हाम्रा सामाजिक मूल्य र मान्यता

दसैँमा पिङ खेल्दा बजेको मादल, असारमा धान रोप्दा गाइने असारे गीत, भक्तपुरको पचपन्न झ्याले दरबार र चितवनमा चर्ने एक सिङ्गे गैँडा — यी सबै पुर्खाले हामीलाई सुम्पिएका साझा सम्पत्ति हुन्। तर सम्पदा, गीत, बाजा र नाच मात्र हाम्रो मूल्य होइनन्; सहिदको बलिदान सम्झने राष्ट्रिय दिवस, मन्डेला र मलाला जस्ता व्यक्तित्वबाट लिने प्रेरणा, संसारलाई एउटै परिवार ठान्ने विश्वबन्धुत्व र घरका हजुरआमा–हजुरबुबा तथा अपाङ्गता भएका छिमेकीप्रतिको दायित्व पनि हाम्रा सामाजिक मूल्य र मान्यता हुन्। यस एकाइमा यी आठ विषय क्रमैसँग पढ्नेछौँ।

३.१ हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदा

पाठ्यपुस्तकले यो पाठ केही तस्बिर देखाएर ती सांस्कृतिक हुन् वा प्राकृतिक, छुट्याउन लगाएर सुरु गरेको छ। ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक महत्त्वका क्षेत्र, कला र संस्कृति सबै सम्पदा हुन्।

सम्पदाका प्रकार

सम्पदालाई दुई तरिकाले वर्गीकरण गरिन्छ:

आधार	प्रकार	उदाहरण (पाठ्यपुस्तकअनुसार)
रूपका आधारमा	मूर्त (देख्न, छुन सकिने)	मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, वनजङ्गल, धार्मिक ग्रन्थ, लोकनृत्य, योमरी, खाप्से जस्ता परिकार
	अमूर्त (ज्ञान, विधि, पद्धति)	संस्कार, चाड मनाउने पद्धति, पूजा विधि, मण्डला बनाउने तरिका, योमरी बनाउने तरिका
प्रकृतिका आधारमा	ऐतिहासिक	दरबार, गढी, स्मारक
	सांस्कृतिक	धार्मिक स्थल, भाषा, कला, लवाइखवाइ
	प्राकृतिक	हिमाल, पहाड, नदी, ताल, वनस्पति

विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हाम्रा सम्पदा

नेपालका चार सम्पदा क्षेत्र विश्व सम्पदा सूचीमा छन्: काठमाडौँ उपत्यका सम्पदा क्षेत्र, लुम्बिनी सम्पदा क्षेत्र, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज। यीमध्ये काठमाडौँ उपत्यकाका सात स्थल र लुम्बिनी ऐतिहासिक–सांस्कृतिक सम्पदा हुन् भने सगरमाथा र चितवन प्राकृतिक सम्पदा हुन्।

(क) काठमाडौँ उपत्यकाका सात सम्पदा स्थल — सातै स्थल सन् १९७९ मा सूचीकृत भएका हुन्:

स्थल	जिल्ला	मुख्य विशेषता
पशुपति क्षेत्र	काठमाडौँ	पशुपतिनाथ मन्दिर, गौरीघाट, गौशाला, श्लेषमान्तक वन, विश्वरूप मन्दिर, राजराजेश्वरी घाट, बागमती नदी, आर्यघाट, गुह्येश्वरी मन्दिर; एक हजारभन्दा बढी शिवलिङ्ग र विभिन्न शैलीका ४९२ मन्दिर, देवालय, सत्तल र चैत्य
स्वयम्भूनाथ स्तूप	काठमाडौँ	बौद्धमार्गीको महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल; वरपर सरस्वती मन्दिर र अरू मठमन्दिर — धार्मिक सहिष्णुताको असल अभ्यास
बौद्धनाथ महाचैत्य	काठमाडौँ	पाँचौँ शताब्दीमा बनेको विश्वास; वरपर धेरै बौद्ध विहार
चाँगुनारायण मन्दिर	भक्तपुर	लिच्छविकालीन वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना; प्यागोडा शैली; शिलालेख, ढुङ्गा, काठ र धातुका कलाकृति — लिच्छवि इतिहासको जीवित स्रोत
काठमाडौँ दरबार क्षेत्र	काठमाडौँ	मल्लकालीन वास्तुकला; वसन्तपुर दरबार, तलेजु भवानी मन्दिर, कुमारी घर, काष्ठमण्डप, हनुमान्को मूर्ति, ठुलो घण्टा, नगरा, कालभैरवको मूर्ति
पाटन दरबार क्षेत्र	ललितपुर	मल्लकालीन; कृष्ण मन्दिर, विश्वनाथ मन्दिर, कुम्भेश्वर महादेव, रातो मच्छिन्द्रनाथ मन्दिर, राजा योगनरेन्द्र मल्लको मूर्ति
भक्तपुर दरबार क्षेत्र	भक्तपुर	मल्लकालीन; पचपन्न झ्याले दरबार, दत्तात्रय मन्दिर, न्यातपोल मन्दिर, स्वर्णद्वार, सिद्ध पोखरी, रानी पोखरी

(ख) लुम्बिनी: शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी, लुम्बिनी प्रदेशको रूपन्देही जिल्लामा पर्छ। यो विश्वभरका बौद्धमार्गीको पवित्र तीर्थस्थल हो। अशोक स्तम्भ, पुष्करिणी पोखरी, मायादेवी मन्दिर, बुद्ध पुस्तकालय, अन्वेषण केन्द्र र सङ्ग्रहालय यहाँका महत्त्वपूर्ण सम्पदा हुन्; विश्वका विभिन्न राष्ट्रले यहाँ बौद्ध विहार बनाएका छन्। यसलाई सन् १९९७ मा विश्व सम्पदा सूचीमा राखियो।

(ग) चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज: नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यो चितवन, मकवानपुर, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र पर्सा जिल्लामा फैलिएको छ र यसको क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर छ। विश्वमै दुर्लभ मानिने एक सिङ्गे गैँडा यहाँ पाइन्छ; गोही, हात्ती, पाटेबाघ, सालक, धनेस र मयूर पनि पाइन्छन्। यसलाई सन् १९८४ मा सूचीकृत गरियो।

(घ) सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज: कोशी प्रदेशको सोलुखुम्बु जिल्लामा पर्ने यस निकुञ्जभित्र सगरमाथा, ल्होत्से, पुमोरी, नुप्से, चोयु र आमादब्लम जस्ता हिमाल छन्। डाँफे, हिमाली भालु, कस्तुरी, हिउँ चितुवा, घोरल र न्याउरीमुसो जस्ता जीवजन्तु तथा गुराँस, धुपी र भोजपत्र जस्ता वनस्पति यहाँ पाइन्छन्। क्षेत्रफल ११४८ वर्ग किलोमिटर छ र यसलाई सन् १९७९ मा सूचीकृत गरियो।

अन्य राष्ट्रिय सम्पदा

विश्व सम्पदा सूचीमा नपरे पनि देशभरि अमूल्य सम्पदा छन्:

• धार्मिक–ऐतिहासिक: ताप्लेजुङको पाथीभरा, धरानको बुढासुब्बा, जनकपुरको रामजानकी मन्दिर, काभ्रेको पलाञ्चोक भगवती र पनौती, नुवाकोटको साततले दरबार र भैरवी मन्दिर, रसुवाको गोसाइँकुण्ड, धादिङको त्रिपुरासुन्दरी, गोरखाको गोरखकाली मन्दिर, मनकामना र गोरखा दरबार, मुस्ताङको मुक्तिनाथ र ल्होमान्थाङ दरबार, तनहुँको देवघाट, सुर्खेतको काँक्रेविहार, बागलुङ कालिका, कपिलवस्तुको तिलौराकोट पुरातात्त्विक क्षेत्र, प्युठानको स्वर्गद्वारी, गुल्मीको रेसुङ्गा, जुम्लाको सिँजा उपत्यका र खप्तड क्षेत्र।
• प्राकृतिक: रारा, फेवा र तिलिचो ताल; कोशी, गण्डकी र कर्णाली नदी; राष्ट्रिय निकुञ्ज।
• जात्रा: गाईजात्रा, घोडेजात्रा, बिस्केट जात्रा।
• नाच: धान नाच, कौरा, देउडा, झिझिया, रोदी।
• परिकार: योमरी, ढिकरी, क्वाँटी, सेलरोटी, खिचडी, भुसुवा, खाप्से।

राष्ट्रिय सम्पदाको महत्त्व

राष्ट्रिय सम्पदा गौरवपूर्ण इतिहास बोकेका हाम्रा पहिचान हुन्। यिनका महत्त्व: (क) पुर्खाको ज्ञान, सिप र प्रविधिको जानकारी र हस्तान्तरण हुन्छ; (ख) स्थानीय तथा राष्ट्रिय पहिचान स्थापित हुन्छ; (ग) राष्ट्रिय गौरव बढ्छ; (घ) खोज, अध्ययन र अनुसन्धानमा सहयोग पुग्छ; (ङ) पर्यटन प्रवर्धन हुन्छ; (च) जैविक विविधता संरक्षणमा सहयोग पुग्छ; (छ) देशको चौतर्फी विकासमा टेवा पुग्छ।

सम्पदा संरक्षणका उपाय

सातौँ उपाय: प्राकृतिक सम्पदाको हकमा वनस्पति र जीवजन्तुको संरक्षण गर्ने।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. राष्ट्रिय सम्पदा भनेको के हो? ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाको एक एकओटा उदाहरण दिनुहोस्। पूर्वजबाट प्राप्त, राष्ट्रिय महत्त्व बोकेका र संरक्षण गर्नुपर्ने स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति र प्राकृतिक स्थल राष्ट्रिय सम्पदा हुन्। उदाहरण: ऐतिहासिक — गोरखा दरबार; सांस्कृतिक — पशुपतिनाथ मन्दिर; प्राकृतिक — रारा ताल।

२. मूर्त र अमूर्त सम्पदा भनेको के हो, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। देख्न, छुन र नाप्न सकिने भौतिक रूप भएका सम्पदा मूर्त सम्पदा हुन्, जस्तै मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, वनजङ्गल, धार्मिक ग्रन्थ, योमरी र खाप्से। भौतिक रूप नभएका तर पुस्तौँदेखि सिकिँदै आएका ज्ञान, विधि र पद्धति अमूर्त सम्पदा हुन्, जस्तै संस्कार, चाड मनाउने पद्धति, पूजा विधि, मण्डला बनाउने तरिका र योमरी बनाउने तरिका। मूर्त सम्पदा भत्किन सक्छ भने अमूर्त सम्पदा अभ्यास नहुँदा बिर्सिन्छ।

३. हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदाको आर्थिक, सामाजिक एवम् सांस्कृतिक महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। आर्थिक: सम्पदा हेर्न आउने पर्यटकबाट विदेशी मुद्रा, होटेल, गाइड र हस्तकलामा रोजगारी तथा स्थानीय आम्दानी बढ्छ; चितवन र सगरमाथा पर्यटनका ठुला आधार हुन्। सामाजिक: जात्रा, मेला र तीर्थस्थलमा सबै समुदाय भेला हुँदा सद्भाव र एकता बढ्छ; स्थानीय र राष्ट्रिय पहिचान बन्छ; खोज र अध्ययनको अवसर मिल्छ। सांस्कृतिक: पुर्खाको ज्ञान, सिप र प्रविधि नयाँ पुस्तामा सर्छ; धार्मिक आस्था र परम्परा जीवित रहन्छ; राष्ट्रिय गौरव बढ्छ।

४. राष्ट्रिय सम्पदा संरक्षणमा प्रेरणा जगाउने नारा तयार गर्नुहोस्। (क) "सम्पदा हाम्रो पहिचान, संरक्षण गरौँ सबै नेपाली मिलेर।" (ख) "पुर्खाको सिप, हाम्रो शान — सम्पदा जोगाउनु हाम्रो अभियान।" (ग) "सम्पदामा फोहोर होइन, फूल चढाऔँ।" (घ) "आज जोगाऔँ सम्पदा, भोलि पाउँछ पुस्ताले।"

५. "राष्ट्रिय सम्पदा संरक्षणमा सरोकारवालाको भूमिका" शीर्षकमा सम्पादकीय तयार गर्नुहोस्। सम्पादकीय: राष्ट्रिय सम्पदा संरक्षणमा सरोकारवालाको भूमिका पशुपति, लुम्बिनी, चितवन र सगरमाथाले नेपाललाई संसारमा चिनाएका छन्, तर अतिक्रमण, फोहोर, अव्यवस्थित निर्माण र भूकम्पले धेरै सम्पदा जोखिममा छन्। सम्पदा कसैको एक्लो होइन, त्यसैले संरक्षण पनि सबैको साझा काम हो। राज्यले संरक्षणसम्बन्धी कानुन कडाइका साथ लागु गर्नुपर्छ, मर्मत–जीर्णोद्धारमा बजेट र विशेषज्ञ लगाउनुपर्छ र सम्पदा क्षेत्रको सिमाना तोकेर अतिक्रमण रोक्नुपर्छ। स्थानीय तहले गुठी र टोल समितिसँग मिलेर नियमित सरसफाइ र निगरानी गर्नुपर्छ। समुदायले जात्रा, पर्व र परम्परागत सिप निरन्तर चलाएर अमूर्त सम्पदा जीवित राख्नुपर्छ। विद्यार्थीले सम्पदाको खोज, प्रचार र सरसफाइ अभियानमा भाग लिनुपर्छ। पर्यटक र सञ्चारमाध्यमले सम्पदाको सम्मान र सचेतना फैलाउनुपर्छ। सबै सरोकारवाला एकै ठाउँ उभिए मात्र पुर्खाको यो धरोहर भावी पुस्तासम्म पुग्छ।

३.२ हाम्रा लोकगीत

मच्छिन्द्र माध्यमिक विद्यालयको कक्षा १० मा लोकगीत पाठ पढाउँदा स्रोतव्यक्तिका रूपमा एक अग्रज लोकगायक आउनुभयो। प्रीति, सजना र सुजनले उहाँसँग गरेको संवादबाट यो पाठ बनेको छ।

लोकगीतलाई समुदायको गीत पनि भनिन्छ, किनभने यो एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै जान्छ, समाजमा गाइन्छ र समाजले नै बचाएको हुन्छ। उमेर, स्थान, परिवेश, भोगाइ र अनुभूतिअनुसार लोकगीत फरक हुन्छन् — वृद्धवृद्धा, वयस्क, युवा, किशोरकिशोरी र बालबालिकाले गाउने गीत फरक हुन्छन्। मानिसले प्रत्यक्ष भन्न नसकेका कुरा गीतबाट सजिलै भन्छ, त्यसैले लोकगीत मनोभावना अभिव्यक्त गर्ने माध्यम हो।

लोकगीतको महत्त्व

लोकगायकका अनुसार लोकगीत: (क) हाम्रो मौलिक पहिचान हो; (ख) मनोरञ्जन दिन्छ; (ग) सामाजिक एकता कायम राख्छ; (घ) पुर्खाको परम्परा र संस्कृति जोगाउँछ; (ङ) तनाव र चिन्ताबाट मुक्त गर्छ; (च) समाजलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनाउँछ; (छ) इतिहासको स्रोत बन्छ; (ज) समाजको वास्तविकता, दुःख–पीडा–खुसी र मूल्यमान्यता उजागर गर्छ।

चुनौती र संरक्षणका उपाय

लोकगीतका समस्या र चुनौती	संरक्षणका उपाय
मौलिकता जोगाउनु	मौलिक परम्परा जोगाइराख्ने; मर्म र भावनाको सम्मान हुने गरी शब्द र लय प्रयोग गर्ने
स्रोताको मनोभावना सम्बोधन गर्नु	नयाँ पुस्ताले लोकगीतको महत्त्व बुझ्ने–बुझाउने र पुस्तान्तरणमा सहयोग गर्ने
बौद्धिक चोरीले कलाकार मर्कामा	सर्जकको बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने
युवामा विदेशी गीतप्रतिको मोह	उत्सव, पर्व, संस्कार र मेलामा आफ्नै लोकगीत सुन्ने–सुनाउने
मौलिक संस्कृति लोप र विदेशी संस्कृतिको प्रभाव	विद्यालय र समुदायका कार्यक्रममा लोकगीतलाई प्राथमिकता; सङ्कलक र गायकलाई हौसला र सम्मान

केही नेपाली लोकगीत

पाठ्यपुस्तकमा दिइएका नमुना हरफ:

• तामाङ सेलो: "घोर्की स्याउरी ग्याल्मरी, गेङ्ला टुक्रा साप्ररी…"
• खजडी भजन: "हे नारायण… हरि हरि, राम राम… कैलाशमा बस्ने, खरानी घस्ने, श्री महादेवलाई पहिलो दर्शन…"
• झ्याउरे: "कस्की छोरी हौ नानी लालीपाउडर घसेको, झन्डै मसँग माया बसेको…"
• असारे: "गैरी खेतको रोपाइँ मेला आको तपाइँ, काँधमा हलो बोकेर…"
• तिज: "वर्ष दिनको तिजलाई आए दाजु लिनलाई, जान्छु म त माइत अब केही दिनलाई…"
• होरी: "मिथिलामे राम खेलत होरी, किनकाके हाथ कनक पिचकारी…"
• पालम: "सिङ्घाओ थुङ्वे कक्मा फाग, मिन्छाङ्गेन आनी याम्मी साग…"

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. लोकगीत भनेको के हो? स्थानीय स्तरमा सिर्जित र सङ्कलित, मानिसका सुख, दुःख, पीडा, उमङ्ग र लोकजीवनका अनुभव समेटिएका, पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा सर्दै आएका सरल, बोधगम्य र लोकप्रिय गीतलाई लोकगीत भनिन्छ। समाजले नै गाउने र बचाउने भएकाले यसलाई समुदायको गीत पनि भनिन्छ; जस्तै झ्याउरे, असारे, तिज, पालम र तामाङ सेलो।

२. पालम, तामाङ सेलो र तिजको गीतको छोटो परिचय दिनुहोस्। पालम: पूर्वी पहाडका लिम्बु जातिले गाउने लोकगीत; धान नाच नाच्दा पालम गाइन्छ। तामाङ सेलो: बागमती प्रदेशलगायत विभिन्न जिल्लामा बस्ने तामाङ जातिको गीत; डम्फुको तालमा गाइने यो गीत तामाङ पहिचानको प्रतीक हो। तिज गीत: तिज पर्वमा महिलाले गाउने गीत; यसमा माइत जाने रहर, आमाले पकाएको दर र नारीका सुख–दुःख व्यक्त हुन्छन्।

३. "लोकगीत हाम्रो मौलिक पहिचान हो।" यस भनाइलाई उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। लोकगीत कुनै ठाउँ र समुदायको भाषा, भाका, पेसा, चाडपर्व र जीवनशैलीबाट जन्मन्छ, त्यसैले यसले त्यो समुदायलाई अरूभन्दा फरक चिनाउँछ। पालम सुन्नेबित्तिकै लिम्बु समुदाय, तामाङ सेलोबाट तामाङ समुदाय, होरीबाट मिथिला र झ्याउरे–असारेबाट पहाडको कृषि जीवन झल्किन्छ। असारे गीतले धानखेतीको परम्परा र तिज गीतले नारीका भावना बोक्छन्। विदेशमा बस्ने नेपालीले पनि लोकगीत सुनेर आफूलाई नेपाली भएको अनुभव गर्छन्। यसरी लोकगीत भाषा, संस्कृति र इतिहासको जीवित स्रोत भएकाले हाम्रो मौलिक पहिचान हो।

४. नेपाली लोकगीतको संरक्षणमा तपाईँको भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्। (क) हजुरबुबा–हजुरआमाबाट स्थानीय लोकगीत सिकेर टिपोट वा रेकर्ड गर्ने; (ख) विद्यालयका कार्यक्रम र प्रतियोगितामा लोकगीत गाउने; (ग) चाडपर्व, मेला र संस्कारमा आफ्नै लोकगीत सुन्ने–सुनाउने; (घ) गीत चोरी नगर्ने र मौलिक सर्जकको नाम खुलाएर मात्र साझा गर्ने; (ङ) सामाजिक सञ्जालमा मौलिक भाकाका गीत प्रवर्धन गर्ने; (च) लोकगायक र सङ्कलकलाई सम्मान र हौसला दिने।

३.३ नेपाली लोकबाजा

लोकबाजा तीन तरिकाले बजाइन्छन् — कुनै फुकेर, कुनै रेटेर र कुनै ठटाएर। पाठ्यपुस्तकले एउटा गीतमार्फत लोकबाजाको परिचय, बनावट, बजाउने ठाउँ र सम्बन्धित समुदाय चिनाएको छ।

गीतमा आएका लोकबाजाको परिचय

लोकबाजा	बनावट वा बजाउने तरिका	समुदाय वा ठाउँ (गीतअनुसार)
मादल	छाला मोरिएको, दुवैतिर बजाइने	सबैतिर प्रचलित
बाँसुरी, मुरली	बाँसबाट बनेको; फुकेर	आफ्नै सुरमा नाच्दा
सारङ्गी	रेटेर बजाइने तारबाजा	गन्धर्व समुदाय; झ्याउरे भाका
झ्याली, झ्याम्टा, झुर्मा	काँसबाट बनेका; ठटाएर	पञ्चेबाजा, भजन, नाच
नरसिङ्गा	लामो र घुमाउरो; जोडले फुक्ने	पञ्चेबाजा
सहनाई	पित्तलबाट बनेको; ओठले च्यापी फुक्ने	पञ्चेबाजामा प्रचलित
ढोलक	छालाले मोरेको तालबाजा	विभिन्न समुदाय
काहाल बाजा	लामो, फुक्ने बाजा	भैरवी मन्दिरमा अझै जीवित
नगरा (दमाहा)	एउटै गजोले हानिने	पञ्चेबाजा, धार्मिक कार्य
खैँजडी	हातले ठटाउने	रोइला र बालन नाच
ढ्याङ्ग्रो	जोडले ठोकिने	धामीले मन्त्र भन्दा; शेर्पा–तामाङको मौलिक बाजा
बिनायो, मुर्चुङ्गा	बाँस खिपेर बनेको / जोडले फुक्दा बिनायो जस्तो स्वर	पहाडी समुदाय
हुड्को	ठटाउने बाजा	हुड्के समुदाय; खप्तड मेला
मसक	फुक्ने बाजा	बझाङ
डफली	ठटाउने बाजा	पश्चिम तराई
फामुक, पुङ्	तीन टुक्रा बाँस खिपेर बनेको / किरातीले बजाउने	किराती समुदाय
डाङ्मेन	तारबाजा	हिमाली शेर्पा
काकुवयन	—	ज्यापू नेवार
शृङ्गनाद	सिङ आकारको फुक्ने बाजा	संन्यासी
इर्लुङ पिपरी, डक्कारी	—	मिथिला क्षेत्र

पञ्चेबाजा

पञ्चेबाजा पाँच बाजाको समूह हो: सहनाई, नरसिङ्गा, झ्याली, दमाहा र ट्याम्को। सहनाई र नरसिङ्गा फुकेर, झ्याली ठटाएर, दमाहा गजोले र ट्याम्को दुई सिर्काले हानेर बजाइन्छ। विवाह, व्रतबन्ध, पास्नी, मेला र देवकार्यमा बजाइने पञ्चेबाजालाई शुभ मानिन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. लोकबाजाको परिचय दिनुहोस्। नेपालका विभिन्न भूभागमा बस्ने जातजाति र समुदायमा परम्परादेखि प्रचलित मौलिक वाद्यवादनका साधन लोकबाजा हुन्। यी फुकेर (बाँसुरी, सहनाई, नरसिङ्गा), रेटेर (सारङ्गी) र ठटाएर (मादल, दमाहा, खैँजडी) बजाइन्छन्। मादल, सारङ्गी, ढ्याङ्ग्रो, हुड्को र पञ्चेबाजा जस्ता बाजाले नेपाली संस्कृति र समुदायलाई पहिचान दिएका छन्।

२. नेपाली पञ्चेबाजा समूहमा पर्ने बाजाको नाम र तिनको विशेषता लेख्नुहोस्। (क) सहनाई — पित्तलबाट बनेको, ओठले च्यापी फुकेर बजाइने, धुन दिने मुख्य बाजा; (ख) नरसिङ्गा — लामो र घुमाउरो, जोडले फुकेर बजाइने, गुन्जिने आवाज; (ग) झ्याली — काँसका दुई गोला चक्का, ठटाएर ताल दिने; (घ) दमाहा — ठुलो, छालाले मोरेको, एउटै गजोले हानिने; (ङ) ट्याम्को — सानो दमाहा जस्तो, दुई सिर्काले बजाइने, छिटो ताल दिने। यी पाँचै मिलेर शुभकार्यमा बजाइने भएकाले पञ्चेबाजा भनिन्छ।

३. नेपाली लोकबाजाको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) नेपाली संस्कृति र जाति–समुदायको पहिचान दिन्छन्; (ख) लोकगीत र लोकनृत्यलाई सुर, ताल र लय दिन्छन्; (ग) विवाह, व्रतबन्ध, जात्रा र पूजाजस्ता संस्कार पूरा गर्छन्; (घ) मनोरञ्जन दिई सामाजिक एकता बढाउँछन्; (ङ) पुर्खाको सिप र प्रविधि हस्तान्तरण गर्छन्; (च) पर्यटक आकर्षित गरी आम्दानी र रोजगारी दिन्छन्।

४. "नेपाली लोकबाजा नेपालीहरूको पहिचान हो।" यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्। हरेक लोकबाजा कुनै समुदाय, ठाउँ वा संस्कारसँग जोडिएको छ। सारङ्गी र आरबाजो गन्धर्व समुदायका, हुड्को सुदूरपश्चिमका हुड्केका, मसक बझाङको, ढ्याङ्ग्रो धामी र शेर्पा–तामाङको, डाङ्मेन हिमाली शेर्पाको, फामुक र पुङ् किराती समुदायका, काकुवयन ज्यापू नेवारका र डक्कारी मिथिलाका पहिचान हुन्। मादल सबैतिर बजाइन्छ र पञ्चेबाजाविना नेपाली विवाह अधुरो मानिन्छ। विदेशमा मादलको ताल सुन्नेबित्तिकै नेपाली चिनिन्छ। यसरी लोकबाजाले नेपाल र नेपालीलाई अरूभन्दा फरक चिनाउने भएकाले यी हाम्रो पहिचान हुन्।

५. तपाईँलाई मन पर्ने लोकबाजाको चित्र बनाई कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्। उदाहरणका लागि मादल को चित्र बनाउँदा बेलनाकार काठको खोल, दुवैतिर मोरिएको छाला, छालालाई कस्ने छालाकै डोरी र घाँटीमा भिर्ने पेटी देखाउनुहोस्। प्रस्तुतिमा यसलाई दुवै हातले ठटाएर बजाइने, सबैतिर प्रचलित र दसैँ–तिहार, विवाह तथा लोकनाचमा प्रयोग हुने बाजा भनेर चिनाउनुहोस्।

३.४ हाम्रा लोक तथा शास्त्रीय नृत्य

लोकनृत्यले सामाजिक संस्कार, संस्कृति र परम्पराको जगेर्ना गर्छ र मनोरञ्जन दिन्छ; शास्त्रीय नृत्यले धार्मिक आस्था र विश्वास बलियो बनाउँछ।

नेपालमा प्रचलित केही लोक तथा शास्त्रीय नृत्य

नाच	समुदाय / क्षेत्र	मुख्य विशेषता
देउडा	कर्णाली र सुदूरपश्चिमका पहाडी समुदाय	गोलो घेरामा हात र कुम जोडेर सामूहिक नाच; गीतमा क्रियाकलाप, स्वभाव, दुःख, पिर, हर्ष र परिवेशको वर्णन
मारुनी	मगर जाति; अहिले अरू जातिमा पनि	पुरुषले महिलाको वेशभूषा लगाएर नाच्ने
झिझिया	पूर्वी तराईको मैथिली समुदाय	माटाको घैलामा आगो बाली महिलाको शिरमा राखेर नाच्ने
घाटु	गुरुङ, मगर र दुरा	वसन्त पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म; परशुराम राजा र यम्मावती रानीको कथा; रजस्वला नभएकी कन्यालाई नचाइने
धान नाच	पूर्वी पहाडका लिम्बु	पालम गाउँदै; बाली भित्र्याउने बेला र मेलापर्वमा युवायुवतीले
साकेला (सिली)	किरात राई	उधौली र उभौलीमा; सबै उमेरका मानिस गोलाकार भई ढोल–झ्याम्टा बजाउँदै; खेती, तान बुन्ने र जीवजन्तुको अभिनय; भाषिक भिन्नताअनुसार साकेन्वा, साक्खेवा आदि नाम
सोरठी	गण्डकी र लुम्बिनीका गुरुङ र मगर	ठुलो समूहमा; थकान मेट्न र मनको भाव पोख्न; सद्भाव र एकता बलियो
जट–जटिन	मिथिला क्षेत्र	नायक जट र नायिका जटिनको प्रेमकथा; साउन पूर्णिमादेखि भदौ पूर्णिमासम्म; खडेरीबाट मुक्तिका लागि इन्द्रलाई खुसी पार्न
बालन	ब्राह्मण–क्षेत्री समुदाय	राम, कृष्ण, शिवको चरित्र बयान गर्दै खैँजडी बजाएर; सत्यनारायण पूजा, विवाह, व्रतबन्धमा राति
कार्तिक नाच (शास्त्रीय)	पाटन, ललितपुर	राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि; हरेक कार्तिकमा; नृसिंह अवतारको कथा; साताभर पोङ्खा, खीं, ताः र झ्याली बजाउँदै विष्णुका अवतार
सराय	गुल्मी, अर्घाखाँची, बागलुङ, पाल्पा	खुँडा, खुकुरी, तरबार वा लट्ठी लिई लाम लागेर; दसैँमा मठमन्दिरमा
चर्या नृत्य (शास्त्रीय)	नेवार समुदाय	देवीदेवताको अभिनय गरेर नाचिने
पञ्चबुद्ध नाच (शास्त्रीय)	बौद्ध परम्परा	बुद्ध धर्म र परम्परामा आधारित
टप्पा	दाङ र आसपासका पहाडी जिल्ला; मगर	सुरुमा मादलको तालमा बिस्तारै, अन्त्यतिर छिटो छिटो
कौरा	गण्डकी र लुम्बिनीका मगर र गुरुङ	"कौरा" = हामी आइपुग्यौँ; घाँसदाउरा र मेलापातमा "हामी पनि आयौँ है" भन्ने सन्दर्भ; खैँजडीको तालमा

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. "लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य एकअर्काका परिपूरक हुन्।" यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्। परिपूरक भनेको एकले अर्कालाई पूर्ण बनाउनु हो। लोकनृत्य लोकगीत वा लोकभाकामा आधारित भएर सुर, ताल र लयमा गरिन्छ; ताल लोकबाजाले दिन्छ। धान नाच पालम गीतबिना, बालन र कौरा खैँजडीबिना, सोरठी मादलबिना र साकेला ढोल–झ्याम्टाबिना नाचिँदैनन्। त्यस्तै झ्याउरे गीत सारङ्गी र मादलको ताल पाएर मात्र रमाइलो हुन्छ। गीतले भाव र कथा, बाजाले ताल र लय तथा नृत्यले अभिनय र दृश्य दिन्छ; त्यसैले यी तीन एकअर्काका परिपूरक हुन्।

२. लोक तथा शास्त्रीय नृत्यको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) सामाजिक संस्कार, संस्कृति र परम्पराको जगेर्ना गर्छन्; (ख) मनोरञ्जन र थकान मेट्ने अवसर दिन्छन्; (ग) सोरठी र देउडा जस्ता सामूहिक नाचले सद्भाव र एकता बढाउँछन्; (घ) शास्त्रीय नृत्यले धार्मिक आस्था र विश्वास बलियो बनाउँछ; (ङ) जाति र क्षेत्रको पहिचान दिन्छन्; (च) कृषि, इतिहास र मिथकको ज्ञान पुस्तान्तरण गर्छन्; (छ) पर्यटक आकर्षित गरी आम्दानी दिन्छन्।

३. लोक नृत्य र शास्त्रीय नृत्यबिचका भिन्नता तालिकामा देखाउनुहोस्।

आधार	लोकनृत्य	शास्त्रीय नृत्य
आधार	लोकगीत र लोकभाका	धर्मशास्त्र र देवीदेवताको चरित्र
नियम	सरल, लचिलो; जोसुकैले सिक्न सक्ने	शास्त्रीय नियम, मुद्रा र हाउभाउ अनिवार्य
अभिव्यक्ति	सामूहिक पाइला र अभिनय	आँखा, औँला, मुख र हातका मुद्राबाट भाव
उद्देश्य	मनोरञ्जन, संस्कार र परम्पराको जगेर्ना	धार्मिक आस्था र विश्वास बलियो बनाउनु
अवसर	मेला, पर्व, खेतीपाती, उत्सव	पूजा, जात्रा, धार्मिक पर्व
उदाहरण	देउडा, मारुनी, घाटु, धान नाच, सोरठी	कार्तिक, चर्या, पञ्चबुद्ध, भैरव नृत्य

४. अन्तर्राष्ट्रिय समारोहमा नेपाली लोक तथा शास्त्रीय नृत्यको परिचय दिनुपर्‍यो भने कुन नृत्यको परिचय दिनुहुन्छ, कारण दिनुहोस्। लोकनृत्यमा म मारुनी र देउडा को परिचय दिन्छु: मारुनीको रङ्गीन वेशभूषा र मादलको ताल दर्शकलाई तुरुन्तै आकर्षित गर्छ र पुरुषले महिलाको भेषमा नाच्ने यसको विशेषता अनौठो छ; देउडाले हात–कुम जोडेर घेरामा नाच्ने सामूहिकता र एकता देखाउँछ। शास्त्रीय नृत्यमा कार्तिक नाच रोज्छु, किनभने यो मल्लकालदेखि निरन्तर चलेको, पौराणिक कथामा आधारित र नेपालको जीवित ऐतिहासिक सम्पदा हो। यी तीनले नेपालको विविधता, इतिहास र एकता एकैसाथ देखाउँछन्।

५. देउडा नाच र धान नाचको छोटो वर्णन गर्नुहोस्। देउडा नाच: कर्णाली र सुदूरपश्चिमका पहाडी समुदायमा गोलो घेरामा उभिएर एकअर्काको हात र कुम जोडेर सामूहिक रूपमा नाचिने नाच हो। गाइने देउडा गीतमा मानिसका क्रियाकलाप, स्वभाव, दुःख, पिर, हर्ष र परिवेशको वर्णन हुन्छ। धान नाच: पूर्वी पहाडी जिल्लाका लिम्बु जातिको नाच हो; युवायुवतीले बाली भित्र्याउने बेला र मेलापर्व तथा उत्सवमा पालम गीत गाउँदै नाच्छन्।

६. तपाईँ बसोबास गरेको क्षेत्रको प्रचलित कुनै एक नाचको परिचय दिनुहोस्। (पाल्पा–गुल्मी क्षेत्रका विद्यार्थीको नमुना) हाम्रो क्षेत्रमा सोरठी नाच प्रचलित छ। गुरुङ र मगर समुदायमा ठुलो समूह बनाएर मादलको तालमा नाचिन्छ। दिनभरको थकान मेट्न र मनको भावना पोख्न नाचिने यो नाचमा गाउँका सबै भेला हुन्छन्, त्यसैले यसले सामाजिक सद्भाव र एकता बलियो बनाएको छ। आफ्नो क्षेत्रको नाच लेख्दा नाम, समुदाय, अवसर, बाजा, वेशभूषा र महत्त्व समेट्नुहोस्।

३.५ हाम्रा राष्ट्रिय दिवस

राष्ट्रिय दिवसलाई औपचारिकता मात्र नठानी ती दिनमा घटेका घटना र परिवर्तनले दिएको सन्देश आत्मसात् गर्नुपर्छ; सन्देश आत्मसात् गर्न सके मात्र दिवस मनाउनुको सार्थकता रहन्छ।

(क) संविधान दिवस — असोज ३: नेपालको हालको संविधान वि.सं. २०७२ असोज ३ मा संविधानसभाबाट जारी भएको थियो। यस दिन विभिन्न कार्यक्रम गरेर संविधान दिवस मनाइन्छ। यसले संविधानको रक्षा र पालना गर्न सचेत गराउँछ।

(ख) गणतन्त्र दिवस — जेठ १५: नेपालमा वि.सं. २०६५ जेठ १५ मा गणतन्त्र स्थापना भयो। त्यसअघिसम्म राजतन्त्रात्मक शासन थियो; अब सर्वसाधारण जनताबाटै राष्ट्रप्रमुख हुने व्यवस्था छ। यो दिवसले जनताको वर्षौँदेखिको त्याग र बलिदान सम्झाउँदै जनताप्रति उत्तरदायी हुन सिकाउँछ।

(ग) सहिद दिवस — माघ १६: राष्ट्रिय स्वाधीनता र जनअधिकारका लागि आन्दोलनमा बलिदान दिने व्यक्तिलाई सहिद भनिन्छ। राणा शासन अन्त्यका लागि सङ्घर्ष गर्ने शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्द लाई तत्कालीन राणा शासकले (वि.सं. १९९७ मा) मृत्युदण्ड दिए। यसको सम्झना र सहिदप्रति सम्मानमा माघ १६ लाई सहिद दिवस मनाइन्छ। लोकतन्त्र र गणतन्त्रका आन्दोलनमा सहादत प्राप्त गर्ने वीरलाई पनि सहिदका रूपमा सम्मान गरिन्छ। यस दिवसले सहिदको बलिदानको कदर गर्न र उनीहरूको सपना साकार पार्न प्रेरित गर्छ।

(घ) मजदुर दिवस — मे १: संसारभरका मजदुरले हकअधिकार (आठ घण्टे कामको माग लगायत) प्राप्त गरेको सम्झनामा हरेक वर्ष मे १ मा अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवस मनाइन्छ; नेपालमा पनि सोही दिन मनाइन्छ। यसले श्रम र श्रमिकप्रति सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ।

(ङ) नारी दिवस — मार्च ८: हरेक वर्ष मार्च ८ मा विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाइन्छ। महिला अधिकार, महिला सशक्तीकरण र लैङ्गिक समानता यसका विषय हुन्।

(च) बाल दिवस: नेपालले सन् १९९० सेप्टेम्बर १४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बाल अधिकार महासन्धि स्वीकार गरेको सम्झनामा बाल दिवस मनाइन्छ। यसले बालबालिकाको अधिकार प्राप्ति र संरक्षणमा व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रलाई जिम्मेवारी बोध गराउँछ।

राष्ट्रिय दिवसको महत्त्व

(क) हाम्रो पहिचानको संरक्षण र संवर्धन गर्छ; (ख) देशमा घटेका महत्त्वपूर्ण घटना र तिनले ल्याएको परिवर्तन सम्झाइरहन्छ; (ग) राष्ट्रको गौरव बढाउँछ; (घ) ती घटना र परिवर्तनको रक्षा गर्न प्रेरित गर्छ; (ङ) भावी पुस्तालाई पुर्खाको योगदानको बोध गराई राष्ट्रप्रति जिम्मेवार हुन प्रेरित गर्छ; (च) नागरिक र राष्ट्रप्रति उत्तरदायी भई राज्य सञ्चालन गर्न मार्गनिर्देश गर्छ; (छ) आम नागरिकमा चेतना र जागरण ल्याउँछ; (ज) ऐतिहासिक तथ्य र घटनाको महत्त्वपूर्ण स्रोत बन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. राष्ट्रिय दिवस भनेको के हो, राष्ट्रिय दिवसको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। राष्ट्रमा सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक वा सांस्कृतिक क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण घटना वा परिवर्तन भई जनताले उपलब्धि हासिल गरेको गौरवपूर्ण दिनलाई राष्ट्रिय दिवस भनिन्छ; जस्तै संविधान दिवस (असोज ३), गणतन्त्र दिवस (जेठ १५), सहिद दिवस (माघ १६)। महत्त्व: (क) पहिचानको संरक्षण र संवर्धन; (ख) ऐतिहासिक घटना र परिवर्तनको स्मरण; (ग) राष्ट्रिय गौरवमा वृद्धि; (घ) प्राप्त उपलब्धिको रक्षा गर्न प्रेरणा; (ङ) भावी पुस्तालाई पुर्खाको योगदानको बोध; (च) उत्तरदायी राज्य सञ्चालनको मार्गनिर्देश; (छ) नागरिक चेतना र जागरण; (ज) इतिहासको स्रोत।

२. हामी सहिद दिवस किन मनाउँछौँ, कारण दिनुहोस्। (क) राणा शासनविरुद्ध लड्दा मृत्युदण्ड पाएका शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दलगायत सहिदको सम्झना र सम्मान गर्न; (ख) प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्रका लागि ज्यान दिने सबै सहिदको बलिदानको कदर गर्न; (ग) आज हामीले पाएका अधिकार उनीहरूकै त्यागबाट आएको बोध गर्न; (घ) उनीहरूको स्वतन्त्र, न्यायपूर्ण र समृद्ध नेपालको सपना साकार पार्न प्रेरणा लिन; (ङ) नयाँ पुस्तामा देशभक्ति र जिम्मेवारीको भावना जगाउन।

३. "हाम्रा राष्ट्रिय दिवस हाम्रा चिनारी र गौरव हुन्।" भन्ने शीर्षकमा सम्पादकीय तयार गर्नुहोस्। सम्पादकीय: हाम्रा राष्ट्रिय दिवस हाम्रा चिनारी र गौरव हुन् हरेक राष्ट्रिय दिवस इतिहासको एउटा उज्यालो पाना हो। माघ १६ ले राणा शासनविरुद्ध ज्यान दिने सहिदको, जेठ १५ ले राजतन्त्रबाट गणतन्त्रमा पुगेको जनताको लामो सङ्घर्षको र असोज ३ ले जनताले आफैँ बनाएको संविधानको सम्झना गराउँछन्। मे १ र मार्च ८ ले श्रमिक र महिलाको अधिकार, भदौ २९ ले बालअधिकारको सन्देश दिन्छन्। यी दिवसले हामी को हौँ र कहाँबाट आयौँ भन्ने चिनारी दिन्छन्, त्यसैले यी हाम्रा गौरव हुन्। तर दिवस भाषण र बिदामा मात्र सीमित हुँदा यसको अर्थ हराउँछ। विद्यालयले घटनाको इतिहास पढाउने, सहिद परिवार र जेष्ठ नागरिकलाई सम्मान गर्ने, सरसफाइ र रक्तदान जस्ता रचनात्मक काम गर्नुपर्छ। राज्यले दिवसको भावनाअनुसार नीति लागु गर्नुपर्छ। दिवसको सन्देश आफ्नो आचरणमा उतार्न सके मात्र यी साँच्चै हाम्रा चिनारी र गौरव बन्छन्।

३.६ अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरू

गौरव र प्रदिमनले पुस्तकालयमा "अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व र उनीहरूका योगदान" नामक पुस्तक भेटे। पुस्तक र इन्टरनेट खोजीबाट उनीहरूले नेल्सन मन्डेला र मलाला युसुफजई बारे जानकारीमूलक लेख तयार पारे।

नेल्सन मन्डेला

विवरण	तथ्य
जन्म	१८ जुलाई, सन् १९१८, दक्षिण अफ्रिका
मुख्य योगदान	रङ्गभेदी शासन अन्त्यका लागि नेतृत्व
जेल जीवन	२७ वर्ष
नोबेल शान्ति पुरस्कार	सन् १९९३ (शान्ति प्रक्रियामा योगदानका लागि)
राष्ट्रपति	सन् १९९४; दक्षिण अफ्रिकाका पहिलो अश्वेत राष्ट्रप्रमुख
अन्य काम	एचआइभी–एड्सविरुद्ध अभियान; कङ्गो, बुरुन्डी जस्ता अफ्रिकी देशमा शान्ति स्थापना
निधन	५ डिसेम्बर, सन् २०१३, जोहानेसबर्ग (९५ वर्षको उमेरमा)

राष्ट्रपति भएपछि उनले सबैप्रति समान व्यवहार गरे। उनी शालीन, शान्त र हँसमुख स्वभावका थिए; उनको व्यक्तित्व र असल कर्मले पूरै विश्वलाई प्रभावित पार्‍यो। उनको योगदानले वर्तमान पुस्तालाई शान्ति र मानव अधिकारका लागि लाग्न मार्गदर्शन गरेको छ।

मन्डेलाका केही महत्त्वपूर्ण विचार:

• १. स्वतन्त्रता भनेको बन्धनबाट मुक्त हुनु मात्र होइन, अरूको स्वतन्त्रताको सम्मान र अभिवृद्धि गर्दै जिउन सक्नु हो।
• २. म कहिल्यै हार्दिनँ, म या त जित्छु या सिक्छु।
• ३. शिक्षा यस्तो सशक्त हतियार हो, जसले विश्व बदल्न सक्छ।
• ४. सबैभन्दा गाह्रो काम समाजलाई होइन, आफैँलाई बदल्नु हो।
• ५. कसैसँग उसले बुझ्ने भाषामा बोल्दा कुरा उसको दिमागमा जान्छ, उसकै मातृभाषामा बोल्दा उसको दिलमा गएर बस्छ।
• ६. बहादुर त्यो होइन जो डराउँदैन; बहादुर त्यो हो जो डरको बाबजुद अघि बढ्छ।

मलाला युसुफजई

मलाला युसुफजई पाकिस्तानी महिला शिक्षा तथा बालअधिकार अभियन्ता हुन्।

• उनको जन्म सन् १९९७ जुलाई १२ मा पाकिस्तानको खैबर पख्तुनख्वा प्रान्तको स्वात जिल्लामा भयो।
• तालिबानले स्वात उपत्यकामा बालिकालाई विद्यालय जान प्रतिबन्ध लगाएको थियो; मलालाले सानै उमेरमा त्यसको विरोध गरिन् र धम्कीका बाबजुद बालिका शिक्षाको अभियान चलाइन्।
• महिला शिक्षाको वकालत गरेबापत तालिबानले उनलाई गोली हानी हत्याको प्रयास गरे, तर उनी बाँच्न सफल भइन्।
• बालअधिकारको वकालत गर्ने संस्था किड्स राइट्स फाउन्डेसनले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बाल शान्ति पुरस्कारका लागि मनोनयन गरेको थियो।
• पाठ्यपुस्तकअनुसार उनलाई सन् २०१३ मा भाइटल भोइसेज ग्लोबल लिडरसिप एवार्ड, इन्टरनेसनल पिस एवार्ड, क्लिन्टन ग्लोबल सिटिजन एवार्ड, इन्टरनेसनल इक्वालिटी एवार्ड र नेसनल युथ पिस पुरस्कार दिइयो।
• सन् २०१४ को नोबेल शान्ति पुरस्कार पाउने मलाला नोबेल पुरस्कार पाउने हालसम्मकै सबैभन्दा कम उमेरकी व्यक्ति हुन् (त्यस बेला १७ वर्ष)।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्वको जीवनी अध्ययन गर्नु किन आवश्यक छ? (क) उनीहरूको सङ्घर्ष र सफलताबाट जीवनमा अघि बढ्ने प्रेरणा मिल्छ — मन्डेला २७ वर्ष जेल बसेर पनि हार मानेनन्; (ख) शान्ति, अहिंसा, मानव अधिकार र समानता जस्ता मूल्य सिकिन्छ; (ग) अरू देशको इतिहास, समाज र समस्या बुझिन्छ; (घ) डरको बाबजुद सत्यका पक्षमा उभिने साहस आउँछ — मलालाले गोली खाएर पनि शिक्षाको अभियान छोडिनन्; (ङ) आफ्नो लक्ष्य तय गर्न र असल नेतृत्व विकास गर्न आदर्श पाइन्छ।

२. तपाईँको स्थानीय तहमा योगदान दिएका व्यक्तिको जीवनी तयार गर्नुहोस्। जीवनी लेख्दा यो ढाँचा अपनाउनुहोस् — (क) नाम, जन्ममिति र जन्मस्थान; (ख) परिवार र शिक्षा; (ग) मुख्य कार्यक्षेत्र (शिक्षा, स्वास्थ्य, समाजसेवा, खेलकुद, संस्कृति); (घ) उल्लेखनीय योगदान र उपलब्धि; (ङ) पाएका सम्मान; (च) उहाँबाट लिनुपर्ने प्रेरणा। नमुना: "हाम्रो वडाका सेवानिवृत्त शिक्षक श्री … ले ३० वर्ष गाउँको विद्यालयमा पढाउनुभयो। उहाँले घरदैलो अभियान चलाएर छोरीलाई विद्यालय पठाउन अभिभावकलाई सम्झाउनुभयो, आफ्नै जग्गा दान गरेर पुस्तकालय बनाउनुभयो र प्रौढ शिक्षा कक्षा चलाउनुभयो। उहाँको लगनले आज गाउँमा कोही निरक्षर छैनन्। उहाँबाट हामीले निःस्वार्थ सेवा र शिक्षाप्रतिको प्रतिबद्धता सिक्नुपर्छ।"

३. नेल्सन मन्डेलाका महत्त्वपूर्ण योगदानको सूची तयार गर्नुहोस्। (क) दक्षिण अफ्रिकाको रङ्गभेदी शासन अन्त्य गर्न नेतृत्व; (ख) अधिकारका लागि २७ वर्ष जेल जीवन; (ग) रङ्गभेद र जातिभेदविरुद्धको आन्दोलन सफल पारी सन् १९९४ मा पहिलो अश्वेत राष्ट्रपति; (घ) राष्ट्रपति भएपछि सबैप्रति समान व्यवहार; (ङ) द्वन्द्व अन्त्य गरी शान्ति प्रक्रिया टुङ्ग्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका — सन् १९९३ को नोबेल शान्ति पुरस्कार; (च) एचआइभी–एड्सविरुद्ध अभियान; (छ) कङ्गो र बुरुन्डी जस्ता अफ्रिकी देशमा शान्ति स्थापनामा संलग्नता; (ज) शिक्षा, स्वतन्त्रता र साहसका प्रेरक विचार।

४. मलाला युसुफजईले जस्तै तपाईँ आफ्नो समाजमा योगदान दिनुपर्दा कुन क्षेत्रमा योगदान दिन चाहनुहुन्छ, कारणसहित उल्लेख गर्नुहोस्। म बालिका शिक्षा को क्षेत्रमा योगदान दिन चाहन्छु। कारण: (क) हाम्रो समाजमा अझै घरको काम, बालविवाह र गरिबीका कारण कतिपय छोरी विद्यालय छाड्छन्; (ख) शिक्षित छोरीले पूरै परिवार र अर्को पुस्तालाई शिक्षित बनाउँछिन्; (ग) मलालाले भनेझैँ शिक्षा नै परिवर्तनको सबैभन्दा बलियो हतियार हो। यसका लागि म टोलमा विद्यालय छाडेका बालिकाको सूची बनाउने, अभिभावकलाई सम्झाउने, साना बालबालिकालाई निःशुल्क ट्युसन दिने र बालविवाहविरुद्ध जनचेतना फैलाउने काम गर्छु।

३.७ विश्वबन्धुत्व र मानवता

सुजनकी आमा वैदेशिक रोजगारीमा इजरायलमा हुनुहुन्छ। उहाँले त्यहाँका अनुभव समेटेर कक्षा १० मा पढ्ने छोरालाई विश्वबन्धुत्व के हो र किन आवश्यक छ भन्ने विषयमा मिति २०७९/०३/१० मा चिठी लेख्नुभयो।

चिठीका मुख्य कुरा

• घर छोडेर विदेश पुगेपछि आफन्तसँग कहिलेकाहीँ हुने खटपट बेकार रहेछ जस्तो लाग्यो; त्यहाँ अपरिचित र विदेशीसँग सम्बन्ध, सहयोग, सद्भाव र सहकार्य बढेको छ।
• मानिस दुरी, भूगोल, प्रजाति, पेसा, धर्म, संस्कृति र परम्पराले भिन्न होलान्, तर मानवीयता र मानवीय व्यवहारमा सबै एक हौँ; संसारका सबै मानव आफन्त हौँ।
• विभिन्न देशका साथी एउटै परिवारका सदस्य झैँ मिलेर काम गर्छन्; बिरामी पर्दा उनीहरूले सहयोग गरे; त्यहाँका नागरिकले पनि परिवारकै सदस्यझैँ व्यवहार गरे।
• को काला, को गोरा, को हिन्दु, को मुस्लिम, को इसाई भन्दा मानवीयताको भावना ठुलो।
• विश्वबन्धुत्वले समाजमा एकत्व र सबैले शान्ति र सहअस्तित्वका साथ बाँच्न पाउने मानवीय हक सुनिश्चित गर्छ; युद्ध र हिंसामुक्त विश्व समाज यसको मूल अभिप्राय हो।
• जातीय, भाषिक, धार्मिक र क्षेत्रीय सबै विभेदको अन्त्य यसको मूल चासो हो।
• सम्मान, जिम्मेवारी बोध, सहिष्णुता र इमानदारिताको पालनाले विश्वबन्धुत्व बढ्छ।
• सुजनले समाजका मानिसलाई काका, मामा, काकी भनी नाता लगाएर सम्बोधन गर्नु र फुपाजु आउँदा आतिथ्य गर्नु आमालाई मन पर्‍यो — यस्तै व्यवहार विश्वबन्धुत्वको आधार हो।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. विश्वबन्धुत्व भनेको के हो? विश्वबन्धुत्व कायम गर्न हामीले के के गर्नुपर्छ, लेख्नुहोस्। संसारभरका मानिसलाई आफ्नै परिवारका सदस्य ठानेर सुखदुःखमा साथ दिने, सहयोग र सहकार्य गर्ने र मानवताको व्यवहार गर्ने भावना विश्वबन्धुत्व हो। कायम गर्न: (क) सङ्कीर्णता त्याग्ने; (ख) जात, भाषा, धर्म, रङ र क्षेत्रका आधारमा विभेद नगर्ने; (ग) सम्मान, जिम्मेवारी बोध, सहिष्णुता र इमानदारिता अपनाउने; (घ) सबैलाई नाता लगाएर परिवारका सदस्यझैँ व्यवहार गर्ने; (ङ) पाहुना र विदेशीलाई आतिथ्य दिने; (च) सबैप्रति सहानुभूति र सहयोग देखाउने र अरूको अस्तित्व स्वीकार गर्ने; (छ) विपद्मा परेका जुनसुकै देशका मानिसलाई सहयोग गर्ने।

२. विश्वग्रामको परिचय दिँदै यसले मानव जीवनमा पारेको प्रभाव उल्लेख गर्नुहोस्। सूचना प्रविधिका कारण संसारका घटना तत्कालै जहाँसुकै थाहा हुने र दुरी टाढा भए पनि मानिस एउटै गाउँका बासिन्दाझैँ जोडिएको अवस्थालाई विश्वग्राम भनिन्छ। सकारात्मक प्रभाव: (क) विदेशमा रहेका परिवारसँग तुरुन्तै कुरा गर्न सकिन्छ; (ख) शिक्षा, स्वास्थ्य र प्रविधिको ज्ञान छिट्टै फैलिन्छ; (ग) व्यापार, रोजगारी र पर्यटन बढेका छन्; (घ) विपद्मा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग चाँडो आउँछ; (ङ) फरक संस्कृति बुझ्ने र सम्मान गर्ने अवसर मिलेको छ। नकारात्मक प्रभाव: विदेशी संस्कृतिको अन्धानुकरण, मौलिक संस्कृतिको ह्रास, भ्रामक सूचना र साइबर अपराध पनि बढेका छन्। त्यसैले विश्वग्रामको फाइदा लिँदै आफ्नो पहिचान जोगाउनुपर्छ।

३. वर्तमान विश्वमा विश्वबन्धुत्व र मानवताको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) युद्ध, हिंसा र आतङ्कबाट मुक्त शान्त विश्व बनाउन; (ख) जातीय, भाषिक, धार्मिक र क्षेत्रीय विभेद हटाउन; (ग) सबैलाई शान्ति र सहअस्तित्वसहित बाँच्ने मानवीय हक सुनिश्चित गर्न; (घ) लाखौँ नेपाली विदेशमा काम गर्ने भएकाले उनीहरूलाई सुरक्षित र सम्मानित वातावरण दिन; (ङ) भूकम्प, महामारी र जलवायु परिवर्तन जस्ता साझा समस्याको सामना संसार मिलेर मात्र गर्न सकिने भएकाले; (च) ज्ञान, प्रविधि र व्यापारको आदानप्रदान गरी सबैको विकास गर्न।

४. "वसुधैव कुटुम्बकम्" भनेको के हो? "वसुधैव कुटुम्बकम्" संस्कृत भनाइ हो — वसुधा (पृथ्वी) एव (नै) कुटुम्बकम् (परिवार), अर्थात् "सारा पृथ्वी नै एउटा परिवार हो"। प्राचीन पूर्वीय ग्रन्थ (महोपनिषद्) मा पाइने यो भनाइ विश्वबन्धुत्वको मूल भावना हो। यसले संसारका सबै मानिस आफन्त हुन्, आफ्नो र अर्काको भनेर भेद गर्नु सानो मनको काम हो र सबैप्रति प्रेम, सहयोग र सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सिकाउँछ।

३.८ हाम्रो सामाजिक दायित्व

समाजमा सहयोग र सेवा चाहिने मानिस हुन्छन्; तीमध्ये जेष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्ति प्रति व्यक्ति, परिवार र समाजको जिम्मेवारी बढी हुन्छ। उनीहरूलाई सामाजिक सुरक्षा, सहयोग र मानवीय सेवा दिनु हरेक नागरिकको दायित्व हो। यो दायित्व पूरा गर्दा सामाजिक सहअस्तित्व र एकता सुदृढ हुन्छ र असल संस्कार तथा मूल्यमान्यता स्थापित हुन्छन्। पाठ्यपुस्तकमा कक्षा १० का एक विद्यार्थीले लेखेको सम्पादकीय दिइएको छ।

जेष्ठ नागरिक: हाम्रा गौरव

जेष्ठ नागरिक हाम्रा गौरव हुन् — समाज, संस्कृति, मूल्यमान्यता र परम्पराका स्रोत, असल बाटो देखाउने पथप्रदर्शक र कला–संस्कृति पुस्तान्तरण गर्ने अग्रज। उनीहरूले जीवनको महत्त्वपूर्ण समय परिवार, समाज र राष्ट्रलाई दिएका हुन्छन् र उनीहरूसँग ज्ञान, सिप र अनुभवको भण्डार हुन्छ।

तह	जेष्ठ नागरिकका लागि भएका व्यवस्था र गर्नुपर्ने काम
संविधान	जेष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सामाजिक सुरक्षाको हक (धारा ४१)
जेष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन (२०६३)	आर्थिक हैसियत र इज्जतअनुसार पालनपोषण र हेरचाह गर्नु परिवारका प्रत्येक सदस्यको कर्तव्य
राज्य	मासिक सामाजिक सुरक्षा भत्ता; सार्वजनिक सवारी, स्वास्थ्य सेवा लगायतमा सुविधा र छुट
हामी (परिवार–समाज)	उचित स्याहार र हेरचाह; उनीहरूको ज्ञान र अनुभव समेटेर पारिवारिक योजना; रुचिअनुसार काम र भ्रमण; सम्मान र सहयोग

असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्ति

असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिसँग पनि विविध ज्ञान, सिप, क्षमता र योग्यता हुन्छन्; तिनलाई देश विकासमा उपयोग गर्न सकिन्छ। उनीहरूलाई आवश्यकताअनुसार सेवा–सहयोग र सम्मान तथा समानुभूतिपूर्ण व्यवहार गर्नुपर्छ।

• संविधानको धारा ४३: असहाय र आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने नागरिकलाई कानुनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुन्छ।
• आरक्षण: अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई राज्यको मूल प्रवाहमा ल्याउन सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक र सार्वजनिक क्षेत्रलगायत राज्यका हरेक निकायमा आरक्षण।
• अपाङ्गतामैत्री वातावरण: सार्वजनिक स्थानमा र्‍याम्प, शौचालय जस्ता पहुँचयोग्य संरचना बनाई विशेष संरक्षणको प्रयास।
• अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ (एकाइ १ मा पढिएको) ले अपाङ्गताको वर्गीकरण र अधिकार तोकेको छ।

सम्पादकीयको निष्कर्ष: कानुन र सुविधाले मात्र दायित्व पूरा हुँदैन। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, उनीहरूले अन्य नागरिकसरह सम्मानपूर्वक र सुविधाजनक तरिकाले जीवन बिताउन पाउनुपर्छ; यस्तो वातावरण बनाउनु हामी सबैको कर्तव्य हो।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. जेष्ठ नागरिकको महत्त्व कुनै चार बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस्। (क) जेष्ठ नागरिक समाज, संस्कृति, मूल्यमान्यता र परम्पराका स्रोत हुन्; (ख) असल बाटो देखाउने पथप्रदर्शक हुन्; (ग) कला, संस्कृति र मूल्यमान्यता नयाँ पुस्तामा पुस्तान्तरण गर्ने अग्रज हुन्; (घ) उनीहरूसँग भएको ज्ञान, सिप र अनुभवको भण्डार परिवार, समाज र राष्ट्रको हितमा उपयोग गर्न सकिन्छ।

२. "जेष्ठ नागरिक हाम्रा पथप्रदर्शक, संस्कृति, मूल्यमान्यता र परम्पराका स्रोत हुन्।" यस भनाइलाई तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्। जेष्ठ नागरिकले जीवनभर परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि काम गरेर धेरै अनुभव बटुलेका हुन्छन्। पथप्रदर्शक: परिवारमा समस्या पर्दा, खेतीपाती वा व्यापारमा निर्णय गर्दा र झैझगडा मिलाउँदा उनीहरूको अनुभवले सही बाटो देखाउँछ। संस्कृतिका स्रोत: चाडपर्व मनाउने विधि, लोकगीत, लोककथा, परम्परागत परिकार र जडीबुटीको ज्ञान उनीहरूबाटै नयाँ पुस्तामा सर्छ। मूल्यमान्यताका स्रोत: ठुलालाई आदर, इमानदारी, सहयोग र मेलमिलाप जस्ता मूल्य उनीहरूले आफ्नो आचरणबाट सिकाउँछन्। परम्पराका स्रोत: संस्कार, जात्रा र पूजा विधिको निरन्तरता उनीहरूकै कारण छ। त्यसैले यो भनाइ पूर्ण सत्य हो; उनीहरूको हेरचाह र सम्मान गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।

३. असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको सुविधा र संरक्षणका लागि भएका कानुनी व्यवस्था के के छन्, उल्लेख गर्नुहोस्। (क) संविधानको धारा ४३ ले असहाय र आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने नागरिकलाई कानुनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक दिएको छ; (ख) संविधानले असहाय र अपाङ्गको सहयोग र संरक्षणका लागि विशेष व्यवस्था गर्ने नीति लिएको छ; (ग) सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक र सार्वजनिक क्षेत्रलगायत राज्यका हरेक निकायमा आरक्षण; (घ) सार्वजनिक स्थानमा अपाङ्गतामैत्री वातावरण; (ङ) अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ ले अपाङ्गताको वर्गीकरण, परिचयपत्र र अधिकार तोकेको छ; (च) राज्यले सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिँदै आएको छ।

४. अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दया माया होइन, अवसर प्रदान गर्नुपर्छ, किन? (क) अपाङ्गता भएका व्यक्तिसँग पनि ज्ञान, सिप, क्षमता र योग्यता हुन्छन्; अवसर पाए उनीहरू पनि शिक्षक, खेलाडी, कलाकार, उद्यमी बनेर देश विकासमा योगदान दिन सक्छन्। (ख) दयाले उनीहरूलाई अरूमा निर्भर र आत्मविश्वासहीन बनाउँछ; अवसरले आत्मनिर्भर र स्वाभिमानी बनाउँछ। (ग) अन्य नागरिकसरह सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनु उनीहरूको अधिकार हो, कसैको कृपा होइन। (घ) शिक्षा, रोजगारी, आरक्षण र अपाङ्गतामैत्री संरचनाले उनीहरूलाई राज्यको मूल प्रवाहमा ल्याउँछ। (ङ) दयाको व्यवहारले विभेद र हेयभाव बढाउँछ भने अवसरले समानता र समावेशिता बढाउँछ। त्यसैले उनीहरूलाई सहानुभूति होइन, समानुभूति र अवसर चाहिन्छ।

अध्यायको सारांश

• पूर्वजबाट प्राप्त, राष्ट्रिय महत्त्वका र संरक्षणयोग्य स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति र प्राकृतिक स्थल राष्ट्रिय सम्पदा हुन्; सम्पदा मूर्त–अमूर्त र ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक हुन्छन्।
• नेपालका चार विश्व सम्पदा: काठमाडौँ उपत्यकाका सात स्थल (१९७९), सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७९, ११४८ वर्ग किलोमिटर), चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९८४, ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर, पहिलो निकुञ्ज) र लुम्बिनी (१९९७)।
• सात स्थल: पशुपति, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, चाँगुनारायण, काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्र।
• लोकगीत स्थानीय स्तरमा सिर्जित, पुस्तौँदेखि सर्दै आएको समुदायको गीत हो; तामाङ सेलो, खजडी भजन, झ्याउरे, असारे, तिज, होरी र पालम यसका उदाहरण हुन्; मौलिकता, बौद्धिक चोरी र विदेशी मोह मुख्य चुनौती हुन्।
• लोकबाजा फुकेर, रेटेर र ठटाएर बजाइन्छन्; पञ्चेबाजामा सहनाई, नरसिङ्गा, झ्याली, दमाहा र ट्याम्को पर्छन्।
• लोकनृत्य लोकगीत–भाकामा आधारित हुन्छ (देउडा, मारुनी, घाटु, धान, साकेला, सोरठी); शास्त्रीय नृत्य धर्मशास्त्र र देवीदेवताको चरित्रमा आधारित हुन्छ (कार्तिक, चर्या, पञ्चबुद्ध, भैरव)।
• राष्ट्रिय दिवस: संविधान दिवस असोज ३ (२०७२), गणतन्त्र दिवस जेठ १५ (२०६५), सहिद दिवस माघ १६, मजदुर दिवस मे १, नारी दिवस मार्च ८, बाल दिवस भदौ २९ (सन् १९९० सेप्टेम्बर १४)।
• मन्डेला: रङ्गभेदविरुद्ध २७ वर्ष जेल, नोबेल शान्ति पुरस्कार १९९३, राष्ट्रपति १९९४; मलाला: जन्म १९९७, बालिका शिक्षाकी अभियन्ता, नोबेल २०१४ — सबैभन्दा कम उमेरकी विजेता।
• संसारलाई एउटै परिवार ठानेर सुखदुःखमा साथ दिने भावना विश्वबन्धुत्व हो ("वसुधैव कुटुम्बकम्"); सूचना प्रविधिले जोडिएको सीमाविहीन संसार विश्वग्राम हो।
• संविधानको धारा ४१ ले जेष्ठ नागरिकलाई र धारा ४३ ले असहायलाई सामाजिक सुरक्षाको हक दिएका छन्; अपाङ्गता भएकालाई आरक्षण र अपाङ्गतामैत्री वातावरण दिइएको छ — तर दया होइन, सम्मान र अवसर मुख्य दायित्व हो।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. काठमाडौँ उपत्यकाका सम्पदा स्थल विश्व सम्पदा सूचीमा कहिले सूचीकृत भए? [1] (क) सन् १९७९ (ख) सन् १९८४ (ग) सन् १९९७ (घ) सन् २००१
2. नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज कुन हो? [1] (क) सगरमाथा (ख) चितवन (ग) रारा (घ) बर्दिया
3. पालम गीत कुन जातिको लोकगीत हो? [1] (क) तामाङ (ख) मगर (ग) लिम्बु (घ) थारू
4. तलकामध्ये कुन बाजा पञ्चेबाजामा पर्दैन? [1] (क) सहनाई (ख) नरसिङ्गा (ग) दमाहा (घ) सारङ्गी
5. कार्तिक नाच कुन राजाको पालादेखि प्रचलित छ? [1] (क) सिद्धिनरसिंह मल्ल (ख) योगनरेन्द्र मल्ल (ग) प्रताप मल्ल (घ) भूपतीन्द्र मल्ल
6. नेपालमा गणतन्त्र दिवस कहिले मनाइन्छ? [1] (क) असोज ३ (ख) माघ १६ (ग) जेठ १५ (घ) फागुन ७
7. नेल्सन मन्डेलाले नोबेल शान्ति पुरस्कार कुन वर्ष पाए? [1] (क) सन् १९९० (ख) सन् १९९३ (ग) सन् १९९४ (घ) सन् २०१३
8. संविधानको कुन धाराले असहाय र आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षाको हक दिएको छ? [1] (क) धारा ३ (ख) धारा ९ (ग) धारा २६ (घ) धारा ४३

समूह क का उत्तर

१. (क) — पशुपतिदेखि भक्तपुर दरबारसम्म सातै स्थल सन् १९७९ मा सूचीकृत भए; १९८४ चितवन र १९९७ लुम्बिनीको वर्ष हो।

२. (ख) — चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो।

३. (ग) — पूर्वी पहाडका लिम्बु जातिले पालम गाउँछन् र यसैमा धान नाच नाच्छन्।

४. (घ) — सारङ्गी गन्धर्व समुदायको रेटेर बजाइने बाजा हो; पञ्चेबाजामा सहनाई, नरसिङ्गा, झ्याली, दमाहा र ट्याम्को पर्छन्।

५. (क) — राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले दरबारमा देखाउन थालेको नाच हालसम्म चलेको छ।

६. (ग) — वि.सं. २०६५ जेठ १५ मा गणतन्त्र स्थापना भयो; असोज ३ संविधान दिवस हो।

७. (ख) — शान्ति प्रक्रियामा योगदानका लागि सन् १९९३ मा नोबेल पाए र सन् १९९४ मा राष्ट्रपति भए।

८. (घ) — धारा ४३ सामाजिक सुरक्षाको हकसम्बन्धी धारा हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. ऐतिहासिक र प्राकृतिक सम्पदाबिच के फरक छ? [2]
2. चाँगुनारायण मन्दिरको कुनै दुई विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
3. लोकगीतलाई समुदायको गीत किन भनिन्छ? [2]
4. लोकबाजा बजाउने तीन तरिका उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [2]
5. घाटु नाचको परिचय दिनुहोस्। [2]
6. बाल दिवस किन मनाइन्छ? [2]
7. विश्वग्राम भनेको के हो? [2]
8. जेष्ठ नागरिकप्रति परिवारको दायित्व के के हुन्? [2]

समूह ख का उत्तर

१. दरबार, गढी र स्मारक जस्ता मानवले बनाएका, विगतका घटना र शासनको साक्षी सम्पदा ऐतिहासिक सम्पदा हुन्; जस्तै गोरखा दरबार। हिमाल, पहाड, नदी, ताल, वनस्पति र वन्यजन्तु जस्ता प्रकृतिले दिएका सम्पदा प्राकृतिक सम्पदा हुन्; जस्तै सगरमाथा र रारा ताल।

२. (क) भक्तपुरमा रहेको यो मन्दिर लिच्छविकालीन वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो र प्यागोडा शैलीमा बनेको छ। (ख) यहाँका शिलालेख र ढुङ्गा, काठ तथा धातुका कलाकृति लिच्छवि इतिहासका जीवित स्रोत हुन्; सन् १९७९ मा यो विश्व सम्पदा सूचीमा पर्‍यो।

३. लोकगीत कुनै एक व्यक्तिको नभई समुदायभित्रै सिर्जित र सङ्कलित हुन्छ, समाजमा सामूहिक रूपमा गाइन्छ, एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा मौखिक रूपमा सर्छ र समाजले नै बचाएको हुन्छ। त्यसैले यसलाई समुदायको गीत भनिन्छ।

४. (क) फुकेर — बाँसुरी, सहनाई, नरसिङ्गा, मुर्चुङ्गा; (ख) रेटेर — सारङ्गी, आरबाजो; (ग) ठटाएर — मादल, ढोलक, दमाहा, खैँजडी, झ्याली।

५. घाटु गुरुङ, मगर र दुरा समुदायमा प्रचलित लोकनृत्य हो। वसन्त पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म नाचिने यो नाच परशुराम राजा र यम्मावती रानीको कथामा आधारित छ र यसमा रजस्वला नभएकी कन्यालाई नचाइन्छ।

६. नेपालले सन् १९९० सेप्टेम्बर १४ (वि.सं. २०४७ भदौ २९) मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बाल अधिकार महासन्धि स्वीकार गरेको सम्झनामा बाल दिवस मनाइन्छ। यसले बालबालिकाको अधिकार प्राप्ति र संरक्षणमा व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रलाई जिम्मेवार बनाउँछ।

७. सूचना प्रविधिका कारण कुनै ठाउँको घटना तत्कालै संसारभर थाहा हुने र दुरी टाढा भए पनि मानवीय व्यवहार, सहयोग र सहकार्यले संसार एउटा सानो गाउँ जस्तो सीमाविहीन समाज बनेको अवस्था विश्वग्राम हो।

८. जेष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐनअनुसार आर्थिक हैसियत र इज्जतअनुसार उनीहरूको पालनपोषण र हेरचाह गर्नु परिवारका प्रत्येक सदस्यको कर्तव्य हो। साथै उचित स्याहार, सम्मान, उनीहरूको अनुभव समेटेर पारिवारिक योजना बनाउने र रुचिअनुसार काम तथा भ्रमणको प्रबन्ध गर्नुपर्छ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. विश्व सम्पदा सूचीमा परेका नेपालका प्राकृतिक सम्पदाको परिचय दिनुहोस्। [4]
2. नेपाली लोकगीतका चुनौती र संरक्षणका उपाय लेख्नुहोस्। [4]
3. संविधान दिवस, गणतन्त्र दिवस र सहिद दिवसको परिचय र सन्देश लेख्नुहोस्। [4]
4. मलाला युसुफजईको जीवनबाट हामीले के प्रेरणा लिन सक्छौँ? [4]

समूह ग का उत्तर

१. चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज: नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज; चितवन, मकवानपुर, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र पर्सामा फैलिएको; क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर; दुर्लभ एक सिङ्गे गैँडा, गोही, हात्ती, पाटेबाघ, सालक, धनेस र मयूर पाइने; सन् १९८४ मा सूचीकृत। सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज: कोशी प्रदेशको सोलुखुम्बुमा; क्षेत्रफल ११४८ वर्ग किलोमिटर; सगरमाथा, ल्होत्से, पुमोरी, नुप्से, चोयु र आमादब्लम जस्ता हिमाल; डाँफे, हिमाली भालु, कस्तुरी, हिउँ चितुवा, घोरल, न्याउरीमुसो तथा गुराँस, धुपी र भोजपत्र पाइने; सन् १९७९ मा सूचीकृत। दुवैले जैविक विविधता जोगाउँछन् र पर्यटनबाट ठुलो आम्दानी दिन्छन्।

२. चुनौती: (क) व्यावसायिकताका नाममा मौलिक शब्द र लय बिग्रनु; (ख) बदलिँदो स्रोताको मनोभावना सम्बोधन गर्न कठिन; (ग) बौद्धिक चोरीले कलाकार मर्कामा; (घ) युवामा विदेशी गीतप्रतिको मोह; (ङ) मौलिक संस्कृति लोप हुँदै विदेशी संस्कृतिको प्रभाव बढ्नु। उपाय: (क) मौलिक परम्परा जोगाउने र मर्म तथा भावनाको सम्मान हुने गरी शब्द र लय प्रयोग गर्ने; (ख) नयाँ पुस्ताले महत्त्व बुझेर पुस्तान्तरणमा सहयोग गर्ने; (ग) उत्सव, पर्व, संस्कार र मेलामा आफ्नै लोकगीत सुन्ने–सुनाउने; (घ) विद्यालय र समुदायका कार्यक्रममा लोकगीतलाई प्राथमिकता; (ङ) सर्जकको बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण; (च) सङ्कलक र गायकलाई हौसला र सम्मान।

३. संविधान दिवस (असोज ३): वि.सं. २०७२ असोज ३ मा संविधानसभाबाट नेपालको संविधान जारी भएको दिन; यसले संविधानको रक्षा र पालना गर्न सचेत गराउँछ। गणतन्त्र दिवस (जेठ १५): वि.सं. २०६५ जेठ १५ मा राजतन्त्र अन्त्य भई गणतन्त्र स्थापना भएको दिन; अब जनताबाटै राष्ट्रप्रमुख हुन्छ; यसले जनताको त्याग र बलिदान सम्झाउँदै जनताप्रति उत्तरदायी हुन सिकाउँछ। सहिद दिवस (माघ १६): राणा शासनविरुद्ध लड्दा मृत्युदण्ड पाएका शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दलगायत सबै सहिदको सम्झना; यसले बलिदानको कदर गर्न र सहिदको सपना साकार पार्न प्रेरित गर्छ।

४. (क) साहस: सानै उमेरमा तालिबानको प्रतिबन्ध र धम्कीको बाबजुद बालिका शिक्षाका पक्षमा बोलिन् — अन्यायविरुद्ध डर नमानी उभिनुपर्छ। (ख) शिक्षाप्रति प्रतिबद्धता: गोली लाग्दा पनि अभियान छोडिनन् — शिक्षा नै परिवर्तनको हतियार हो। (ग) लैङ्गिक समानता: छोरा–छोरीलाई समान अवसर दिनुपर्छ। (घ) उमेर बाधक होइन: सन् २०१४ मा सबैभन्दा कम उमेरमा नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएर उनले सानो उमेरमै पनि विश्व बदल्न सकिन्छ भन्ने देखाइन्। (ङ) अहिंसा: आक्रमणकारीप्रति बदला होइन, शिक्षा र शान्तिको सन्देश दिइन्। हामीले पनि टोलमा विद्यालय छाडेका बालबालिकालाई पढ्न प्रेरित गर्न सक्छौँ।

समूह घ — विस्तृत उत्तर (८ अङ्क)

1. राष्ट्रिय सम्पदा भनेको के हो? काठमाडौँ उपत्यकाका विश्व सम्पदा स्थलको परिचय दिँदै सम्पदाको महत्त्व र संरक्षणका उपाय लेख्नुहोस्। [8]
2. "लोकगीत, लोकबाजा र लोकनृत्य नेपाली संस्कृतिका प्राण हुन्।" यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्दै तिनको संरक्षणमा विद्यार्थी, समुदाय र राज्यको भूमिका लेख्नुहोस्। [8]

समूह घ का उत्तर

१. परिचय: पूर्वजबाट प्राप्त, राष्ट्रिय महत्त्व बोकेका र संरक्षणयोग्य स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति र प्राकृतिक स्थल राष्ट्रिय सम्पदा हुन्। काठमाडौँ उपत्यकाका सात स्थल (सबै सन् १९७९): (क) पशुपति क्षेत्र — पशुपतिनाथ, गुह्येश्वरी, आर्यघाट, श्लेषमान्तक वन; हजारभन्दा बढी शिवलिङ्ग र ४९२ मन्दिर, देवालय, सत्तल र चैत्य; (ख) स्वयम्भूनाथ — बौद्ध स्तूप र सरस्वती मन्दिर; धार्मिक सहिष्णुताको नमुना; (ग) बौद्धनाथ महाचैत्य — पाँचौँ शताब्दीमा बनेको विश्वास, धेरै विहार; (घ) चाँगुनारायण — लिच्छविकालीन प्यागोडा शैली, शिलालेख र कलाकृति; (ङ) काठमाडौँ दरबार क्षेत्र — वसन्तपुर दरबार, तलेजु, कुमारी घर, काष्ठमण्डप, कालभैरव; (च) पाटन दरबार क्षेत्र — कृष्ण मन्दिर, कुम्भेश्वर, योगनरेन्द्र मल्लको मूर्ति; (छ) भक्तपुर दरबार क्षेत्र — पचपन्न झ्याले दरबार, न्यातपोल, स्वर्णद्वार। महत्त्व: पुर्खाको ज्ञान, सिप र प्रविधिको हस्तान्तरण; स्थानीय र राष्ट्रिय पहिचान; राष्ट्रिय गौरव; खोज र अनुसन्धान; पर्यटन र आम्दानी; जैविक विविधता संरक्षण; चौतर्फी विकास। संरक्षणका उपाय: सम्पदा क्षेत्रमा फोहोर नगर्ने; आसपास भौतिक संरचना नबनाउने; स्थानीयलाई सचेत र सहभागी गराउने; मर्मत र जीर्णोद्धार; अतिक्रमण रोक्ने; महत्त्वको प्रचारप्रसार; वनस्पति र जीवजन्तुको संरक्षण। निष्कर्ष: सम्पदा पुर्खाको धरोहर र भावी पुस्ताको सम्पत्ति भएकाले यसको संरक्षण सबैको साझा कर्तव्य हो।

२. प्राण किन: संस्कृतिलाई जीवित राख्ने तत्त्व यिनै हुन्। (क) लोकगीत समुदायका सुख–दुःख, पेसा र पर्व बोक्छ — असारेले कृषि जीवन, तिजले नारीका भावना, पालमले लिम्बु र तामाङ सेलोले तामाङ पहिचान दिन्छन्। (ख) लोकबाजा ले गीत–नाचलाई ताल दिन्छन् र संस्कार पूरा गर्छन् — पञ्चेबाजाबिना विवाह, ढ्याङ्ग्रोबिना धामीको पूजा र मादलबिना सोरठी हुँदैन; सारङ्गी गन्धर्व, हुड्को हुड्के र मसक बझाङको पहिचान हो। (ग) लोकनृत्य ले कथा, मिथक र श्रम अभिनयमा देखाउँछ — घाटुमा परशुराम र यम्मावतीको कथा, साकेलामा खेती र तान बुन्ने अभिनय, जट–जटिनमा वर्षाको कामना। यी तीन परिपूरक भएकाले एक हराए अर्को अधुरो हुन्छ र संस्कृति नै कमजोर हुन्छ। विद्यार्थीको भूमिका: हजुरबा–हजुरआमाबाट लोकगीत, बाजा र नाच सिक्ने; विद्यालय प्रतियोगिता र कार्यक्रममा प्रस्तुत गर्ने; सङ्कलन र प्रचार गर्ने; मौलिक सर्जकको सम्मान गर्ने। समुदायको भूमिका: चाडपर्व, मेला र संस्कारमा आफ्नै गीत, बाजा र नाच प्रयोग गर्ने; बजाउने र नाच्ने कलाकारलाई सम्मान र पारिश्रमिक दिने; जातीय हेयभाव हटाउने; सांस्कृतिक समूह बनाउने। राज्यको भूमिका: लोपोन्मुख बाजा र नाचको अभिलेख, सङ्ग्रहालय र तालिम; बौद्धिक सम्पत्ति कानुन लागु गर्ने; कलाकारलाई भत्ता र पुरस्कार; पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने; पर्यटनसँग जोडेर आम्दानीको स्रोत बनाउने। निष्कर्ष: लोकगीत, लोकबाजा र लोकनृत्य जोगिए मात्र नेपाली संस्कृति र पहिचान जीवित रहन्छ।