनीतिक स्थिरता र नीतिको निरन्तरता; (छ) वन, वातावरण र अन्य स्वीकृति छिटो दिने एकद्वार प्रणाली; (ज) दक्ष जनशक्ति र आधुनिक प्रविधि; (झ) स्थानीय जनताको सहभागिता र सहयोग। द्रुतमार्ग नेपाली सेनालाई दिनु पनि समयमै सक्ने प्रयासको उदाहरण हो।

५. हुलाकी लोकमार्गले पुर्‍याउने फाइदाको विवेचना गर्नुहोस्। हुलाकी लोकमार्ग झापादेखि कञ्चनपुरसम्म पूर्व–पश्चिम राजमार्गको समानान्तर बन्ने करिब १,७९२.४२ किलोमिटर कालोपत्रे सडक हो, जसमा २१९ पुल बन्नेछन् र तराईका २० जिल्ला जोडिनेछन्। यसका फाइदा: (क) राजमार्गबाट टाढा रहेका दक्षिणी तराईका बस्ती मा सहज यातायात पुग्छ; (ख) कृषि उपज छिटो र सस्तोमा बजार पुग्छ, किसानको आय बढ्छ; (ग) विद्यालय, अस्पताल र सरकारी कार्यालयमा पहुँच सजिलो हुन्छ; (घ) पूर्व–पश्चिम राजमार्गको विकल्प बन्छ — बाढी वा दुर्घटनाले राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा पनि आवागमन चल्छ; (ङ) सडक किनारमा उद्योग, व्यापार र बजार विस्तार भई रोजगारी बढ्छ; (च) सीमा क्षेत्रको सुरक्षा र प्रशासन प्रभावकारी हुन्छ; (छ) तराईका ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक स्थलमा पर्यटन बढ्छ। यसरी यसले तराई–मधेसको सन्तुलित विकासमा ठुलो योगदान दिन्छ।

अध्यायको सारांश

• व्यक्तिको स्वास्थ्य, शिक्षा, खानपान, बसोबास र सिपमा भएको सुधारात्मक प्रगति मानव विकास हो; प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु र शिक्षाको समग्र सूचकबाट बन्ने ० देखि १ बिचको सङ्ख्यात्मक प्रस्तुति मानव विकास सूचकाङ्क हो।
• मानव विकास प्रतिवेदन २०२५ (१९३ देश): श्रीलङ्का ०.७७६ (८९), माल्दिभ्स ०.७६६ (९३), भुटान ०.६९८ (१२५), बङ्गलादेश र भारत ०.६८५ (१३०), नेपाल ०.६२२ (१४५), पाकिस्तान ०.५४४ (१६८), अफगानिस्तान ०.४९६ (१८१); नेपाल सार्कमा छैटौँ र मध्यम समूहमा।
• विश्वमा शीर्ष: आइसल्यान्ड ०.९७२, नर्वे र स्विट्जरल्यान्ड ०.९७०, डेनमार्क ०.९६२, जर्मनी ०.९५९; नेपालको सूचकाङ्क कम हुनुमा कमजोर प्रतिव्यक्ति आय र लैङ्गिक असमानता मुख्य कारण हुन्।
• भावी पुस्ताले पनि स्रोत प्रयोग गर्न पाउने गरी गरिने विकास दिगो विकास हो; चमेलीको गाउँले अविवेकी विकासले विनाश ल्याउँछ भन्ने देखाउँछ।
• स्टकहोम सम्मेलन (सन् १९७२ जुन ५–१६), विश्व संरक्षण रणनीति (१९८०), प्रकृतिसम्बन्धी बडापत्र (१९८२), हाम्रो साझा भविष्य (१९८७), सहस्राब्दी विकास लक्ष्य (२०००) दिगो विकासका मुख्य विश्वव्यापी प्रयास हुन्।
• नेपालमा संविधानको धारा ३० (स्वच्छ वातावरणको हक), धारा ५१ (छ), वातावरण संरक्षण ऐन, वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन, वातावरण संरक्षण कोष र जैविक विविधता संरक्षण कोष छन्; दिगो विकासका ८ उद्देश्य र ७ आयाम छन्।
• नेपाल २०६५ जेठ १५ देखि सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र; सङ्घ, ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह (६ महानगर, ११ उपमहानगर, २७६ नगर, ४६० गाउँपालिका) छन्।
• सङ्घीयताले सरकार जनताको नजिक पुर्‍याउँछ, समावेशी लोकतन्त्र, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, स्थानीय स्रोतको परिचालन र आत्मनिर्भरता बढाउँछ; सङ्घले सीमा, सुरक्षा, अर्थनीति र परराष्ट्र तथा प्रदेश र स्थानीय तहले शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, विद्युत्, सञ्चार हेर्छन्।
• राष्ट्रिय गौरवका आयोजना मन्त्रिपरिषद्ले घोषणा गर्ने र केन्द्रीय सरकारले चलाउने ठुला आयोजना हुन्; आर्थिक वर्ष २०६८/६९ देखि सुरु; पाठ्यपुस्तकमा २४ ओटा सूचीकृत।
• मुख्य अङ्क: पुष्पलाल १,८७९ कि.मि.; हुलाकी १,७९२.४२ कि.मि., २१९ पुल, २० जिल्ला; भेरी बबई ४८ मेगावाट र ६० हजार हेक्टर; मेलम्ची ५१ करोड लिटर; सुनकोसी मरिन २८.६ मेगावाट र १,२२,००० हेक्टर; चुरे ३७ जिल्ला; पशुपति कोष २०४३।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. मानव विकास सूचकाङ्कका तीन पक्षमा तलकामध्ये कुन पर्दैन? [1] (क) प्रतिव्यक्ति आय (ख) औसत आयु (ग) शिक्षा (घ) जनसङ्ख्या वृद्धिदर
2. मानव विकास प्रतिवेदन २०२५ अनुसार नेपालको सूचकाङ्क कति छ? [1] (क) ०.५४४ (ख) ०.६२२ (ग) ०.६८५ (घ) ०.६९८
3. वातावरणसम्बन्धी स्टकहोम सम्मेलन कुन वर्ष भएको थियो? [1] (क) सन् १९७२ (ख) सन् १९८० (ग) सन् १९८७ (घ) सन् २०००
4. नेपालको संविधानको कुन धारामा स्वच्छ वातावरणको हक छ? [1] (क) धारा १८ (ख) धारा २६ (ग) धारा ३० (घ) धारा ५१
5. नेपालमा हाल कति स्थानीय तह छन्? [1] (क) ७ (ख) ७७ (ग) ४६० (घ) ७५३
6. पुष्पलाल मध्यपहाडी लोकमार्गको पूर्वी विन्दु कहाँ छ? [1] (क) झुलाघाट (ख) चियो भन्ज्याङ (ग) खोकना (घ) निजगढ
7. भेरी बबई डाइभर्सन आयोजनाबाट कति मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्ने लक्ष्य छ? [1] (क) २८.६ (ख) ४८ (ग) ४५६ (घ) ६०
8. नेपाल सरकारले राष्ट्रिय गौरवका आयोजना पहिलो पटक कुन आर्थिक वर्षदेखि छनोट गर्‍यो? [1] (क) २०६४/६५ (ख) २०६६/६७ (ग) २०६८/६९ (घ) २०७०/७१

समूह क का उत्तर

१. (घ) — सूचकाङ्क प्रतिव्यक्ति आय, औसत आयु र शिक्षामा आधारित हुन्छ; जनसङ्ख्या वृद्धिदर यसको पक्ष होइन।

२. (ख) — नेपाल ०.६२२ अङ्कसहित १४५ औँ स्थानमा छ; ०.५४४ पाकिस्तान, ०.६८५ भारत–बङ्गलादेश र ०.६९८ भुटानको हो।

३. (क) — स्टकहोम सम्मेलन सन् १९७२ जुन ५–१६ मा भयो; १९८७ मा "हाम्रो साझा भविष्य" आयो।

४. (ग) — धारा ३० ले स्वच्छ वातावरणको हक दिन्छ; धारा ५१ राज्यका नीतिसम्बन्धी हो।

५. (घ) — ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह छन्; ४६० गाउँपालिका मात्रको सङ्ख्या हो।

६. (ख) — लोकमार्ग पूर्वमा पाँचथरको चियो भन्ज्याङदेखि पश्चिममा बैतडीको झुलाघाटसम्म जान्छ।

७. (ख) — भेरी बबईबाट ४८ मेगावाट; २८.६ मेगावाट सुनकोसी मरिनको हो।

८. (ग) — आर्थिक वर्ष २०६८/६९ देखि; २०६४/६५ पुष्पलाल लोकमार्ग सुरु भएको वर्ष हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. मानव विकास भनेको के हो? [2]
2. नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क अपेक्षित रूपमा नबढ्नुका दुई प्रमुख कारण लेख्नुहोस्। [2]
3. चमेलीको गाउँमा पहिरो जानुका कारण के के थिए? [2]
4. दिगो विकासको प्राविधिक र शासकीय आयाम के हुन्? [2]
5. सङ्घीय सरकार र स्थानीय सरकारका दुई दुई कार्यक्षेत्र लेख्नुहोस्। [2]
6. नेपालमा सङ्घीय प्रणाली कुन पृष्ठभूमिमा स्थापना भयो? [2]
7. मेलम्ची खानेपानी आयोजनाको लक्ष्य के हो? [2]
8. राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रमको उद्देश्य र कार्यक्षेत्र लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. व्यक्तिको आर्थिक र सामाजिक विकासका पक्ष — स्वास्थ्य, शिक्षा, खानपान, बसोबासको अवस्था र सिप विकास — मा भएको सुधारात्मक प्रगति मानव विकास हो। शिक्षा, आय र औसत आयु बढेपछि रामअवतारको परिवार सुखी हुनु यसको उदाहरण हो।

२. मानव विकास प्रतिवेदनअनुसार (क) नेपालको प्रतिव्यक्ति आय कमजोर हुनु र (ख) लैङ्गिक असमानता कायम रहनु प्रमुख कारण हुन्। यसबाहेक गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारीको कमी पनि जिम्मेवार छन्।

३. गाउँमाथिको जङ्गलमा जोखिम आकलन नगरी सडक बनाइयो र धेरै रुख काटिए; वन फँडानी र डढेलो नियन्त्रणमा ध्यान दिइएन; जङ्गललाई खुला चरिचरनमा प्रयोग गर्दा भूबनोट कमजोर भयो र वर्षाको पानीले माटो कमजोर भई पहिरो गयो।

४. प्राविधिक आयामले कम प्रदूषण गर्ने प्रविधि प्रयोग गरी विश्व तापक्रम वृद्धि कम गर्ने कुरा समेट्छ। शासकीय तथा राजनीतिक आयामले वैधानिक, जनप्रतिनिधिमूलक सरकार र विकेन्द्रित शासन प्रणाली कायम गर्ने कुरा समेट्छ।

५. सङ्घीय सरकार: (क) सीमा र राष्ट्रिय सुरक्षा, (ख) परराष्ट्र नीति र कूटनीति (राष्ट्रिय अर्थनीति पनि)। स्थानीय सरकार: (क) आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा तथा आधारभूत स्वास्थ्य, (ख) खानेपानी, स्थानीय सडक र व्यक्तिगत घटना दर्ता।

६. १० वर्षे सशस्त्र विद्रोह, १९ दिने जनआन्दोलन र मधेस आन्दोलनलगायतका आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा वि.सं. २०६५ जेठ १५ देखि नेपाल सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बन्यो। स्रोतको उचित बाँडफाँट र आर्थिक, सामाजिक तथा क्षेत्रीय विभेद हटाई समानुपातिक विकास गर्नु यसको उद्देश्य थियो।

७. काठमाडौँ उपत्यकामा दैनिक खानेपानी पुर्‍याउनु — पहिलो चरणमा मेलम्ची नदीबाट दैनिक १७ करोड लिटर र दोस्रो चरणमा याङ्ग्री र लार्केबाट थप १७/१७ करोड लिटर गरी जम्मा ५१ करोड लिटर। पहिलो चरण सम्पन्न भई पानी वितरण भइरहेको छ।

८. उद्देश्य: चुरे क्षेत्रको प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र दिगो व्यवस्थापन गरी गरिबी न्यूनीकरण र समृद्ध नेपालमा टेवा दिनु। कार्यक्षेत्र: चुरे र भित्री मधेसका ३७ जिल्ला; २०६६/६७ मा सुरु, २०७४ जेठमा २० वर्षे गुरुयोजना स्वीकृत।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. मानव विकास सूचकाङ्कका आधारमा नेपालको स्थितिलाई अन्य सार्क मुलुकसँग तुलना गर्नुहोस्। [4]
2. दिगो विकासका लागि भएका विश्वव्यापी र राष्ट्रिय प्रयासको चर्चा गर्नुहोस्। [4]
3. "सङ्घीयताले जनतालाई सरकारको नजिक पुर्‍याउँछ।" यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
4. भेरी बबई डाइभर्सन र सुनकोसी मरिन डाइभर्सन आयोजनाको तुलनात्मक परिचय दिनुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. मानव विकास प्रतिवेदन २०२५ अनुसार १९३ देशमा नेपाल ०.६२२ अङ्कसहित १४५ औँ स्थानमा छ। सार्कमा श्रीलङ्का (०.७७६, ८९ औँ) र माल्दिभ्स (०.७६६, ९३ औँ) उच्च मानव विकास समूहमा छन्। भुटान (०.६९८, १२५ औँ), बङ्गलादेश र भारत (दुवै ०.६८५, १३० औँ) नेपालभन्दा माथि तर मध्यम समूहमा छन्। नेपाल सार्कमा छैटौँ छ; पाकिस्तान (०.५४४, १६८ औँ) र अफगानिस्तान (०.४९६, १८१ औँ) मात्र नेपालभन्दा तल न्यून समूहमा छन्। विश्लेषण: नेपाल लामो समयदेखि मध्यम समूहमा छ; कमजोर प्रतिव्यक्ति आय र लैङ्गिक असमानता मुख्य कारण हुन्। श्रीलङ्काले शिक्षा र स्वास्थ्यमा गरेको लगानीले उसको अङ्क उच्च छ। नेपालले सिपमूलक र गुणस्तरीय शिक्षा, सर्वसुलभ स्वास्थ्य, रोजगारी, सुशासन र लैङ्गिक समानतामा ध्यान दिए स्थान सुधार्न सक्छ।

२. विश्वव्यापी प्रयास: (क) सन् १९७२ जुन ५–१६ को स्टकहोम सम्मेलनले वातावरणसम्बन्धी घोषणापत्र जारी गरी पहिलो सामूहिक चासो देखायो; (ख) सन् १९८० मा विश्व संरक्षण रणनीति; (ग) सन् १९८२ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय महासभाको प्राकृतिक साधनसम्बन्धी बडापत्र; (घ) सन् १९८७ मा "हाम्रो साझा भविष्य" ले दिगो विकासको विश्व कार्यसूची दियो; (ङ) सन् २००० मा सहस्राब्दी विकास लक्ष्यले वातावरण सन्तुलनलाई विकासको आधार मान्यो; (च) सन् २००५ पछि जलवायु परिवर्तनबारे साझा अभिमत बन्यो। राष्ट्रिय प्रयास: (क) संविधानको धारा ३० मा स्वच्छ वातावरणको हक र वातावरण–विकास सन्तुलनका लागि कानुनी व्यवस्था; (ख) धारा ५१ (छ) मा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, संवर्धन र उपयोगको नीति; (ग) वातावरण संरक्षण ऐन र नियमावली; (घ) ठुला आयोजनामा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन; (ङ) वातावरण संरक्षण कोष र जैविक विविधता संरक्षण कोष; (च) राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम।

३. सङ्घीयतामा शासन तीन तहमा बाँडिएको छ र ७५३ स्थानीय तह तथा तिनका वडा जनताको सबैभन्दा नजिकका सरकार हुन्। (क) घटना दर्ता, सिफारिस, सामाजिक सुरक्षा भत्ता, योजना छनोट जस्ता सेवा वडा र पालिकामै पाइन्छन् — पहिले जस्तो सदरमुकाम वा काठमाडौँ धाउनुपर्दैन; (ख) शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, स्थानीय सडक जस्ता दैनिक सेवा स्थानीय र प्रदेश सरकारले दिन्छन्; (ग) जनताले आफ्ना निर्वाचित प्रतिनिधिलाई सजिलै भेटेर माग राख्न र जवाफ माग्न सक्छन्; (घ) योजना छनोट र सार्वजनिक सुनुवाइमा जनसहभागिता बढेको छ; (ङ) पछाडि परेका र पछाडि पारिएका वर्गको प्रतिनिधित्व बढेको छ। त्यसैले सङ्घीयताले जनतालाई सरकारको नजिक पुर्‍याउँछ भन्ने भनाइ सही छ; तर यसका लागि जनप्रतिनिधि जनताको सेवक बन्नुपर्छ र सुशासन कायम हुनुपर्छ।

४. समानता: दुवै एउटा नदीको पानी सुरुङबाट अर्को नदीमा लैजाने (डाइभर्सन) बहुउद्देश्यीय आयोजना हुन्, जसले बिजुली र सिँचाइ दुवै दिन्छन् र दुवै राष्ट्रिय गौरवका आयोजना हुन्। भेरी बबई: सुर्खेतको जहरेमा बाँध बाँधी भेरीको पानी सुरुङबाट बबई नदीमा खसालिन्छ; ४८ मेगावाट विद्युत् र बर्दिया–बाँकेको ६० हजार हेक्टरमा सिँचाइ; लागत करिब २७ अर्ब र वार्षिक करिब २ अर्ब मुनाफाको अपेक्षा; आन्तरिक स्रोतबाट सुरुङ बनाइएको नेपालको पहिलो बहुउद्देश्यीय आयोजना। सुनकोसी मरिन: सिन्धुलीको सुनकोसी गाउँपालिकाबाट सुरुङ खनी सुनकोसीको पानी मरिन खोलामा झारेर २८.६ मेगावाट विद्युत् र पछि बागमतीमा पुर्‍याई बारा, रौतहट, सर्लाही, महोत्तरी र धनुषाका करिब १,२२,००० हेक्टरमा सिँचाइ; २०७६/७७ मा सुरु। तुलना: विद्युत्मा भेरी बबई ठुलो (४८ बनाम २८.६ मेगावाट) तर सिँचाइमा सुनकोसी मरिन करिब दोब्बर (१,२२,००० बनाम ६०,००० हेक्टर)।

समूह घ — विस्तृत उत्तर (८ अङ्क)

1. दिगो विकास भनेको के हो? यसका उद्देश्य, आयाम र प्रवर्धनका उपायको विवेचना गर्दै "अव्यवस्थित विकासले विनाश निम्त्याउँछ" भन्ने कुरा उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। [8]
2. नेपालमा सङ्घीयता र राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाले देशको विकासमा कसरी योगदान दिन्छन्? सफल कार्यान्वयनका लागि आवश्यक सुझावसहित लेख्नुहोस्। [8]

समूह घ का उत्तर

१. परिचय: विकासका क्रममा साधनस्रोतको समुचित उपयोग गरी भावी पुस्ताले पनि स्रोत प्रयोग गर्न पाउने अवस्था बनाउनु दिगो विकास हो। यसले विकासको लाभ वर्तमानदेखि भविष्यसम्म सुनिश्चित गर्छ र यसलाई पृथ्वीले धान्न सक्ने विकास पनि भनिन्छ। उद्देश्य: वातावरणको प्रभावकारी संरक्षण; प्राकृतिक स्रोतको विवेकसङ्गत उपयोग; उच्च, फराकिलो र दिगो आर्थिक वृद्धि; सामाजिक सद्भाव; गरिबी निवारण र समृद्धि; मानवीय विकासको सबलीकरण; सामाजिक–सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण; सुशासन र सामाजिक न्याय। आयाम: वातावरणीय (पुनः उपयोग, नवीकरण), आर्थिक (स्रोतमा पहुँच, गरिबी निवारण), सामाजिक (न्यायोचित वितरण), सांस्कृतिक (विविधता र हस्तान्तरण), प्राविधिक (कम प्रदूषण गर्ने प्रविधि), मानवीय (काम र सुनिश्चित भविष्य) र शासकीय–राजनीतिक (प्रतिनिधिमूलक, विकेन्द्रित शासन)। प्रवर्धनका उपाय: स्रोतको विवेकपूर्ण प्रयोग; समतामूलक विकास र पर्यावरणीय सन्तुलन; गरिबी घटाउने र उत्पादकत्व बढाउने आयोजना; पृथ्वीको भारवहन क्षमता र जनसङ्ख्याबिच तालमेल; सुशासन; सामाजिक, सांस्कृतिक र धार्मिक भावनाको सम्मान; वातावरण संरक्षण। अव्यवस्थित विकासले विनाश: चमेलीको गाउँमा जोखिम आकलन नगरी सडक बनाइयो, रुख काटिए, डढेलो र चरिचरन नियन्त्रण भएन; फलस्वरूप पहिरोले ५ जनाको ज्यान लियो, ३० मध्ये २२ घर भत्काए, मुहान पुर्‍यो र बाली नष्ट गर्‍यो। पहाडका डोजरे सडकले पहिरो, नदीको अनियन्त्रित उत्खननले बाढी र अव्यवस्थित सहरीकरणले प्रदूषण बढाएका छन्। तर गाउँलेले अम्रिसो, बाँस, सखुवा रोपेर र चरिचरन बन्द गरेर गाउँ जोगाए — यही दिगो विकासको बाटो हो। निष्कर्ष: संविधानको धारा ३०, वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन र नागरिकको सचेततासहितको विकास मात्र दिगो हुन्छ; आजको सुविधाका लागि भोलिको पुस्ताको स्रोत नष्ट गर्नु हुँदैन।

२. सङ्घीयताको योगदान: नेपाल २०६५ जेठ १५ देखि सङ्घीय भयो र सङ्घ, ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तहको संरचना बन्यो। (क) सेवा र विकासका निर्णय जनताको नजिकबाट हुन्छन्; (ख) स्थानीय स्रोत र सम्भावनाको अधिकतम परिचालन हुन्छ; (ग) प्रदेशहरूबिच स्वस्थ प्रतिस्पर्धाले विकासको गति बढाउँछ; (घ) समावेशी लोकतन्त्र र पछाडि परेका वर्गको संरक्षण हुन्छ; (ङ) केन्द्रमाथिको निर्भरता घटी आत्मनिर्भरता बढ्छ; (च) सामाजिक द्वन्द्वको दिगो व्यवस्थापन हुन्छ। सङ्घले सीमा, सुरक्षा, अर्थनीति र परराष्ट्र तथा प्रदेश र स्थानीय तहले शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, विद्युत् र सञ्चार हेर्छन्। राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाको योगदान: (क) पुष्पलाल (१,८७९ कि.मि.) र हुलाकी (१,७९२.४२ कि.मि., २० जिल्ला) लोकमार्गले पहाड र तराईका बस्ती जोडेर बजार, शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँच बढाउँछन्; (ख) भेरी बबई (४८ मेगावाट, ६० हजार हेक्टर) र सुनकोसी मरिन (२८.६ मेगावाट, १,२२,००० हेक्टर) ले बिजुली र सिँचाइमार्फत कृषि उत्पादन बढाउँछन्; (ग) मेलम्चीले उपत्यकाको खानेपानी समस्या समाधान गर्छ; (घ) विमानस्थल, पशुपति र लुम्बिनी कोषले पर्यटन र सम्पदा संरक्षण बढाउँछन्; (ङ) चुरे संरक्षणले तराईलाई मरुभूमीकरण र बाढीबाट जोगाउँछ; (च) यी सबैले रोजगारी र पूर्वाधार सिर्जना गरी समृद्ध नेपालको आधारशिला बनाउँछन्। सुझाव: सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण; तीन तहबिच स्पष्ट अधिकार र समन्वय; प्रदेशलाई कानुन, जनशक्ति र बजेटमा सङ्घको सहयोग; आयोजनामा समयमै बजेट, जग्गा प्राप्ति, सक्षम ठेकेदार र कडा अनुगमन; राजनीतिक स्थिरता; वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कनसहित दिगो विकास; जनप्रतिनिधिलाई जनताको सेवक बनाउने संयन्त्र र नागरिकको सक्रिय सहभागिता। निष्कर्ष: सङ्घीयताले विकास गाउँसम्म पुर्‍याउने संरचना दिन्छ भने राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाले देशभरिको ठुलो पूर्वाधार बनाउँछन्; दुवै प्रभावकारी भए मात्र आत्मनिर्भर र समृद्ध नेपाल सम्भव छ।