हामी र हाम्रो समाज

हाम्रो गाउँमा नयाँ सडक पुग्यो, विद्यालयमा कम्प्युटर आयो, बिरामी धामीझाँक्रीको सट्टा स्वास्थ्यचौकी जान थाले — यी सबै विकासका संकेत हुन्। विकास गर्न पानी, बिजुली र सिपालु मानिस चाहिन्छन्; यिनलाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। अनि विकासको काम कसले गर्ने? नेपालको संविधानले त्यो जिम्मा तीन तहका सरकारलाई बाँडेको छ — सङ्घ, सात प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह। यस एकाइमा हामी विकासको अर्थ, विकासका पूर्वाधार, सङ्घीय राज्यको अवधारणा, तीन तहका सरकारका काम र आफ्नो प्रदेशको परिचय पढ्नेछौँ।

१.१ विकास र नेपाल

विकास भनेको के हो?

पाठ्यपुस्तकमा गुरुआमा र विद्यार्थीको छलफल छ। मतिनाले सडक, पुल, धारा, विद्यालय र स्वास्थ्यचौकीलाई विकास भनिन्। शैलेसले ढल, अस्पताल, उद्योग, रङ्गशाला र प्रहरी कार्यालय थपे। अब्दुलले भने — समाजमा भेदभाव घट्नु, बिरामीले चिकित्सककहाँ उपचार गराउनु र मानिसले आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा राख्नु पनि विकास हो। गुरुआमाले भन्नुभयो — तीनै जना सही छन्।

त्यसैले विकासका दुई पाटा छन्। एउटा देखिने भौतिक पाटो — सडक, पुल, भवन, बिजुली। अर्को सोचाइ र व्यवहारको पाटो — शिक्षा, स्वास्थ्यप्रतिको चेतना, समानता, स्वतन्त्रता। दुवै मिलेपछि मात्र साँचो विकास हुन्छ।

परिभाषाका तीन शब्द याद गर्नुहोस्: सकारात्मक (राम्रोतर्फको परिवर्तन), निरन्तर (कहिल्यै नसकिने) र प्रक्रिया (एकै दिनमा होइन, क्रमशः हुने)।

विकासको महत्त्व

गुरुआमाका अनुसार मानव जीवनका लागि विकास किन चाहिन्छ भने —

1. जीवनस्तर सुधार — राम्रो खाना, घर, शिक्षा र उपचार पाउन।
2. अधिकार सुनिश्चित गर्न — विद्यालय, अदालत र सूचनाको पहुँच भएपछि मात्र शिक्षा, न्याय र सूचनाको अधिकार व्यवहारमा आउँछ।
3. शान्ति सुरक्षाको प्रत्याभूति — रोजगारी र अवसर भएको समाजमा द्वन्द्व घट्छ।
4. स्रोतसाधनको उचित प्रयोग — नदीबाट बिजुली, माटोबाट अन्न, वनबाट उद्योग।
5. सामाजिक न्याय — गरिब, दलित, महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति सबैले अवसर पाउँछन्।

विकसित, विकासशील र अल्पविकसित देश

विकासको स्तरका आधारमा विश्वका देशलाई तीन समूहमा बाँडिन्छ।

आधार	विकसित देश	विकासशील देश	अल्पविकसित देश
उद्योग	धेरै, आधुनिक	बढ्दै गरेका	थोरै
विज्ञान र प्रविधि	उच्चतम प्रयोग	प्रयोग बढ्दै	न्यून प्रयोग
शिक्षा, स्वास्थ्य	सबै नागरिकलाई	सुधार हुँदै	कमजोर
रोजगारी	सुनिश्चित	अपुग	बेरोजगारी उच्च
राजनीतिक अवस्था	स्थिर, शान्त	क्रमशः स्थिर	प्रायः अस्थिर
जनसङ्ख्या वृद्धिदर	कम	मध्यम	उच्च
उदाहरण	अमेरिका, जापान, फ्रान्स	भारत, भुटान, नेपाल, ब्राजिल	बुरुन्डी, बुर्किनाफासो, सोमालिया

नेपालमा विकासका सम्भावना

नेपाल सानो देश भए पनि यहाँ विकासका प्रशस्त सम्भावना छन्।

क्षेत्र	किन सम्भावना छ	उदाहरण
कृषि	तराई, उपत्यका र नदीका फाँटको मलिलो माटो; हिमाली क्षेत्रमा घाँसे खर्क	धान, गहुँ, तरकारी, चिया, पशुपालन
जलस्रोत	हिमालबाट बग्ने सयौँ नदीनाला	जलविद्युत्, सिँचाइ, खानेपानी
पर्यटन	प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदामा धनी	सगरमाथा, लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, चितवन
जनशक्ति	ठुलो सङ्ख्यामा काम गर्ने उमेरका युवा	सिपमूलक तालिमपछि देशमै रोजगारी
उद्योग	कृषि, वन र खनिजमा आधारित कच्चा पदार्थ	चिया, जुत्ता, फर्निचर, सिमेन्ट उद्योग

गुरुआमाको एउटा भनाइ महत्त्वपूर्ण छ — प्राकृतिक स्रोत आफैँले विकास गर्दैन; मानवीय स्रोत (सिपालु जनशक्ति) परिचालन गरेपछि मात्र विकास सम्भव हुन्छ। नदी त सधैँ बगिरहेका थिए, इन्जिनियर र कामदारले बाँध बनाएपछि मात्र बिजुली निस्कियो।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. विकास भनेको के हो? समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षमा आउने सकारात्मक परिवर्तनको निरन्तर चलिरहने प्रक्रियालाई विकास भनिन्छ। सडक, विद्यालय, अस्पताल बन्नु र मानिसको सोचाइ तथा व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन आउनु दुवै विकास हुन्।

२. विकासको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) मानिसको जीवनस्तर सुधार गर्न; (ख) शिक्षा, स्वास्थ्य, न्याय जस्ता अधिकार सुनिश्चित गर्न; (ग) शान्ति सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्न; (घ) प्राकृतिक स्रोतसाधनको उचित प्रयोग गर्न; (ङ) सबै वर्गलाई अवसर दिई सामाजिक न्याय स्थापना गर्न विकास आवश्यक छ।

३. विकसित र अल्पविकसित देशबिच फरक छुट्याउनुहोस्।

विकसित देश	अल्पविकसित देश
उद्योग र कलकारखाना धेरै हुन्छन्।	उद्योग थोरै हुन्छन्, परनिर्भरता उच्च हुन्छ।
विज्ञान र प्रविधिको उच्चतम प्रयोग हुन्छ।	प्रविधिको प्रयोग न्यून हुन्छ।
सबै नागरिकलाई शिक्षा र स्वास्थ्य सुविधा हुन्छ।	शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था कमजोर हुन्छ।
रोजगारी सुनिश्चित हुन्छ।	बेरोजगारी उच्च हुन्छ।
राजनीतिक स्थिरता र शान्ति हुन्छ।	राजनीतिक अस्थिरता हुन्छ।
जस्तै: अमेरिका, जापान, फ्रान्स	जस्तै: बुरुन्डी, बुर्किनाफासो, सोमालिया

४. "विकास बहुआयामिक हुन्छ।" यस भनाइलाई प्रस्ट पार्नुहोस्। बहुआयामिक भनेको धेरै पक्ष भएको भन्ने हो। विकास केवल सडक र भवन बन्नु मात्र होइन। यसको आर्थिक पक्ष (आम्दानी, रोजगारी, उद्योग), सामाजिक पक्ष (शिक्षा, स्वास्थ्य, समानता), भौतिक पक्ष (सडक, बिजुली, खानेपानी), सांस्कृतिक पक्ष (भाषा, कला र सम्पदाको संरक्षण), राजनीतिक पक्ष (स्वतन्त्रता, अधिकार, शान्ति) र वातावरणीय पक्ष (वन र नदीको संरक्षण) हुन्छन्। उदाहरणका लागि गाउँमा सडक पुग्यो तर बालबालिका विद्यालय जाँदैनन् र छोरीमाथि विभेद कायमै छ भने त्यो पूर्ण विकास होइन। त्यसैले सबै पक्षमा एकसाथ सुधार हुँदा मात्र साँचो विकास हुन्छ।

१.२ विकासका पूर्वाधार

घर बनाउन जग चाहिन्छ। जग बलियो भए मात्र घर टिक्छ। देशको विकासको जग पनि त्यस्तै छ — शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्ति। यिनलाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ।

यस पाठमा तीन पूर्वाधार पढौँ: खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्ति।

(क) खानेपानी

महत्त्व: शुद्ध खानेपानी पिउने मानिस मात्र शारीरिक र मानसिक रूपमा स्वस्थ, स्फूर्त र तन्दुरुस्त रहन्छ। स्वस्थ व्यक्तिले मात्र समाजको विकासमा बढी योगदान गर्न सक्छ। फोहोर पानीले झाडापखाला, हैजा र जन्डिस जस्ता रोग लाग्छन्; बिरामी भएपछि काम र पढाइ दुवै छुट्छ।

वर्तमान अवस्था:

• नेपाल जलस्रोतमा धनी छ, स्वच्छ पानीका स्रोत धेरै छन्, तर व्यवस्थापन कमजोर छ।
• आर्थिक सर्वेक्षण २०८१/८२ अनुसार आधारभूत खानेपानी सेवामा करिब ९६.८५ प्रतिशत जनसङ्ख्याको पहुँच पुगेको छ।
• तैपनि केही ग्रामीण क्षेत्रमा घरघरमा धारा पुगेको छैन; टाढाबाट पानी बोक्नुपर्छ।
• घरमा पुगेको पानी पनि धेरै ठाउँमा सिधै पिउनयोग्य छैन।
• सहरी क्षेत्रमा माग अनुसार पानी पुग्दैन।
• तराईका कतिपय स्थानमा आर्सेनिकयुक्त पानीले स्वास्थ्य समस्या ल्याएको छ।

काठमाडौँ उपत्यकाको पानी अभाव कम गर्न सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नदीको पानी करिब २६ किलोमिटर लामो सुरुङबाट सुन्दरीजलसम्म ल्याउने मेलम्ची खानेपानी आयोजना बनाइएको छ।

(ख) ऊर्जा

ऊर्जा काम गर्ने शक्ति हो। खाना पकाउन दाउरा, ग्यास, मटीतेल वा बिजुली; गाडी चलाउन पेट्रोल, डिजेल वा बिजुली; घट्ट र मिल चलाउन पानी, बिजुली वा डिजेल चाहिन्छ। आधुनिक यन्त्र र औजार — कम्प्युटर, मोबाइल, कारखानाका मेसिन — ऊर्जाविना चल्दैनन्। ऊर्जाका मुख्य स्रोत दाउरा, पानी, हावा, सूर्य, खनिज र आणविक शक्ति हुन्।

ऊर्जाको स्रोत	नवीकरणीय (फेरि पाइने)?	नेपालमा प्रयोग
पानी (जलविद्युत्)	हो	मुख्य विद्युत् स्रोत
सूर्य (सौर्य)	हो	दुर्गम गाउँ, सडक बत्ती, घरको छाना
हावा	हो	सानो मात्रामा
दाउरा, गोबर ग्यास	हो (वन जोगाए)	ग्रामीण भान्सा
पेट्रोल, डिजेल, ग्यास, कोइला	होइन	सबै आयात गर्नुपर्छ

वर्तमान अवस्था:

• नेपालमा सबैभन्दा बढी सम्भावना भएको ऊर्जास्रोत जलस्रोत हो।
• वि.सं. २०८१ फागुनसम्म जलविद्युत्, सौर्य, थर्मल र वैकल्पिक ऊर्जा प्रवर्धन केन्द्रबाट उत्पादित सबै गरी ३,६०२ मेगावाट विद्युत् उत्पादन भएको छ।
• सोही अवधिसम्म ९९ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा विद्युत्को पहुँच पुगेको छ।
• दोलखाको माथिल्लो तामाकोसी (४५६ मेगावाट) देशकै सबैभन्दा ठुलो जलविद्युत् आयोजना हो; अरू ठुला आयोजना निर्माणाधीन छन्।
• वर्षायाममा नदीमा पानी बढ्ने भएकाले बिजुली बढी र सुक्खायाममा कम उत्पादन हुन्छ।
• नेपालले भारततर्फ बिजुली निर्यात गर्न सुरु गरेको छ।

(ग) जनशक्ति

सिप र दक्षताका आधारमा जनशक्ति तीन प्रकारका हुन्छन्।

प्रकार	अर्थ	उदाहरण
दक्ष	कुनै विषयमा उच्च सिप, योग्यता र दक्षता हासिल गरेको	चिकित्सक, इन्जिनियर, शिक्षक, पाइलट, वकिल
अर्धदक्ष	मध्यम स्तरको सिप भएको वा दक्ष बन्दै गरेको	सहायक स्वास्थ्यकर्मी, सिकर्मी, प्लम्बर, बिजुली मिस्त्री
अदक्ष	आधारभूत सिप मात्र भएको, शारीरिक श्रम गर्ने	भरिया, निर्माण मजदुर, खेतमा ज्यालादारी गर्ने

देश विकासका लागि तीनै प्रकारका जनशक्ति चाहिन्छन्। एउटा पुल बनाउन इन्जिनियर (दक्ष), डकर्मी र वेल्डर (अर्धदक्ष) र सामान बोक्ने मजदुर (अदक्ष) सबै आवश्यक छन्।

वर्तमान अवस्था: प्राविधिक शिक्षालय र तालिमका कार्यक्रमबाट प्राविधिक जनशक्ति तयार हुँदै छ। तर देशमै रोजगारी नपाउँदा ठुलो सङ्ख्यामा युवा विदेश जान्छन् — यसलाई जनशक्ति पलायन भनिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार २१ लाख ९० हजारभन्दा बढी नेपाली गणनाका बेला विदेशमा थिए। कतिपय क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति अभाव छ भने कतिपय क्षेत्रमा जनशक्ति तयार भए पनि काम गर्ने ठाउँ थोरै छन्। त्यसैले आवश्यकता अनुसारको जनशक्ति योजना र देशमै रोजगारी सिर्जना आजको आवश्यकता हो।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. विकासका पूर्वाधार भनेको के हो? समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकास गर्न आवश्यक पर्ने स्रोतसाधन र सेवा सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्ति यसका उदाहरण हुन्।

२. नेपालमा खानेपानीको वर्तमान अवस्था उल्लेख गर्नुहोस्। (क) आर्थिक सर्वेक्षण २०८१/८२ अनुसार करिब ९६.८५ प्रतिशत जनसङ्ख्याको आधारभूत खानेपानीमा पहुँच छ। (ख) केही ग्रामीण क्षेत्रमा अझै टाढाबाट पानी बोक्नुपर्छ। (ग) घरमा पुगेको पानी पनि सधैँ सिधै पिउनयोग्य हुँदैन। (घ) सहरमा माग अनुसार पानी पुग्दैन। (ङ) तराईका कतिपय ठाउँमा आर्सेनिकयुक्त पानीले स्वास्थ्य समस्या ल्याएको छ। जलस्रोतमा धनी भए पनि व्यवस्थापन कमजोर हुनु मुख्य समस्या हो।

३. नेपालको जनशक्ति पलायन रोक्ने उपायहरूको सूची बनाउनुहोस्। (क) देशमै उद्योग, कलकारखाना र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने; (ख) बजारको माग अनुसार प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षा दिने; (ग) योग्यता अनुसार उचित पारिश्रमिक र सुविधा दिने; (घ) स्वरोजगारका लागि सहुलियत ऋण र तालिम दिने; (ङ) कृषिलाई आधुनिक र व्यावसायिक बनाउने; (च) विदेशबाट सिप सिकेर फर्केकालाई देशमै काम दिने; (छ) सुशासन र राजनीतिक स्थिरता कायम गर्ने।

४. दक्ष, अर्धदक्ष र अदक्ष जनशक्तिको उदाहरणसहित परिचय दिनुहोस्। दक्ष जनशक्ति — कुनै विषय वा क्षेत्रमा उच्च सिप, योग्यता र दक्षता हासिल गरेको मानवस्रोत, जस्तै: चिकित्सक, इन्जिनियर, शिक्षक। अर्धदक्ष जनशक्ति — मध्यम स्तरको सिप र दक्षता भएको वा दक्ष बन्दै गरेको, जस्तै: सिकर्मी, प्लम्बर, बिजुली मिस्त्री, सहायक स्वास्थ्यकर्मी। अदक्ष जनशक्ति — आधारभूत सिप मात्र प्रयोग गरी शारीरिक श्रम गर्ने, जस्तै: भरिया, निर्माण मजदुर, ज्यालादारी कामदार। देश विकासका लागि तीनै प्रकारका जनशक्ति चाहिन्छन्।

५. नेपालमा ऊर्जाको विकासले परनिर्भरतालाई कसरी घटाउन सकिन्छ, लेख्नुहोस्। नेपालले पेट्रोल, डिजेल र खाना पकाउने ग्यास सबै विदेशबाट किन्छ; यसमा ठुलो रकम बाहिरिन्छ। (क) जलविद्युत् उत्पादन बढाएर बिजुलीका गाडी र बिजुलीका चुलो प्रयोग गरे पेट्रोलियम आयात घट्छ। (ख) सस्तो बिजुलीले देशमै उद्योग खुल्छन्, आयात हुने सामान यहीँ बन्छन्। (ग) बढी भएको बिजुली भारत जस्ता छिमेकी देशमा बेचेर आम्दानी बढ्छ र व्यापार घाटा कम हुन्छ। (घ) सौर्य, गोबर ग्यास र हावा जस्ता वैकल्पिक ऊर्जाले गाउँलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ। यसरी क्षमता अनुसार ऊर्जा उत्पादन गरे देश आत्मनिर्भर बन्दै जान्छ।

१.३ सङ्घीय राज्यको अवधारणा

पहिले नागरिकता, राहदानी वा सडकको काम गर्नुपर्दा धेरै कुरा काठमाडौँबाटै निर्णय हुन्थे। अहिले आफ्नै गाउँपालिका वा नगरपालिकाबाट जन्मदर्ता, विद्यालयको व्यवस्था, सानो सडक र खानेपानीको काम हुन्छ। शक्ति र स्रोत एउटै केन्द्रमा नथुपारी धेरै तहमा बाँड्ने यही व्यवस्था सङ्घीयता हो।

संसारका सबै सङ्घीय देशमा तहको सङ्ख्या एउटै हुँदैन। संयुक्त राज्य अमेरिका र भारतमा दुई तहका सरकार छन् भने नेपाल र स्विट्जरल्यान्डमा तीन तहका सरकार छन्।

नेपालको सङ्घीय राज्यको स्वरूप

वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी नेपालको संविधान ले नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बनायो। संविधानको धारा ५६ अनुसार राज्यको मूल संरचना सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको हुन्छ; यी तीनै तहले संविधान र कानुन बमोजिम राज्य शक्तिको प्रयोग गर्छन्।

सङ्घीयताका सिद्धान्त

नेपालको सङ्घीयता केही आधारभूत सिद्धान्तमा टिकेको छ।

1. संविधानमै अधिकारको बाँडफाँट — कुन तहले के गर्ने भन्ने कुरा संविधानका अनुसूची ५ देखि ९ मा लेखिएको छ (धारा ५७)। कुनै तहले मन लागेजति खोस्न मिल्दैन।
2. स्वशासन र साझा शासन — आफ्नो क्षेत्रका कुरा आफैँ निर्णय गर्ने (स्वशासन), राष्ट्रिय महत्त्वका कुरा मिलेर गर्ने (साझा शासन)।
3. सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वय — संविधानको धारा २३२ अनुसार सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबिचको सम्बन्ध यिनै तीन सिद्धान्तमा आधारित हुन्छ।
4. बाँकी अधिकार सङ्घमा — कुनै सूचीमा नपरेको विषयको अधिकार सङ्घमा रहन्छ (धारा ५८)।
5. समावेशिता र समानुपातिक सहभागिता — सबै वर्ग, क्षेत्र, लिङ्ग र समुदायलाई शासनमा हिस्सा।
6. राष्ट्रिय एकता र अखण्डता — अधिकार बाँडिए पनि नेपाल एउटै अविभाज्य राष्ट्र रहन्छ।

सङ्घीय राज्यको महत्त्व

महत्त्व	के हुन्छ	उदाहरण
(क) सामाजिक विविधताको सम्मान	विभिन्न धर्म, जात, भाषा, लिङ्ग, पेसा राज्यको मूल धारमा समेटिन्छन्; राज्य लोकतान्त्रिक बन्छ	प्रदेशले स्थानीय भाषा र संस्कृति संरक्षणको नीति बनाउन सक्छ
(ख) सन्तुलित र समानुपातिक विकास	सबै तहले आफ्नो क्षेत्रमा विकास गर्छन्	केन्द्रबाट टाढाका जिल्लामा पनि सडक, अस्पताल
(ग) सामाजिक न्याय	सबैले समान अवसर पाउँछन्; विशेष आवश्यकता भएकालाई आरक्षण	अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सेवामा प्राथमिकता
(घ) अवसरको न्यायोचित वितरण	शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी सबै वर्ग र क्षेत्रमा पुग्छ	पालिकाले छात्रवृत्ति र सिप तालिम दिन्छ
(ङ) सेवा सुविधाको सहज पहुँच	सेवा तल्लो तहसम्म पुग्छ; समय, खर्च र मिहिनेत बच्छ	जन्मदर्ता, सिफारिस वडा कार्यालयबाटै
(च) शासनमा समानुपातिक सहभागिता	विभिन्न क्षेत्र, वर्ग, लिङ्ग, जाति, अपाङ्गता भएका व्यक्तिको प्रतिनिधित्व	वडामा महिला र दलित महिला सदस्य अनिवार्य

सङ्घीयताको फाइदा देखाउने नमुना उत्तर

प्रश्न. सङ्घीयताले जनता र सरकारबिचको दुरी कसरी घटाएको छ? उदाहरण दिनुहोस्। [२] उत्तर. सङ्घीयतामा धेरै सेवा जनताको नजिकको स्थानीय तह र प्रदेशबाट पाइन्छन्। जस्तै: जुम्लाका किसानले कृषि अनुदानका लागि पहिले काठमाडौँसम्म धाउनुपर्थ्यो भने अहिले आफ्नै गाउँपालिकाबाट पाउँछन्। जनताले आफ्ना प्रतिनिधिलाई सजिलै भेटेर गुनासो राख्न सक्छन्। यसले समय, खर्च र मिहिनेत बचाउँछ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सङ्घीय राज्य भन्नाले के बुझिन्छ, लेख्नुहोस्। एउटै देश र राजनीतिक प्रणालीभित्र दुई वा दुईभन्दा बढी तहका सरकार रहने र केन्द्रको शक्ति, अधिकार र स्रोत संविधानमै विभिन्न तहमा बाँडफाँट गरिएको राज्यलाई सङ्घीय राज्य भनिन्छ। नेपालमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहका सरकार छन्।

२. सङ्घीय राज्यको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) सामाजिक विविधताको सम्मान हुन्छ; (ख) देशभर सन्तुलित र समानुपातिक विकास हुन्छ; (ग) सबैलाई समान अवसर दिई सामाजिक न्याय कायम हुन्छ; (घ) शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी जस्ता अवसरको न्यायोचित वितरण हुन्छ; (ङ) सेवा सुविधा तल्लो तहसम्म पुग्दा समय र खर्च बच्छ; (च) शासनमा सबै क्षेत्र, वर्ग, लिङ्ग र जातजातिको समानुपातिक सहभागिता हुन्छ।

३. सङ्घीयताले नागरिकमा राष्ट्रप्रति अपनत्व बढाउँछ, कसरी? आफ्नो विचार लेख्नुहोस्। अपनत्व भनेको "यो देश मेरो हो" भन्ने भावना हो। मेरो विचारमा सङ्घीयताले यो भावना बढाउँछ, किनभने — (क) स्थानीय र प्रदेश सरकारमा आफ्नै समुदायका प्रतिनिधि हुन्छन्, त्यसैले नागरिकले शासनलाई आफ्नै ठान्छन्। (ख) आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानको सम्मान हुँदा "राज्यले मलाई पनि चिन्छ" भन्ने लाग्छ। (ग) वडा भेलामा योजना छनोटमा भाग लिन पाइन्छ; आफूले छानेको सडक वा धारा बनेपछि त्यसको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी पनि महसुस हुन्छ। (घ) सेवा घरनजिकै पाउँदा राज्यप्रति विश्वास बढ्छ। (ङ) महिला, दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्ति सबैको सहभागिताले कोही पनि छुटेको महसुस गर्दैन। जब नागरिकले राज्यलाई आफ्नो ठान्छन्, तब उनीहरू कर तिर्न, नियम पालन गर्न र देश बनाउन अघि सर्छन् — यही राष्ट्रप्रतिको अपनत्व हो।

१.४ स्थानीय, प्रादेशिक र सङ्घीय सरकार

पाठ्यपुस्तकमा एउटा टेलिभिजन कार्यक्रममा पत्रकारले संविधानविद्सँग नेपालको सङ्घीय राज्यको स्वरूपबारे सवालजबाफ गर्छन्। त्यस कुराकानीको सार यस्तो छ।

तीन तहका सरकार

सङ्घीय सरकार केन्द्रमा रहन्छ र सिङ्गो नेपालभरि शासन गर्छ। रक्षा, परराष्ट्र र वैदेशिक सम्बन्ध, राष्ट्रिय सरोकारका विषयमा सन्धिसम्झौता र ठुला विकास आयोजना यसका काम हुन्। प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा मन्त्रिपरिषद् रहन्छ; कानुन सङ्घीय संसद्ले बनाउँछ।

प्रदेश सरकार प्रत्येक प्रदेशमा हुन्छ र आफ्नो प्रदेशभित्र मात्र राज्य शक्तिको प्रयोग गर्छ। नेपालमा सात प्रदेश सरकार छन्। मुख्यमन्त्रीको नेतृत्वमा प्रदेश मन्त्रिपरिषद् रहन्छ; कानुन प्रदेश सभाले बनाउँछ।

स्थानीय सरकार जनताको सबैभन्दा नजिकको सरकार हो। नेपालमा ७५३ स्थानीय तह — गाउँपालिका र नगरपालिका — छन्। गाउँपालिकाको नेतृत्व अध्यक्ष र नगरपालिकाको नेतृत्व प्रमुखले गर्छन्; कानुन गाउँसभा वा नगरसभाले बनाउँछ। हरेक पालिका वडामा बाँडिएको हुन्छ।

संविधानले बाँडेको कार्यक्षेत्र (अनुसूची ५–९)

संविधानको धारा ५७ ले कुन तहको अधिकार कुन अनुसूचीमा छ भनी तोकेको छ। केही अधिकार एउटै तहका एकल अधिकार हुन् भने केही दुई वा तीन तहका साझा अधिकार हुन्।

तह	आफ्नो एकल अधिकारका केही उदाहरण
सङ्घ (अनुसूची ५)	रक्षा र सेना, परराष्ट्र सम्बन्ध, केन्द्रीय बैङ्क र मुद्रा, भन्सार र मूल्य अभिवृद्धि कर, नागरिकता र राहदानी, राष्ट्रिय राजमार्ग, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, राष्ट्रिय निकुञ्ज, ठुला जलविद्युत् र सिँचाइ आयोजना
प्रदेश (अनुसूची ६)	प्रदेश प्रहरी र शान्ति सुरक्षा, प्रदेशस्तरका विद्युत्, सिँचाइ र खानेपानी आयोजना, प्रदेश राजमार्ग, प्रदेश विश्वविद्यालय, स्वास्थ्य सेवा, प्रदेशभित्रको व्यापार, सवारी साधन कर, प्रदेश लोकसेवा आयोग
स्थानीय तह (अनुसूची ८)	आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ, स्थानीय सडक र कृषि सडक, खानेपानी र साना जलविद्युत्, जन्म-मृत्यु जस्ता व्यक्तिगत घटना दर्ता, सम्पत्ति कर, स्थानीय बजार, नगर प्रहरी, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको व्यवस्थापन
साझा (अनुसूची ७ र ९)	सहकारी, कृषि, स्वास्थ्य, विपद् व्यवस्थापन, सामाजिक सुरक्षा र गरिबी निवारण, वन र वातावरण, पर्यटन, खानी र खनिज

सबै तहले आआफ्नो क्षेत्राधिकारमा काम गरे पनि जनताको हितलाई सर्वोपरि ठानी समन्वय, सहकार्य र साझेदारी मा काम गर्नुपर्छ — यही पत्रकार र संविधानविद्को कुराकानीको निष्कर्ष हो।

"कुन काम कसको?" — नमुना उत्तर

प्रश्न. तलका काम कुन तहका सरकारले गर्छन्, लेख्नुहोस्: (क) राहदानी वितरण (ख) प्रदेश राजमार्ग निर्माण (ग) गाउँको आधारभूत विद्यालय सञ्चालन (घ) अर्को देशसँग सन्धि। [२] उत्तर. (क) राहदानी वितरण — सङ्घीय सरकार। (ख) प्रदेश राजमार्ग — प्रदेश सरकार। (ग) आधारभूत विद्यालय — स्थानीय सरकार (गाउँपालिका/नगरपालिका)। (घ) अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि — सङ्घीय सरकार।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. नेपालमा संविधान अनुसार कति तहका सरकार छन्? ती कुन कुन हुन्? नेपालको संविधान (धारा ५६) अनुसार तीन तहका सरकार छन्: (क) सङ्घीय सरकार — १, (ख) प्रदेश सरकार — ७, र (ग) स्थानीय सरकार — ७५३ (गाउँपालिका र नगरपालिका)।

२. सङ्घीय सरकारका कुनै चारओटा काम लेख्नुहोस्। (क) देशको रक्षा र सेनाको व्यवस्था गर्नु; (ख) परराष्ट्र र वैदेशिक सम्बन्ध सञ्चालन गर्नु; (ग) राष्ट्रिय सरोकारका विषयमा अन्य देशसँग सन्धिसम्झौता गर्नु; (घ) ठुला विकास आयोजना (राष्ट्रिय राजमार्ग, ठुला जलविद्युत्, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल) सञ्चालन गर्नु। (थप: मुद्रा र केन्द्रीय बैङ्क, नागरिकता र राहदानी।)

३. यदि तपाईँ स्थानीय सरकारको प्रमुख हुनुभयो भने के के काम गर्नुहुन्छ, ती कामको सूची बनाउनुहोस्। म नगरप्रमुख वा गाउँपालिका अध्यक्ष भएँ भने — (क) सबै सामुदायिक विद्यालयमा पर्याप्त शिक्षक, पुस्तकालय र खेल मैदानको व्यवस्था गर्नेछु। (ख) हरेक वडामा स्वास्थ्यचौकी र निःशुल्क आधारभूत औषधि उपलब्ध गराउनेछु। (ग) घरघरमा शुद्ध खानेपानी पुर्‍याउनेछु। (घ) गाउँका कच्ची सडक पक्की बनाउनेछु। (ङ) फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइ अभियान चलाउनेछु। (च) युवालाई सिप तालिम र स्वरोजगार ऋण दिनेछु। (छ) ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र बालबालिकाको विशेष हेरचाह गर्नेछु। (ज) जन्म, मृत्यु, विवाह जस्ता घटना दर्ता सजिलो र छिटो बनाउनेछु। (झ) वडा भेलाबाट योजना छानेर आयव्यय सार्वजनिक गर्नेछु। (ञ) विपद् व्यवस्थापन समिति बलियो बनाउनेछु।

१.५ मेरो प्रदेश

नेपालको नक्सा र सात प्रदेशको पहिचान

संविधानको अनुसूची ४ ले ७७ जिल्लालाई सात प्रदेशमा बाँडेको छ। पूर्वबाट पश्चिमतर्फ क्रमशः कोसी, मधेस, बागमती, गण्डकी, लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेश छन्। मधेस प्रदेश मुख्यतः तराईमा पर्छ र यो क्षेत्रफलमा सबैभन्दा सानो छ; कर्णाली हिमाली र पहाडी भूभागमा फैलिएको सबैभन्दा ठुलो प्रदेश हो।

प्रदेश	राजधानी	जिल्ला	स्थानीय तह	क्षेत्रफल (वर्ग कि.मि.)	जनसङ्ख्या (जनगणना २०७८)
कोसी	विराटनगर	१४	१३७	२५,९०५	४९,६१,४१२
मधेस	जनकपुरधाम	८	१३६	९,६६१	६१,१४,६००
बागमती	हेटौँडा	१३	११९	२०,३००	६१,१६,८६६
गण्डकी	पोखरा	११	८५	२१,५०४	२४,६६,४२७
लुम्बिनी	देउखुरी (राप्ती उपत्यका)	१२	१०९	२२,२८८	५१,२२,०७८
कर्णाली	वीरेन्द्रनगर	१०	७९	२७,९८४	१६,८८,४१२
सुदूरपश्चिम	गोदावरी (कैलाली)	९	८८	१९,९९९	२६,९४,७८३
जम्मा	—	७७	७५३	१,४७,६४१	२,९१,६४,५७८

तालिकाबाट याद राख्नुपर्ने कुरा: क्षेत्रफलमा कर्णाली सबैभन्दा ठुलो र मधेस सबैभन्दा सानो छ; जनसङ्ख्यामा बागमती सबैभन्दा धेरै (मधेसभन्दा जम्मा २,२६६ बढी) र कर्णाली सबैभन्दा कम छ। सबैभन्दा धेरै जिल्ला कोसीमा (१४) र सबैभन्दा कम मधेसमा (८) छन्। सुदूरपश्चिमको क्षेत्रफलमा कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा क्षेत्र पनि समेटिएको छ।

बागमती प्रदेश — आर्यनको चिठी

पाठ्यपुस्तकमा तारकेश्वर, काठमाडौँका आर्यनले साथी सदीक्षालाई आफ्नो प्रदेशबारे चिठी लेखेका छन् (मिति २०७९/०३/११)। चिठीका मुख्य जानकारी यस्ता छन्; यही ढाँचामा तपाईँले पनि आफ्नो प्रदेशको परिचय लेख्न सक्नुहुन्छ।

शीर्षक	बागमती प्रदेशको विवरण
राजधानी	हेटौँडा (मकवानपुर)
सिमाना	पूर्वमा कोसी प्रदेश, पश्चिममा गण्डकी प्रदेश, उत्तरमा चीन, दक्षिणमा मधेस प्रदेश र भारत
प्रशासनिक संरचना	१३ जिल्ला; ३ महानगरपालिका, १ उपमहानगरपालिका, ४१ नगरपालिका र ७४ गाउँपालिका गरी ११९ स्थानीय तह
क्षेत्रफल	२०,३०० वर्ग कि.मि. — नेपालको १३.७९ प्रतिशत
भूबनोट	अधिकांश पहाडी र हिमाली; दक्षिणमा केही भित्री मधेस; हिमालय, महाभारत र चुरे शृङ्खला; नदीबेँसी, उपत्यका, टार
हिमचुचुरा	जुगल, गौरीशङ्कर, गणेश, लाङटाङ
नदी	सुनकोसी, तामाकोसी, इन्द्रावती, त्रिशूली, नारायणी, बागमती
ताल	इन्द्रसरोवर, च्छो रोल्पा, गोसाइँकुण्ड, नन्दभाउजू, बिसहजारी
जनसङ्ख्या	६१,१६,८६६ (जनगणना २०७८) — नेपालको २०.९७ प्रतिशत
जातजाति	हिमालमा शेर्पा, तामाङ; पहाड र भित्री मधेसमा ब्राह्मण, क्षेत्री, दलित, तामाङ, नेवार, मगर, थारू, चेपाङ, माझी, दनुवार
भाषा र धर्म	नेपाली, तामाङ, नेवारी, मगर, थारू, मैथिली, गुरुङ, चेपाङ; हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, इसाई, जैन
आर्थिक गतिविधि	कृषि (धान, गहुँ, मकै), पशुपालन, तरकारी र फलफूल खेती, कुखुरापालन, पर्यटन, उद्योग, व्यापार
पर्यटकीय स्थल	काठमाडौँ उपत्यकाका सम्पदा, लाङटाङ र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज
औद्योगिक क्षेत्र	बालाजु, पाटन, हेटौँडा
व्यापारिक केन्द्र	काठमाडौँ, पाटन, हेटौँडा, नारायणगढ, बनेपा
यातायात	अरनिको, पृथ्वी, पूर्वपश्चिम, बी.पी. र पासाङल्हामु राजमार्ग; त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल

तथ्याङ्क जाँचौँ: ३ + १ + ४१ + ७४ = ११९ स्थानीय तह; र ६१,१६,८६६ ÷ २,९१,६४,५७८ × १०० ≈ २०.९७ प्रतिशत — चिठीका अङ्क मिल्छन्।

प्रदेशका प्रमुख विकास आयोजना र कार्यक्रम

पाठ्यपुस्तकमा कक्षा ८ का विद्यार्थीले दुई प्रदेशका विकास कार्यक्रमको विवरण तयार पारेका छन्।

कोसी प्रदेश — तमोर करिडोर सडक आयोजना। यो सडक सुनसरीको चतराबाट धनकुटाको मूलघाट, पाँचथरको माझीटार हुँदै ताप्लेजुङको तिप्ताला नाकासम्म जम्मा २५४ किलोमिटर लामो छ। यसको मुख्य उद्देश्य कोसी प्रदेशका पहाडी जिल्लालाई छोटो दुरीमा तराईका जिल्लासँग जोड्नु हो। पूरा भएपछि नेपालको सडकले चीन र भारतलाई जोड्ने दुरी घट्नेछ र पूर्वी पहाडी जिल्लाको आर्थिक-सामाजिक विकासमा ठुलो सुधार आउनेछ।

सुदूरपश्चिम प्रदेश — "सानै छु म बढ्न देऊ, बालविवाह होइन पढ्न देऊ" अभियान। यसको मुख्य उद्देश्य बालविवाहरहित समाज निर्माण गर्नु हो। प्रदेश सरकारले स्थानीय सरकारसँगको साझेदारीमा यो अभियान चलाउँछ। अभियानअन्तर्गत स्थानीय बाल अधिकार समिति गठन र विद्यालयमा साथी शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन हुन्छ।

विकास आयोजना सडक जस्ता भौतिक मात्र हुँदैनन्; बालविवाह रोक्ने अभियान जस्ता सामाजिक कार्यक्रम पनि विकास हुन् — यसले पाठ १.१ को "विकास बहुआयामिक हुन्छ" भन्ने कुरा पुष्टि गर्छ। बागमती प्रदेशमा माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत्, मेलम्ची खानेपानी र कुलेखानी जलविद्युत् जस्ता राष्ट्रिय महत्त्वका आयोजना छन्।

पाठ्यपुस्तकका प्रश्न (क), (ख), (ग) का नमुना उत्तर

प्रश्न. (क) माथिको प्रस्तुतिमा कुन कुन आयोजना/कार्यक्रमको उल्लेख छ? (ख) कोसी प्रदेशमा सञ्चालित आयोजनाको महत्त्व लेख्नुहोस्। (ग) सुदूरपश्चिमको कार्यक्रमले पार्ने प्रभावको सूची बनाउनुहोस्। उत्तर. (क) कोसी प्रदेशको तमोर करिडोर सडक आयोजना र सुदूरपश्चिम प्रदेशको "सानै छु म बढ्न देऊ, बालविवाह होइन पढ्न देऊ" अभियान। (ख) तमोर करिडोरको महत्त्व: पहाडी जिल्ला (ताप्लेजुङ, पाँचथर, धनकुटा) तराईसँग छोटो दुरीमा जोडिन्छन्; किसानले अलैँची, चिया, तरकारी सजिलै बजार पुर्‍याउन सक्छन्; तिप्ताला नाकाबाट चीनसँग र तराईबाट भारतसँग व्यापार सजिलो हुन्छ; स्वास्थ्य र शिक्षा सेवामा पहुँच बढ्छ; पर्यटन र रोजगारी बढ्छ। (ग) अभियानका प्रभाव: बालविवाह घट्छ; छोरीहरू विद्यालयमा टिक्छन्; सानै उमेरमा गर्भधारण र आमा तथा शिशुको मृत्युको जोखिम घट्छ; बालबालिका आफ्नो अधिकारप्रति सचेत हुन्छन्; साथी शिक्षाले विद्यार्थी आफैँ जागरुक बन्छन्; समाजमा लैङ्गिक समानता बढ्छ।

मेरो प्रदेशको सांस्कृतिक विविधता

पाठ्यपुस्तकले दिएको ढाँचामा बागमती प्रदेशको उदाहरण यस्तो बन्छ। आफ्नो प्रदेशका लागि यही स्तम्भ राखी आफ्नै विवरण भर्नुहोस्।

शीर्षक	बागमती प्रदेश (उदाहरण)
जातजाति	क्षेत्री, ब्राह्मण, तामाङ, नेवार, मगर, शेर्पा, चेपाङ, दलित
धर्म	हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, इसाई, जैन
धार्मिक स्थान	पशुपतिनाथ, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ, चन्द्रागिरि, गोसाइँकुण्ड
चाडपर्व	दसैँ, तिहार, ल्होसार, इन्द्रजात्रा, बुद्ध जयन्ती
पोसाक	दौरा सुरुवाल, चौबन्दी चोली, हाकुपटासी, बख्खु
विशेष खाना	दाल, भात, तरकारी, रोटी, बारा, योमरी

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

उत्तरहरू बागमती प्रदेशमा बस्ने विद्यार्थीको दृष्टिले लेखिएका छन्; अर्को प्रदेशमा हुनुहुन्छ भने माथिको प्रदेश तालिका र छ बुँदे ढाँचा प्रयोग गरी आफ्नो प्रदेशका तथ्य राख्नुहोस्।

१. तपाईँको प्रदेशको भौगोलिक अवस्थितिबारे एक अनुच्छेद तयार गर्नुहोस्। म बस्ने बागमती प्रदेश नेपालको मध्यभागमा पर्छ। यसको पूर्वमा कोसी प्रदेश, पश्चिममा गण्डकी प्रदेश, उत्तरमा चीन र दक्षिणमा मधेस प्रदेश तथा भारत छन्। यसको क्षेत्रफल २०,३०० वर्ग किलोमिटर छ, जुन नेपालको १३.७९ प्रतिशत हो। प्रदेशको अधिकांश भूभाग पहाडी र हिमाली छ भने दक्षिणतिर चितवन र मकवानपुरमा भित्री मधेस छ। उत्तरमा जुगल, गौरीशङ्कर, गणेश र लाङटाङ हिमाल छन्। सुनकोसी, तामाकोसी, त्रिशूली, बागमती र नारायणी यहाँका मुख्य नदी हुन्; गोसाइँकुण्ड, च्छो रोल्पा र इन्द्रसरोवर मुख्य ताल हुन्। काठमाडौँ उपत्यका यसै प्रदेशमा पर्छ।

२. तपाईँको प्रदेशको प्रशासनिक संरचना कस्तो छ, लेख्नुहोस्। बागमती प्रदेशको राजधानी मकवानपुरको हेटौँडा हो। प्रदेशमा १३ जिल्ला छन्। यहाँ ३ महानगरपालिका (काठमाडौँ, ललितपुर, भरतपुर), १ उपमहानगरपालिका, ४१ नगरपालिका र ७४ गाउँपालिका गरी ११९ स्थानीय तह छन्। प्रदेशको कानुन प्रदेश सभाले बनाउँछ र मुख्यमन्त्रीको नेतृत्वमा प्रदेश सरकारले शासन चलाउँछ।

३. तपाईँको प्रदेशका मुख्य आर्थिक गतिविधिहरू के के हुन्, लेख्नुहोस्। (क) कृषि — धान, गहुँ, मकै उत्पादन; (ख) पशुपालन र कुखुरापालन; (ग) तरकारी र फलफूल खेती; (घ) पर्यटन — काठमाडौँ उपत्यकाका सम्पदा, लाङटाङ र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज; (ङ) उद्योग — बालाजु, पाटन र हेटौँडा औद्योगिक क्षेत्र; (च) व्यापार — काठमाडौँ, पाटन, हेटौँडा, नारायणगढ, बनेपा; (छ) जलविद्युत् उत्पादन र हवाई यातायात सेवा (त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल)।

४. "सामाजिक सांस्कृतिक विविधतामा एकता, मेरो प्रदेशको विशेषता" शीर्षकमा वक्तृता तयार पार्नुहोस्। आदरणीय सभापतिज्यू, गुरुवर्ग र साथीहरू, नमस्कार! आज म "सामाजिक सांस्कृतिक विविधतामा एकता, मेरो प्रदेशको विशेषता" विषयमा बोल्दै छु। मेरो बागमती प्रदेश फूलबारीजस्तै छ। हिमालमा शेर्पा र तामाङ, पहाड र भित्री मधेसमा ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, मगर, थारू, चेपाङ, माझी, दनुवार र दलित समुदाय बस्छन्। यहाँ नेपाली, तामाङ, नेवारी, मैथिली, गुरुङ र चेपाङ लगायत धेरै भाषा बोलिन्छन्। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, इसाई र जैन धर्म मान्नेहरू सँगै बस्छन्। तर यति धेरै भिन्नता हुँदा पनि हामी एक छौँ। इन्द्रजात्रामा सबै समुदायका मानिस रमाउँछन्; ल्होसारमा तामाङ साथीको घरमा र दसैँमा क्षेत्री साथीको घरमा सबै जान्छौँ। स्वयम्भूनाथमा हिन्दु र बौद्ध दुवै पूजा गर्छन्। भूकम्प र बाढी आउँदा कसैले कसैको जात सोधेन, सबैले मिलेर सहयोग गरे। विविधता हाम्रो कमजोरी होइन, शक्ति हो। एकअर्काको भाषा, धर्म र संस्कृतिको सम्मान गरौँ; यही नै मेरो प्रदेशको र मेरो देशको पहिचान हो। धन्यवाद!

लामो उत्तरको नमुना — विकासको सम्भावना

प्रश्न. नेपालमा विकासका कुनै चार सम्भावना व्याख्या गर्नुहोस्। [४] उत्तर. नेपाल प्राकृतिक र मानवीय स्रोतमा धनी भएकाले यहाँ विकासका प्रशस्त सम्भावना छन्। (१) कृषि — तराई, उपत्यका र नदीका फाँटको मलिलो माटोमा धान, गहुँ, तरकारी र हिमाली खर्कमा पशुपालन गर्न सकिन्छ। (२) जलस्रोत — हिमालबाट बग्ने नदीबाट जलविद्युत्, सिँचाइ र खानेपानीको उपयोग गर्न सकिन्छ; बिजुली बेचेर व्यापार घाटा घटाउन सकिन्छ। (३) पर्यटन — सगरमाथा, लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, चितवन जस्ता प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाले विदेशी मुद्रा र रोजगारी दिन्छन्। (४) उद्योग — कृषि, वन र खनिजमा आधारित उद्योग (चिया, जडीबुटी, सिमेन्ट) खोल्न सकिन्छ। यी सम्भावनालाई सिपालु जनशक्ति परिचालन गरी उपयोग गरे नेपाल छिट्टै विकसित बन्न सक्छ।

अध्यायको सारांश

• विकास — आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षमा आउने सकारात्मक परिवर्तनको निरन्तर प्रक्रिया; यो बहुआयामिक हुन्छ।
• देशका तीन समूह: विकसित (अमेरिका, जापान, फ्रान्स), विकासशील (भारत, भुटान, नेपाल, ब्राजिल), अल्पविकसित (बुरुन्डी, बुर्किनाफासो, सोमालिया)।
• नेपालमा विकासका सम्भावना: कृषि, जलस्रोत, पर्यटन, जनशक्ति र उद्योग।
• पूर्वाधार — विकासका लागि चाहिने स्रोतसाधन र सेवा; खानेपानी पहुँच ९६.८५ प्रतिशत (२०८१/८२), विद्युत् उत्पादन ३,६०२ मेगावाट र विद्युत् पहुँच ९९ प्रतिशत (२०८१ फागुन)।
• जनशक्ति: दक्ष (चिकित्सक), अर्धदक्ष (सिकर्मी), अदक्ष (मजदुर); मुख्य समस्या जनशक्ति पलायन।
• सङ्घीयता — दुई वा बढी तहका सरकारबिच संविधानमै अधिकार बाँडिएको शासन; नेपालमा सङ्घ १, प्रदेश ७, स्थानीय तह ७५३ (संविधान २०७२, धारा ५६)।
• तीन तहको सम्बन्ध सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वय मा (धारा २३२); अधिकार अनुसूची ५ (सङ्घ), ६ (प्रदेश), ७ (सङ्घ-प्रदेश साझा), ८ (स्थानीय), ९ (तीनै तह साझा)।
• सात प्रदेश र राजधानी: कोसी–विराटनगर, मधेस–जनकपुरधाम, बागमती–हेटौँडा, गण्डकी–पोखरा, लुम्बिनी–देउखुरी, कर्णाली–वीरेन्द्रनगर, सुदूरपश्चिम–गोदावरी।
• प्रदेश परिचयका छ बुँदा: सिमाना, प्रशासनिक संरचना, भूगोल, समाज-संस्कृति, अर्थतन्त्र, विकास आयोजना (जस्तै तमोर करिडोर २५४ कि.मि., बालविवाह विरुद्धको अभियान)।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. तलका मध्ये कुन देश विकसित देशको उदाहरण हो? [1] (क) नेपाल (ख) सोमालिया (ग) जापान (घ) भुटान
2. नेपालमा कति स्थानीय तह छन्? [1] (क) ७७ (ख) ४६० (ग) ७५३ (घ) ७६१
3. आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा कुन तहको एकल अधिकार हो? [1] (क) सङ्घ (ख) प्रदेश (ग) स्थानीय तह (घ) कुनै पनि होइन
4. क्षेत्रफलका हिसाबले नेपालको सबैभन्दा ठुलो प्रदेश कुन हो? [1] (क) कोसी (ख) कर्णाली (ग) बागमती (घ) लुम्बिनी
5. सिकर्मी र प्लम्बर कस्तो जनशक्ति हुन्? [1] (क) दक्ष (ख) अर्धदक्ष (ग) अदक्ष (घ) विदेशी
6. गण्डकी प्रदेशको राजधानी कहाँ छ? [1] (क) पोखरा (ख) हेटौँडा (ग) वीरेन्द्रनगर (घ) विराटनगर
7. तमोर करिडोर सडक आयोजना कुन प्रदेशमा पर्छ? [1] (क) सुदूरपश्चिम (ख) बागमती (ग) कोसी (घ) मधेस

समूह क का उत्तर

१. (ग) — जापानमा उद्योग, प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य र राजनीतिक स्थिरता उच्च छ; नेपाल र भुटान विकासशील, सोमालिया अल्पविकसित।

२. (ग) — ४६० गाउँपालिका र २९३ नगरपालिका (महानगर र उपमहानगरसहित) गरी ७५३; ७७ त जिल्लाको सङ्ख्या हो।

३. (ग) — संविधानको अनुसूची ८ मा आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा स्थानीय तहको अधिकारमा राखिएको छ।

४. (ख) — कर्णालीको क्षेत्रफल २७,९८४ वर्ग कि.मि. छ, कोसी (२५,९०५) भन्दा पनि बढी।

५. (ख) — यिनीसँग मध्यम स्तरको सिप हुन्छ; उच्च योग्यता भएका चिकित्सक दक्ष र आधारभूत सिप मात्र भएका मजदुर अदक्ष हुन्।

६. (क) — गण्डकीको राजधानी पोखरा हो; हेटौँडा बागमतीको, वीरेन्द्रनगर कर्णालीको र विराटनगर कोसीको राजधानी हुन्।

७. (ग) — यो सडक सुनसरीको चतरादेखि ताप्लेजुङको तिप्तालासम्म कोसी प्रदेशमै पर्छ।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. विकासका कुनै दुई महत्त्व लेख्नुहोस्। [2]
2. ऊर्जाका कुनै चार स्रोत लेखी नेपालमा सबैभन्दा बढी सम्भावना भएको स्रोत कुन हो, बताउनुहोस्। [2]
3. सङ्घीयताका कुनै दुई सिद्धान्त लेख्नुहोस्। [2]
4. प्रदेश सरकारका कुनै चार काम लेख्नुहोस्। [2]
5. एकल अधिकार र साझा अधिकारबिच फरक छुट्याउनुहोस्। [2]
6. तराईमा आर्सेनिकयुक्त पानीको समस्या समाधानका दुई उपाय लेख्नुहोस्। [2]
7. क्षेत्रफल र जनसङ्ख्याका आधारमा सबैभन्दा सानो र ठुलो प्रदेशको नाम लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. (क) विकासले शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र आम्दानी बढाएर मानिसको जीवनस्तर सुधार्छ। (ख) सबै वर्ग र क्षेत्रलाई अवसर दिई सामाजिक न्याय स्थापना गर्छ। (शान्ति सुरक्षा र स्रोतको उचित प्रयोग पनि लेख्न सकिन्छ।)

२. ऊर्जाका स्रोत: पानी, सूर्य, हावा, दाउरा (खनिज तेल र आणविक शक्ति पनि)। नेपालमा सबैभन्दा बढी सम्भावना भएको स्रोत जलस्रोत हो, किनभने हिमालबाट बग्ने धेरै नदी छन्।

३. (क) सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वय — संविधानको धारा २३२ अनुसार तीनै तहले एकअर्कालाई सहयोग गर्दै, एकअर्काको अस्तित्व स्वीकार गर्दै र मिलेर काम गर्छन्। (ख) संविधानमै अधिकारको बाँडफाँट — कुन तहले के गर्ने भन्ने अनुसूची ५–९ मा तोकिएको छ।

४. (क) प्रदेश प्रहरी र शान्ति सुरक्षा; (ख) प्रदेश राजमार्ग निर्माण; (ग) प्रदेशस्तरका सिँचाइ, खानेपानी र विद्युत् आयोजना; (घ) प्रदेश विश्वविद्यालय र स्वास्थ्य सेवा सञ्चालन।

५. एकल अधिकार — एउटै तहले मात्र कानुन बनाई प्रयोग गर्ने अधिकार, जस्तै: रक्षा (सङ्घ, अनुसूची ५), प्रदेश प्रहरी (प्रदेश, अनुसूची ६), आधारभूत शिक्षा (स्थानीय, अनुसूची ८)। साझा अधिकार — दुई वा तीनै तहले मिलेर प्रयोग गर्ने अधिकार, जस्तै: विपद् व्यवस्थापन, सहकारी, कृषि (अनुसूची ७ र ९)।

६. (क) ट्युबवेलको पानी परीक्षण गराई आर्सेनिक भएको धारामा रातो चिनो लगाउने र सुरक्षित स्रोतको मात्र पानी पिउने। (ख) आर्सेनिक छान्ने फिल्टर प्रयोग गर्ने वा गहिरो इनार र पाइपबाट शुद्ध पानी पुर्‍याउने।

७. क्षेत्रफल: सबैभन्दा ठुलो कर्णाली (२७,९८४ वर्ग कि.मि.), सबैभन्दा सानो मधेस (९,६६१ वर्ग कि.मि.)। जनसङ्ख्या: सबैभन्दा धेरै बागमती (६१,१६,८६६), सबैभन्दा कम कर्णाली (१६,८८,४१२)।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. विकासका पूर्वाधार भनेको के हो? नेपालमा ऊर्जाको वर्तमान अवस्था र यसको महत्त्व व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
2. सङ्घीय राज्यको महत्त्व नेपालको सन्दर्भमा व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
3. नेपालका तीन तहका सरकारका कार्यक्षेत्रको उदाहरणसहित तुलना गर्नुहोस्। [4]
4. आफ्नो प्रदेशको परिचय, प्रशासनिक संरचना र कुनै एक विकास आयोजनाको महत्त्व लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. परिभाषा: समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासका लागि चाहिने स्रोतसाधन र सेवा सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ, जस्तै: शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, खानेपानी, ऊर्जा, जनशक्ति। ऊर्जाको वर्तमान अवस्था: वि.सं. २०८१ फागुनसम्म जलविद्युत्, सौर्य, थर्मल र वैकल्पिक ऊर्जा गरी ३,६०२ मेगावाट विद्युत् उत्पादन भएको छ र ९९ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा विद्युत् पहुँच पुगेको छ; माथिल्लो तामाकोसी (४५६ मेगावाट) सबैभन्दा ठुलो आयोजना हो; ठुला आयोजना निर्माणाधीन छन्; वर्षायाममा उत्पादन बढी र सुक्खायाममा कम हुन्छ; भारततर्फ बिजुली निर्यात सुरु भएको छ। तर पेट्रोल, डिजेल र ग्यास अझै आयात गर्नुपर्छ। महत्त्व: (क) खाना पकाउने, बत्ती बाल्ने जस्ता दैनिक काम सहज हुन्छन्; (ख) उद्योग र कलकारखाना चल्छन्, रोजगारी बढ्छ; (ग) विद्युतीय यातायातले पेट्रोलियम आयात र प्रदूषण घटाउँछ; (घ) बिजुली निर्यातले राष्ट्रिय आम्दानी बढाई व्यापार घाटा घटाउँछ; (ङ) कम्प्युटर, इन्टरनेट र अस्पतालका उपकरण चलाउन सकिन्छ। त्यसैले ऊर्जा विकासको मेरुदण्ड हो।

२. सङ्घीय राज्य भनेको संविधानमै शक्ति र स्रोत बाँडिएका दुई वा बढी तहका सरकार भएको राज्य हो; नेपालमा सङ्घ, ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह छन्। महत्त्व: (क) सामाजिक विविधताको सम्मान — १४२ जातजाति र १२४ मातृभाषा भएको नेपालमा सबैको पहिचान राज्यको मूल धारमा समेटिन्छ। (ख) सन्तुलित विकास — सबै तहले आफ्नो क्षेत्रमा विकास गर्दा कर्णाली र सुदूरपश्चिम जस्ता टाढाका क्षेत्र पनि पछाडि पर्दैनन्। (ग) सामाजिक न्याय र अवसरको न्यायोचित वितरण — महिला, दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई आरक्षण र समान अवसर। (घ) सेवाको सहज पहुँच — जन्मदर्ता, सिफारिस, विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी घरनजिकै, जसले समय र खर्च बचाउँछ। (ङ) समानुपातिक सहभागिता — वडादेखि संसद्सम्म सबै समुदायको प्रतिनिधित्व। निष्कर्ष: सङ्घीयताले जनता र सरकारबिचको दुरी घटाई राष्ट्रप्रतिको अपनत्व बढाउँछ।

३. संविधानको धारा ५७ र अनुसूची ५–९ ले तीन तहको कार्यक्षेत्र तोकेको छ।

आधार	सङ्घीय सरकार	प्रदेश सरकार	स्थानीय सरकार
सङ्ख्या	१	७	७५३
कार्यक्षेत्र	सिङ्गो देश	आफ्नो प्रदेश	आफ्नो पालिका
अधिकारको सूची	अनुसूची ५	अनुसूची ६	अनुसूची ८
प्रमुख	प्रधानमन्त्री	मुख्यमन्त्री	अध्यक्ष वा प्रमुख
कानुन बनाउने	सङ्घीय संसद्	प्रदेश सभा	गाउँसभा/नगरसभा
कामका उदाहरण	रक्षा, परराष्ट्र, मुद्रा, राहदानी, राष्ट्रिय राजमार्ग	प्रदेश प्रहरी, प्रदेश राजमार्ग, प्रदेश विश्वविद्यालय	आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य, स्थानीय सडक, घटना दर्ता

सहकारी, कृषि, विपद् व्यवस्थापन जस्ता विषय साझा अधिकार (अनुसूची ७ र ९) मा पर्छन्। तीनै तहले जनताको हितका लागि सहकारिता, सहअस्तित्व र समन्वयमा काम गर्नुपर्छ। ४. (बागमती प्रदेशको उदाहरण) परिचय: बागमती प्रदेश नेपालको मध्यभागमा छ; पूर्वमा कोसी, पश्चिममा गण्डकी, उत्तरमा चीन र दक्षिणमा मधेस प्रदेश र भारत छन्। क्षेत्रफल २०,३०० वर्ग कि.मि. (१३.७९ प्रतिशत) र जनसङ्ख्या ६१,१६,८६६ (२०.९७ प्रतिशत) छ। अधिकांश भूभाग पहाडी र हिमाली छ; त्रिशूली, सुनकोसी, बागमती मुख्य नदी हुन्। तामाङ, नेवार, ब्राह्मण, क्षेत्री, शेर्पा, चेपाङ लगायत धेरै जातजाति बस्छन्। प्रशासनिक संरचना: राजधानी हेटौँडा; १३ जिल्ला; ३ महानगरपालिका, १ उपमहानगरपालिका, ४१ नगरपालिका र ७४ गाउँपालिका गरी ११९ स्थानीय तह। विकास आयोजना — माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् (दोलखा, ४५६ मेगावाट): देशकै सबैभन्दा ठुलो जलविद्युत् आयोजना हो; यसले लोडसेडिङ घटाउन, उद्योग चलाउन र बिजुली निर्यात गर्न मदत गरेको छ; स्थानीयलाई रोजगारी र सडक सुविधा पुगेको छ; स्वदेशी लगानीमा बनेकाले आत्मनिर्भरताको उदाहरण हो। (अर्को प्रदेशमा बस्ने विद्यार्थीले आफ्नै प्रदेशका तथ्य र आयोजना लेख्नुपर्छ।)