हाम्रो पृथ्वी

बिहान घाम पूर्वबाट झुल्किन्छ, साँझ पश्चिममा अस्ताउँछ। पुसमा कठ्यांग्रिने जाडो हुन्छ, असारमा झरी पर्छ। हिजो घाम लागेको आकाशमा आज बादल लाग्छ। यी सबै कुराको जरा एउटै छ — हाम्रो पृथ्वी र यसको गति। यस एकाइमा हामी पृथ्वीको दैनिक र वार्षिक गति, मौसम र हावापानी, जलवायु परिवर्तन, नेपालका छिमेकी देश, सार्क राष्ट्रहरू, विपत् व्यवस्थापन र नक्सा बनाउने सिप पढ्नेछौँ। पृथ्वीलाई बुझ्नु भनेको आफ्नो खेती, घर, यात्रा र सुरक्षाको योजना राम्रोसँग बनाउन सिक्नु हो।

७.१ पृथ्वीको दैनिक र वार्षिक गति

पहिलेका मानिसले सूर्य, चन्द्रमा र तारा पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएको देखेर "पृथ्वी स्थिर छ, अरू सबै यसको वरिपरि घुम्छन्" भन्ने विश्वास गर्थे। पछि वैज्ञानिकले "सूर्य स्थिर छ, पृथ्वी र अन्य ग्रह यसको वरिपरि घुम्छन्" भन्ने कुरा प्रमाणित गरे। पृथ्वीका दुई गति छन् — दैनिक गति (परिभ्रमण) र वार्षिक गति (परिक्रमण)।

पृथ्वीको दैनिक गति (परिभ्रमण)

अक्ष भनेको पृथ्वीको उत्तरी ध्रुवदेखि केन्द्र हुँदै दक्षिणी ध्रुवसम्म पुग्ने काल्पनिक रेखा हो। पृथ्वी यही रेखाको वरिपरि लट्टु जस्तै घुम्छ। पृथ्वीको बिचबाट पूर्वपश्चिम फैलिएको काल्पनिक रेखालाई भूमध्यरेखा भनिन्छ। यसले पृथ्वीलाई उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा बाँड्छ। नेपाल उत्तरी गोलार्धमा पर्छ।

पृथ्वीको दैनिक गति भूमध्यरेखामा सबैभन्दा बढी (करिब १,६७० किलोमिटर प्रतिघण्टा) हुन्छ। भूमध्यरेखाबाट उत्तर वा दक्षिण जति टाढा गयो, गति उति कम हुँदै जान्छ। ध्रुवमा यो करिब शून्य हुन्छ, किनभने त्यहाँ घुम्नुपर्ने घेरा नै सानो हुन्छ।

दैनिक गतिका प्रभाव

• १. दिन र रात हुन्छ। पृथ्वी गोलो भएकाले एकै समयमा यसको आधा भागमा मात्र सूर्यको प्रकाश पर्छ। प्रकाश परेको भागमा दिन र नपरेको भागमा रात हुन्छ।
• २. ठाउँअनुसार समय फरक हुन्छ। पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्व घुम्ने भएकाले पूर्वमा घाम पहिले झुल्किन्छ। त्यसैले पूर्वको समय चाँडो र पश्चिमको समय ढिलो हुन्छ। झापामा घाम उदाएको केही मिनेटपछि मात्र कञ्चनपुरमा उदाउँछ।
• ३. ध्रुव थेप्चिएको र भूमध्यरेखीय भाग फुकेको छ। घुम्दा बिचको भाग बाहिरतिर तानिएर फुकेको हो।
• ४. दिशा थाहा हुन्छ। सूर्य सधैँ पूर्वमा उदाउने भएकाले यसलाई हेरेर दिशा पत्ता लगाउन सकिन्छ।
• ५. सूर्य, चन्द्रमा र तारा पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएका देखिन्छन्। वास्तवमा हामी पृथ्वीसँगै पूर्वतिर घुमिरहेका हुन्छौँ, त्यसैले आकाशका पिण्ड उल्टो दिशामा सरेजस्ता देखिन्छन्।

पृथ्वीको वार्षिक गति (परिक्रमण)

पृथ्वीलाई सूर्यको एक फन्को लगाउन ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड लाग्छ। हामी ३६५ दिनको एक वर्ष मान्छौँ। बाँकी ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड चार वर्षमा जोडिँदा करिब २३ घण्टा १५ मिनेट अर्थात् करिब एक दिन हुन्छ। त्यसैले प्रत्येक चार वर्षमा एक दिन थपेर ३६६ दिनको वर्ष बनाइन्छ। यसलाई अधिक वर्ष भनिन्छ। अधिक वर्षमा फेब्रुअरी महिना २९ दिनको हुन्छ।

पृथ्वीको अक्ष कक्षको सतहसँग ६६.५ डिग्रीको कोणमा ढल्केको छ। अर्को शब्दमा, सिधा ठाडो रेखाबाट यो २३.५ डिग्री ढल्केको छ। अक्ष कक्षभरि सधैँ एकै दिशातर्फ फर्केको हुन्छ। यही ढल्काइ र परिक्रमणले गर्दा ऋतु बन्छन्।

वार्षिक गतिका प्रभाव

• १. दिन र रातको लम्बाइमा फरक पर्छ। सूर्यको किरण उत्तरी गोलार्धमा सिधा पर्दा उत्तरमा दिन लामो र रात छोटो हुन्छ; दक्षिणी गोलार्धमा सिधा पर्दा त्यहाँ दिन लामो हुन्छ। वर्षमा दुई पटक (मार्च २१ र सेप्टेम्बर २३) किरण भूमध्यरेखामा सिधा पर्दा संसारभरि दिन र रात बराबर हुन्छन्।
• २. महिना र वर्ष हुन्छ। परिक्रमणको समयका आधारमा औसतमा ३० दिनको महिना र ३६५ दिनको वर्ष तय गरिएको हो।
• ३. तारा बिलाउँछन् र देखिन्छन्। पृथ्वी कक्षमा सर्दै जाँदा रातको आकाश फरक दिशातिर फर्किन्छ। त्यसैले वर्षभरि एउटै तारा एकै स्थानमा देखिँदैनन्; एक वर्षपछि मात्र पहिलेका तारा पहिलेकै ठाउँमा देखिन्छन्।
• ४. सूर्यग्रहण र चन्द्रग्रहण लाग्छन्। परिक्रमणका क्रममा सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सिधा रेखामा पर्दा ग्रहण लाग्छ (तलको चित्र)।
• ५. ऋतु परिवर्तन हुन्छ। डिसेम्बर २२ मा सूर्यको किरण मकररेखामा सिधा पर्छ, त्यसपछि उत्तरतिर सर्दै मार्च २१ मा भूमध्यरेखामा, जुन २१ मा कर्कटरेखामा सिधा पर्छ। अनि फेरि दक्षिणतिर सर्दै सेप्टेम्बर २३ मा भूमध्यरेखामा आइपुग्छ। किरण सिधा पर्ने गोलार्धमा गर्मी र छड्के पर्ने गोलार्धमा जाडो हुन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सूर्य पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताउनुको कारण के हो? पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुम्छ। पृथ्वीसँगै हामी पनि पूर्वतिर घुमिरहेका हुन्छौँ। त्यसैले सूर्य उल्टो दिशामा, अर्थात् पूर्वबाट पश्चिमतिर सरेजस्तो देखिन्छ। वास्तवमा सूर्य उदाउने र अस्ताउने होइन; पृथ्वीको परिभ्रमणले यस्तो देखिएको हो।

२. अक्ष र कक्षबिच के भिन्नता छ?

अक्ष	कक्ष
पृथ्वीको उत्तरी ध्रुवदेखि केन्द्र हुँदै दक्षिणी ध्रुवसम्म पुग्ने काल्पनिक रेखा हो।	पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्ने काल्पनिक बाटो हो।
पृथ्वी यसैमा घुम्दा दैनिक गति (परिभ्रमण) हुन्छ।	पृथ्वी यसमा घुम्दा वार्षिक गति (परिक्रमण) हुन्छ।
एक चक्करमा करिब २४ घण्टा लाग्छ।	एक फन्कोमा करिब ३६५ दिन ६ घण्टा लाग्छ।
सिधा रेखा हो, कक्षको सतहसँग ६६.५ डिग्रीमा ढल्केको छ।	अण्डाकार घेरा हो।

३. पृथ्वीको दैनिक गतिका प्रभावको सूची बनाउनुहोस्। (क) दिन र रात हुन्छ। (ख) पूर्व र पश्चिमका ठाउँको समयमा फरक पर्छ। (ग) ध्रुवीय भाग थेप्चिएको र भूमध्यरेखीय भाग फुकेको छ। (घ) सूर्य पूर्वमा उदाउने भएकाले दिशा थाहा हुन्छ। (ङ) सूर्य, चन्द्रमा र तारा पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएका देखिन्छन्।

४. पुस महिनामा आकाशमा देखिने तारा साउन महिनामा किन नदेखिएका होलान्? पृथ्वी सूर्यको वरिपरि परिक्रमण गर्दै कक्षमा अगाडि सरिरहन्छ। पुसमा पृथ्वी कक्षको एक छेउमा हुन्छ र रातमा हाम्रो आकाश एक दिशातिर फर्केको हुन्छ। साउनसम्म पृथ्वी कक्षको अर्को छेउतिर पुग्छ; त्यतिबेला पुसका ती तारा सूर्यकै दिशातिर पर्छन् र दिनको उज्यालोमा लुक्छन्। त्यसैले साउनमा ती तारा देखिँदैनन्। एक वर्षपछि पृथ्वी पुरानै ठाउँमा आइपुग्दा ती तारा फेरि पहिलेकै स्थानमा देखिन्छन्।

५. पृथ्वीको वार्षिक गतिको परिचय दिँदै यसका असरको सूची बनाउनुहोस्। पृथ्वी आफ्नो अण्डाकार कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्ने गतिलाई वार्षिक गति वा परिक्रमण भनिन्छ। एक फन्को लगाउन ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड लाग्छ। यसका असर: (क) दिन र रातको लम्बाइमा फरक पर्छ; (ख) महिना र वर्ष निर्धारण हुन्छ; (ग) प्रत्येक चार वर्षमा अधिक वर्ष आउँछ; (घ) तारा बिलाउँछन् र नयाँ देखिन्छन्; (ङ) सूर्यग्रहण र चन्द्रग्रहण लाग्छन्; (च) ऋतु परिवर्तन हुन्छ।

७.२ मौसम र हावापानी

मौसम

एकै समयमा दुई ठाउँको वायुमण्डल उस्तै हुँदैन। पोखरामा झरी परिरहँदा विराटनगरमा घाम लागेको हुन सक्छ। एकै ठाउँमा पनि बिहान घाम चर्केको आकाशमा दिउँसो बादल लागेर पानी पर्न सक्छ।

हावापानी

नेपालमा हरेक दिन मौसम फेरिन्छ, तर यहाँको हावापानी फेरिँदैन। नेपालको हावापानी मनसुनी हावापानी हो। ग्रीष्म ऋतुमा गर्मी र वर्षा हुन्छ; हिउँदमा जाडो र कम वर्षा हुने भएकाले हिउँद सुक्खा हुन्छ। असार–साउनमा कुनै दिन घाम, कुनै दिन झरी पर्छ (मौसम), तर हरेक वर्ष औसत तापक्रम, औसत वर्षा र आर्द्रता लगभग उस्तै रहन्छन् (हावापानी)।

आधार	मौसम	हावापानी
समय	छोटो — घण्टा, दिन, हप्ता	लामो — धेरै वर्षको औसत
क्षेत्र	सानो ठाउँ	ठुलो क्षेत्र
परिवर्तन	छिनछिनमा फेरिन्छ	लामो अवधिमा मात्र फेरिन्छ
स्थायित्व	अस्थायी र अनिश्चित	तुलनात्मक रूपमा स्थायी
उदाहरण	"आज काठमाडौँमा पानी पर्‍यो।"	"नेपालमा ग्रीष्ममा वर्षा र हिउँदमा सुक्खा हुन्छ।"

हावापानीमा परिवर्तन ल्याउने तत्त्वहरू

पृथ्वीका सबै ठाउँको हावापानी एकै प्रकारको हुँदैन। यसलाई फरक पार्ने मुख्य तत्त्व यस्ता छन्:

• १. अक्षांश — भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा सूर्यको किरण वर्षभरि सिधा पर्छ, त्यसैले त्यहाँ सधैँ गर्मी हुन्छ। भूमध्यरेखाबाट उत्तर वा दक्षिण जति टाढा गयो, किरण उति छड्के पर्छ र तापक्रम घट्दै जान्छ।
• २. उचाइ — होचो ठाउँको वायुमण्डल बाक्लो हुन्छ; यसमा हावाका कण र धुलो धेरै हुने भएकाले यसले सूर्यको ताप बढी सोस्छ। माथि जाँदा हावा पातलो हुन्छ र ताप सोसेर राख्न सक्दैन। त्यसैले उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्दै जान्छ।
• ३. समुद्रबाटको दुरी — पानी ढिलो तात्छ र ढिलो सेलाउँछ; जमिन चाँडो तात्छ र चाँडो सेलाउँछ। दिउँसो समुद्रबाट चिसो हावा जमिनतिर र राति न्यानो प्रभाव रहने भएकाले समुद्रनजिकको हावापानी सुरम्य (न गर्मी न जाडो) हुन्छ। समुद्रदेखि टाढाका ठाउँमा दिनमा धेरै गर्मी, रातमा धेरै जाडो र कम वर्षा हुन्छ।
• ४. सामुद्रिक धार — समुद्रमा निश्चित दिशामा नियमित बग्ने पानीको बहावलाई सामुद्रिक धार भनिन्छ। न्यानो धार बग्ने किनारका ठाउँ न्याना र चिसो धार बग्ने ठाउँ चिसा हुन्छन्।
• ५. पहाड र पर्वतको उपस्थिति — नेपालको उत्तरमा रहेका हिमालले हिउँदमा उत्तरबाट आउने अति चिसो हावा छेक्छन्। ग्रीष्ममा हिन्द महासागरबाट आउने जलवाष्पयुक्त मनसुनी हावा रोकेर नेपालमा वर्षा गराउँछन्।
• ६. जङ्गल — घना जङ्गल भएका ठाउँमा आर्द्रता बढी हुन्छ र वर्षा राम्रो हुन्छ। जङ्गलले हावा स्वच्छ राख्छ र गर्मीमा शीतल दिन्छ।
• ७. जमिनको ढाल — सूर्यतिर फर्केको ढाल (नेपालमा दक्षिणतिर फर्केको घमाइलो पाखो) न्यानो हुन्छ। सूर्यबाट विमुख ढाल (सेपिलो पाखो) चिसो र प्रायः सुक्खा किसिमको हुन्छ।
• ८. माटो — चाम्रो र लेसिलो माटोले पानी धेरै समय राख्ने भएकाले त्यस्तो ठाउँ शीतल र ओसिलो हुन्छ। बलौटे माटोले पानी सोसेर राख्न नसक्ने भएकाले त्यहाँको हावापानी सुक्खा हुन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. मौसम भनेको के हो? कुनै स्थानको छोटो समयको वायुमण्डलीय अवस्था, जस्तै तापक्रम, हावाको चाप, बादल र वर्षाको अवस्थालाई मौसम भनिन्छ। यो स्थायी हुँदैन र छिनछिनमा फेरिन सक्छ।

२. कुनै पनि स्थानको हावापानीमा के कस्ता तत्त्वले प्रभाव पार्छन्, सूची तयार गर्नुहोस्। (क) अक्षांश, (ख) उचाइ, (ग) समुद्रबाटको दुरी, (घ) सामुद्रिक धार, (ङ) पहाड र पर्वतको उपस्थिति, (च) जङ्गल, (छ) जमिनको ढाल, (ज) माटो।

३. कुनै स्थानको मौसम दिनभरि एकै प्रकारको किन हुँदैन? पृथ्वी निरन्तर घुमिरहने भएकाले बिहान, दिउँसो र साँझ सूर्यको किरण फरक कोणमा पर्छ। दिउँसो जमिन तातेर हावा माथि जान्छ र अन्य ठाउँबाट हावा आउँछ। यसरी हावा, बादल र आर्द्रता बदलिँदा कहिले घाम, कहिले बादल र कहिले वर्षा हुन्छ। त्यसैले मौसम दिनभरि एकै प्रकारको हुँदैन।

४. मौसम र हावापानीबिचका भिन्नता तालिकामा लेख्नुहोस्। माथिको तालिका हेर्नुहोस् — समय, क्षेत्र, परिवर्तन, स्थायित्व र उदाहरण गरी पाँच आधारमा भिन्नता लेख्नुहोस्।

५. उचाइले कुनै पनि स्थानको तापक्रममा कसरी प्रभाव पार्छ, चित्र बनाई चर्चा गर्नुहोस्। होचो ठाउँको वायुमण्डल बाक्लो हुन्छ र यसमा धुलाका कण पनि हुन्छन्, त्यसैले यसले सूर्यको ताप धेरै सोस्छ। उचाइ बढ्दै जाँदा हावा पातलो हुन्छ र ताप सोसेर राख्न सक्दैन। त्यसैले उचाइ बढ्दा तापक्रम घट्छ — सामान्यतया प्रत्येक १,००० मिटरमा करिब ६.५ डिग्री। यही कारणले तराईमा गर्मी, पहाडमा समशीतोष्ण र हिमालमा वर्षभरि हिउँ पर्ने जाडो हुन्छ। (चित्रका लागि माथिको उचाइ र तापक्रमको चित्र सार्नुहोस्।)

६. तराई र पहाडको तापक्रम किन एकै प्रकारको हुँदैन? तराई समुद्र सतहबाट करिब ६० देखि ६१० मिटरसम्मको होचो भागमा पर्छ; यहाँको हावा बाक्लो हुन्छ र ताप धेरै सोस्छ, त्यसैले गर्मी हुन्छ। पहाड अग्लो भएकाले हावा पातलो हुन्छ र तापक्रम कम हुन्छ। साथै पहाडमा जङ्गल धेरै र ढालअनुसार घाम कम लाग्ने ठाउँ पनि हुन्छन्। त्यसैले तराई र पहाडको तापक्रम फरक हुन्छ।

७. नेपालको हावापानीमा प्रभाव पार्ने तत्त्वको सूची बनाउनुहोस्। (क) उचाइ — तराईदेखि सगरमाथासम्म उचाइको ठुलो फरक; (ख) हिमालको उपस्थिति — उत्तरी चिसो हावा छेक्ने र मनसुनी हावा रोकेर वर्षा गराउने; (ग) मनसुनी हावा — बङ्गालको खाडी र हिन्द महासागरबाट आउने ओसिलो हावा; (घ) अक्षांश — नेपाल कर्कटरेखाभन्दा अलि उत्तर पर्ने; (ङ) समुद्रबाटको दुरी — भूपरिवेष्टित भएकाले; (च) जङ्गल; (छ) जमिनको ढाल; (ज) माटो।

७.३ जलवायु परिवर्तन

पाठ्यपुस्तकमा चक्र आमासँग हेटौँडाबाट मावल जाँदै छन्। पुस महिना भए पनि हेटौँडामा पोहोरजस्तो जाडो छैन। फर्पिङ पुगेपछि उत्तरतिर हेर्दा गणेश हिमाल र लाङटाङ हिमालमा पहिलेजस्तो हिउँ छैन। आमा भन्नुहुन्छ, "हिमालको हिउँ पग्लेछ। यो जलवायु परिवर्तनको असर हो।"

जलवायु परिवर्तन र मौसम परिवर्तन एउटै कुरा होइनन्। आज पानी पर्नु र भोलि घाम लाग्नु मौसम परिवर्तन हो — यो क्षणिक हुन्छ। तर दसौँ वर्षसम्म हिउँद झन् झन् न्यानो हुँदै जानु वा मनसुन ढिलो भित्रिन थाल्नु जलवायु परिवर्तन हो — यो दीर्घकालीन हुन्छ।

जलवायु परिवर्तनका कारण

जलवायु परिवर्तनको प्रमुख कारण वायुमण्डलमा कार्बनडाइअक्साइड, कार्बनमनोअक्साइड, मिथेनजस्ता ग्यासको मात्रा बढ्नु हो। यी ग्यासले सूर्यबाट आएको ताप पृथ्वीबाट फर्किन दिँदैनन् र पृथ्वीलाई सिसाघर (हरितगृह) भित्रजस्तै तताउँछन्। यसलाई हरितगृह प्रभाव भनिन्छ। पृथ्वीको तापक्रम बढेपछि जलवायुमा असन्तुलन आउँछ। पाठ्यपुस्तक भन्छ — "वास्तवमा मानव गतिविधि नै जलवायु परिवर्तनका कारण हुन्।" मुख्य मानवीय कारण:

• पेट्रोल, डिजेल, कोइला जस्ता इन्धनको अत्यधिक प्रयोग — सवारीसाधन र कलकारखानाको धुवाँ;
• वन फँडानी र डढेलो — कार्बनडाइअक्साइड सोस्ने रुख घट्नु;
• इँटाभट्टा, सिमेन्ट उद्योग र खुला ठाउँमा फोहोर जलाउनु;
• रासायनिक मल र विषादीको अत्यधिक प्रयोग;
• बढ्दो सहरीकरण र प्राकृतिक स्रोतसाधनको अनुशासनहीन दोहन।

जलवायु परिवर्तनका असर

• हिमालको हिउँ पग्लनु: नेपालका हिमालमा ताप बढेर हिउँ घट्दै छ। केही वर्षपछि हिमालमा चट्टान मात्र बाँकी रहने खतरा बढेको छ।
• बाढी र पहिरो: हिउँ पग्लँदा नदीमा पानी बढ्छ, बाढी आउँछ र किनारका बस्ती तथा मलिलो खेत डुब्छन्। हिमताल भरिएर फुट्दा हिमताल विस्फोटन बाढी आउने खतरा हुन्छ। पहाडमा पहिरो बढ्छ।
• ऋतुमा गडबडी: चैत–वैशाखमा फुल्ने गुराँस पहिले नै फुल्नु; मनसुनी वर्षा समयभन्दा अगाडि वा पछाडि हुनु; हिउँदमा गर्मी र ग्रीष्ममा जाडो हुनु; कतै अति वर्षा, कतै खडेरी हुनु।
• तराईमा शीतलहर र हिमालमा अधिक वर्षा: पहिले नदेखिएका यस्ता घटना बढेका छन्।
• रोग र महामारी: औलो, झाडापखाला जस्ता रोगको प्रकोप बढ्छ; पहिले चिसो ठाउँमा नपाइने लामखुट्टे माथिल्ला ठाउँमा पुग्न थालेका छन्।
• पानीका मूल सुक्नु: पहाडका धेरै गाउँमा धारा र मूल सुकेर खानेपानीको अभाव भएको छ।
• समुद्र सतह बढ्नु: हिउँ पग्लेर समुद्रमा पानी बढ्दा किनारका बस्ती डुब्ने र माल्दिभ्सजस्ता होचा टापु देशको अस्तित्व नै सङ्कटमा पर्ने खतरा छ।

जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण र असर न्यूनीकरणका उपाय

मानिसले प्राकृतिक स्रोतसाधनको प्रयोगमा अनुशासन अपनाउनुपर्छ। हामी सबैले आफ्नो आफ्नो ठाउँबाट योगदान दिन सक्छौँ:

तह	के गर्न सकिन्छ
व्यक्ति र परिवार	पैदल वा साइकल हिँड्ने, बत्ती र पङ्खा आवश्यक नहुँदा निभाउने, खाना पकाउन विद्युतीय चुलो वा गोबरग्यास प्रयोग गर्ने, "घटाऊ, पुनः प्रयोग, पुनःचक्रण" अपनाउने
विद्यालय र समुदाय	नाङ्गा डाँडामा वृक्षरोपण, पानीका मुहान र स्रोतको संरक्षण, फोहोर नजलाई कुहिने फोहोरबाट मल बनाउने, डढेलो रोक्ने
सरकार	विद्युतीय सवारीसाधन प्रवर्धन, पेट्रोलियमको सट्टा जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा, कलकारखानाको धुवाँ नियन्त्रण, हिमताल र नदीको अनुगमन

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. जलवायु परिवर्तन भनेको के हो? मानवीय तथा अन्य कारणले वातावरण मानिस, जीवजन्तु, वनस्पति र भौगोलिक प्रणालीका लागि प्रतिकूल बनी पारिस्थितिक प्रणालीमा आउने दीर्घकालीन असन्तुलनलाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ। जस्तै: हिमालको हिउँ घट्नु, हिउँद न्यानो हुनु।

२. जलवायु परिवर्तनका कारण के के होलान्? (क) वायुमण्डलमा कार्बनडाइअक्साइड र कार्बनमनोअक्साइड जस्ता ग्यास बढ्नु; (ख) यसले हरितगृह प्रभाव बढाई पृथ्वीको तापक्रम बढ्नु; (ग) पेट्रोलियम इन्धनको अत्यधिक प्रयोग; (घ) वन फँडानी र डढेलो; (ङ) कलकारखाना, इँटाभट्टा र सवारीसाधनको धुवाँ।

३. जलवायु परिवर्तनका असर बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्। (क) हिमालको हिउँ बेसमयमा पग्लनु; (ख) नदीमा बाढी र पहाडमा पहिरो बढ्नु; (ग) गुराँस जस्ता फूल समयअगाडि फुल्नु; (घ) मनसुन अगाडि वा पछाडि सर्नु, कतै अति वर्षा र कतै खडेरी; (ङ) तराईमा शीतलहर चल्नु; (च) औलो, झाडापखाला जस्ता रोग बढ्नु; (छ) पानीका मूल सुक्नु; (ज) समुद्र सतह बढी माल्दिभ्स जस्ता टापु देश डुब्ने खतरा।

४. जलवायु परिवर्तनका असर न्यूनीकरणका उपाय उल्लेख गर्नुहोस्। (क) पृथ्वीको तापक्रम बढाउने ग्यासको उत्पादन घटाउने; (ख) नाङ्गा डाँडामा वृक्षरोपण गर्ने र वन जोगाउने; (ग) पानीका मुहान र स्रोतको संरक्षण गर्ने; (घ) विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग बढाउने; (ङ) पेट्रोलियम ऊर्जाको सट्टा जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा प्रयोग गर्ने; (च) प्राकृतिक स्रोतसाधनको प्रयोगमा अनुशासन अपनाउने।

७.४ नेपालका छिमेकी देशहरू

नेपाल दक्षिण एसियामा रहेको भूपरिवेष्टित देश हो — यसको कुनै पनि भाग समुद्रसँग जोडिएको छैन। यसको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत र उत्तरमा चीन छन्। यी दुई देश नेपालसँग सिमाना जोडिएका छिमेकी हुन्। सिमाना नजोडिए पनि नजिक रहेका पाकिस्तान, बङ्गलादेश, भुटान आदि पनि नेपालका छिमेकी मानिन्छन्। नेपालले संसारका धेरै मुलुकसँग कूटनीतिक तथा दौत्य सम्बन्ध राखेको छ।

विवरण	नेपाल	भारत	चीन
नेपालबाट दिशा	—	पूर्व, पश्चिम र दक्षिण	उत्तर
राजधानी	काठमाडौँ	नयाँ दिल्ली	बेइजिङ
क्षेत्रफल (वर्ग किमि)	१,४७,५१६	३२,८७,२६३	करिब ९५,९७,०००
जनसङ्ख्या	२,९१,६४,५७८ (जनगणना २०७८)	करिब १ अर्ब २१ करोड (जनगणना सन् २०११)	करिब १ अर्ब ४१ करोड (जनगणना सन् २०२०)
सिमाना जोडिएका अन्य देश	—	पाकिस्तान, चीन, भुटान, बङ्गलादेश, म्यानमार	नेपालसहित १४ देश — रुस, मङ्गोलिया, उत्तर कोरिया, काजकिस्तान, पाकिस्तान, भारत, भुटान, म्यानमार आदि
नेपालसँग दौत्य सम्बन्ध	—	सन् १९४७	वि.सं. २०१२ (सन् १९५५)

भारतको क्षेत्रफल नेपालको करिब २२ गुणा र चीनको करिब ६५ गुणा छ। यति ठुला दुई छिमेकीबिच रहेको नेपालले दुवैसँग सन्तुलित र मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्ने नीति लिएको छ।

(क) नेपाल–भारत सम्बन्ध

भारतको ठुलो भाग हिन्द महासागरसँग जोडिएको छ। नेपाल र भारतको सम्बन्ध धेरै पुरानो र बहुआयामिक छ:

• धार्मिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध: प्राचीनकालमा नेपालकी (जनकपुरकी) छोरी सीताको विवाह अयोध्याका राजा दशरथका छोरा रामसँग भएको थियो। नेपालको लुम्बिनीमा जन्मेका सिद्धार्थ गौतमले भारतको बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गरे। भारतका सम्राट् अशोकले नेपाल भ्रमण गरी लुम्बिनीमा स्तम्भ खडा गरे।
• व्यापारिक सम्बन्ध: प्राचीनकालमा नेपालका खुकुरी, तामाका भाँडाकुँडा, राडीपाखी र कस्तुरीको बिना भारतमा प्रख्यात थिए। भारतबाट कपडा र शृङ्गारका सामान आउँथे।
• राजनीतिक सहयोग: भारतको अङ्ग्रेजविरोधी स्वतन्त्रता आन्दोलनमा नेपाली नेता पनि सहभागी भए। नेपालमा लोकतन्त्र र गणतन्त्र स्थापनामा भारतको प्रत्यक्ष तथा परोक्ष सहयोग रह्यो।
• विपत्मा सहयोग: वि.सं. २०७२ को महाभूकम्पमा भारतले खाना, औषधी, लत्ताकपडा, आवास र प्राविधिक सहयोग दियो। कोभिड–१९ महामारीमा कोरोनाविरुद्धको कोभिसिल्ड खोप अनुदान दियो। सन् २००१ मा भारतको गुजरातमा भूकम्प जाँदा नेपालले आर्थिक सहयोग गर्‍यो।
• रोजगारी र सुरक्षा: ठुलो सङ्ख्यामा नेपाली भारतमा काम गर्छन् र नेपाली युवा भारतीय सेनामा कार्यरत छन्। भारतीय नागरिक पनि नेपालका प्राविधिक र व्यापारिक क्षेत्रमा काम गर्छन्।
• विकास निर्माण: त्रिभुवन राजपथ, सिद्धार्थ राजमार्ग, हुलाकी राजमार्ग, वीर अस्पताल, बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (धरान) र पेट्रोलियम पाइपलाइन भारतको सहयोगमा बनेका हुन्।
• दुवै देश सार्कका सदस्य हुन् र उच्च पदस्थ व्यक्तिको भ्रमण भइरहन्छ। नेपालको जलस्रोतलाई दुवै देशको हितमा प्रयोग गर्ने विषयमा छलफल हुँदै आएको छ।

(ख) नेपाल–चीन सम्बन्ध

चीन नेपालको उत्तरी छिमेकी हो। यसको राजधानी बेइजिङ हो। नेपाल–चीन सम्बन्ध पनि प्राचीन छ:

• प्राचीन सम्बन्ध: स्वयम्भू पुराणअनुसार चीनबाट आएका मञ्जुश्रीले काठमाडौँ उपत्यकाको दह (ताल) को पानी निकालेर बस्तीयोग्य बनाएका थिए। चिनियाँ यात्री ह्वेनसाङ (हुयान साङ) ले प्राचीनकालमा नेपालको यात्रा गरेका थिए।
• वैवाहिक सम्बन्ध: लिच्छविकालमा नेपालकी राजकुमारी भृकुटीको विवाह तिब्बतका सम्राट् स्रङचङ गम्पोसँग भयो। भृकुटीले आफूसँग बौद्ध धर्म र नेपाली कला लगेकी थिइन्।
• कलाको आदानप्रदान: मध्यकालमा अरनिकोको नेतृत्वमा नेपाली कलाकारको टोली चीन गयो र त्यहाँ प्यागोडा शैलीको वास्तुकला विकास गर्‍यो। नेपाल एकीकरणपछि पनि नेपालले तिब्बतका लागि मुद्रा (सिक्का) बनाइदिन्थ्यो।
• दौत्य सम्बन्ध: वि.सं. २०१२ मा स्थापना भयो। त्यसपछि दुवै देशका राष्ट्र प्रमुख र सरकार प्रमुखबिच भ्रमणको आदानप्रदान भइरहेको छ।
• उद्योग र पूर्वाधार: भृकुटी कागज कारखाना, बाँसबारी छालाजुत्ता कारखाना, हरिसिद्धि इँटा तथा टायल उद्योग, हेटौँडा सिमेन्ट कारखाना; काठमाडौँको ट्रलीबस सेवा, चक्रपथ र यसको स्तरोन्नति; पृथ्वी राजमार्ग, गोरखा–नारायणघाट सडक, भूपि शेरचन राजमार्ग; बीपी कोइराला क्यान्सर अस्पताल (भरतपुर), निजामती अस्पताल, सुनकोसी जलविद्युत् आयोजना र वीरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र चिनियाँ सहयोगमा बनेका हुन्।
• शिक्षा र व्यापार: हरेक वर्ष नेपाली विद्यार्थी चीनमा उच्च शिक्षा पढ्न जान्छन्। नेपालले चीनबाट धेरै सामान आयात गर्छ।

"दुईपक्षीय सम्बन्ध" को नमुना उत्तर

प्रश्न. नेपाल र भारतको सम्बन्ध दुईपक्षीय छ। उदाहरण दिएर पुष्टि गर्नुहोस्। [४]

उत्तर. दुईपक्षीय सम्बन्ध भनेको दुवै देशले एकअर्कालाई सहयोग गर्ने र दुवैलाई फाइदा हुने सम्बन्ध हो। नेपाल–भारत सम्बन्ध यस्तै छ: (१) २०७२ को भूकम्पमा भारतले नेपाललाई राहत र प्राविधिक सहयोग दियो भने सन् २००१ को गुजरात भूकम्पमा नेपालले भारतलाई आर्थिक सहयोग गर्‍यो। (२) भारतीय नागरिक नेपालमा र नेपाली नागरिक भारतमा रोजगारी गर्छन्। (३) भारतले नेपालमा सडक, अस्पताल र पाइपलाइन बनाइदियो भने नेपाली युवाले भारतीय सेनामा रहेर भारतको सुरक्षामा योगदान गरेका छन्। (४) भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा नेपाली नेता सहभागी भए भने नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा भारतको सहयोग रह्यो। यसरी सहयोग एकतर्फी नभई दुवैतर्फी भएकाले नेपाल–भारत सम्बन्ध दुईपक्षीय हो।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. नेपाल–भारतबिच प्राचीनकालदेखि कुन कुन क्षेत्रमा सम्बन्ध रहँदै आएको छ? नेपाल र भारतबिच प्राचीनकालदेखि धार्मिक, सांस्कृतिक र व्यापारिक सम्बन्ध छ। सीता र रामको विवाह, लुम्बिनीमा जन्मेका बुद्धले बोधगयामा बुद्धत्व पाउनु र सम्राट् अशोकले लुम्बिनीमा स्तम्भ गाड्नु धार्मिक–सांस्कृतिक सम्बन्धका उदाहरण हुन्। नेपालका खुकुरी, तामाका भाँडा, राडीपाखी र कस्तुरीको बिना भारत जान्थे र भारतबाट कपडा तथा शृङ्गारका सामान आउँथे — यो व्यापारिक सम्बन्ध हो।

२. नेपालले भारतको राजनीति र सुरक्षामा कसरी सहयोग पुर्‍याएको छ? भारत अङ्ग्रेजको अधीनमा हुँदा चलेको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा नेपाली नेता पनि सहभागी भएका थिए। ठुलो सङ्ख्यामा नेपाली युवा भारतीय सेनामा कार्यरत छन् र उनीहरूले भारतको राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षामा योगदान दिएका छन्।

३. नेपाल र भारतको सम्बन्ध दुईपक्षीय छ। उदाहरण दिएर पुष्टि गर्नुहोस्। माथिको उदाहरण बाकसको उत्तर हेर्नुहोस् — भूकम्पमा पारस्परिक सहयोग, दुवैतर्फ रोजगारी, विकास निर्माण र सुरक्षामा योगदान, र राजनीतिक आन्दोलनमा आपसी साथ।

४. नेपालले चीनलाई कुन कुन क्षेत्रमा सहयोग पुर्‍याएको थियो? उदाहरण दिनुहोस्। (क) कला र वास्तुकला: अरनिकोको नेतृत्वमा नेपाली कलाकारले चीनमा प्यागोडा शैलीको विकास गरे। (ख) धर्म र संस्कृति: भृकुटीको विवाहपछि तिब्बतमा बौद्ध धर्म र नेपाली कला फैलियो। (ग) मुद्रा: नेपाल एकीकरणपछि पनि नेपालले तिब्बतका लागि मुद्रा कुँदेर दिन्थ्यो।

५. वैवाहिक सम्बन्ध र कलाकारको आदानप्रदानले दुई देशको सम्बन्ध कसरी सुधार्छ? भृकुटीको विवाह र अरनिकोको चीन यात्राको प्रसङ्ग दिएर पुष्टि गर्नुहोस्। विवाहले दुई राजपरिवार मात्र होइन, दुई देशका जनतालाई नातामा बाँध्छ। भृकुटीको तिब्बती सम्राट् स्रङचङ गम्पोसँग विवाह भएपछि नेपाल र तिब्बतबिच आवतजावत, धर्म र व्यापार बढ्यो; भृकुटीसँगै बौद्ध धर्म र नेपाली कला तिब्बत पुग्यो। कलाकारले आफ्नो सिप अर्को देशमा छोड्छन्, जुन सयौँ वर्षसम्म मित्रताको सम्झना बनिरहन्छ। अरनिकोले चीनमा प्यागोडा शैलीको भवन बनाएपछि चिनियाँ जनताले नेपाली कलाको सम्मान गरे र दुई देशबिच आदर बढ्यो। यसरी वैवाहिक सम्बन्ध र कलाकारको आदानप्रदानले दुई देशबिच विश्वास, सद्भाव र सहयोग बढाउँछ।

७.५ सार्क राष्ट्रहरू र नेपाल

सार्कको परिचय र उद्देश्य

दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (सार्क) दक्षिण एसियाका देशहरूको क्षेत्रीय सङ्गठन हो। सन् १९८५ डिसेम्बर ७ र ८ मा बङ्गलादेशको राजधानी ढाकामा नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, पाकिस्तान, भुटान, श्रीलङ्का र माल्दिभ्सका राष्ट्र प्रमुखको पहिलो शिखर सम्मेलनले सार्कको स्थापना गर्‍यो। सार्क बडापत्रमा सन् १९८५ डिसेम्बर ८ मा हस्ताक्षर भएकाले यही दिनलाई स्थापना दिवस मानिन्छ। सन् २००७ मा अफगानिस्तान आठौँ सदस्य बनेपछि सार्कका सदस्य आठ पुगेका छन्।

नेपाल र सार्क: सार्कको स्थायी सचिवालय सन् १९८७ देखि काठमाडौँमा छ। नेपालले तेस्रो (सन् १९८७), एघारौँ (सन् २००२) र अठारौँ (सन् २०१४) शिखर सम्मेलनको आयोजना गरेको छ। सन् २०१६ मा पाकिस्तानमा हुने उन्नाइसौँ सम्मेलन स्थगित भएपछि शिखर सम्मेलन हुन सकेको छैन। सदस्य देशबिचको तनावले सार्कलाई कमजोर बनाएको छ; नेपालले यसलाई सक्रिय बनाउनुपर्ने कुरा उठाउँदै आएको छ।

सार्कका मुख्य उद्देश्य - १. दक्षिण एसियाका जनताको हित अभिवृद्धि गर्नु र जीवनस्तर सुधार्नु; - २. सदस्य राष्ट्रबिच आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासमा सहयोग गर्नु; - ३. एकअर्काका समस्याप्रति पारस्परिक विश्वास र समझदारी कायम राख्नु; - ४. सामूहिक आत्मनिर्भरता बढाउनु; - ५. कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान र प्रविधिमा आपसी सहकार्य गर्नु।

सार्क मुलुक र नेपालसँगको सम्बन्ध

देश	राजधानी	क्षेत्रफल (वर्ग किमि)	मुख्य धर्म	मुख्य भाषा	मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप	नेपालसँग कूटनीतिक सम्बन्ध
नेपाल	काठमाडौँ	१,४७,५१६	हिन्दु, बौद्ध	नेपाली	कृषि, पर्यटन, वैदेशिक रोजगारी	—
भारत	नयाँ दिल्ली	३२,८७,२६३	हिन्दु	हिन्दी	कृषि, उद्योग, सेवा	सन् १९४७ जुन १७
पाकिस्तान	इस्लामाबाद	८,८१,९१३	इस्लाम	उर्दु	कृषि, पर्यटन, व्यापार	सन् १९६० मार्च २०
बङ्गलादेश	ढाका	१,४३,९९८	इस्लाम	बङ्गाली	कृषि, मत्स्यपालन	सन् १९७२ अप्रिल ८
भुटान	थिम्पु	३८,३९४	बौद्ध, हिन्दु	जोङ्खा, नेपाली	कृषि, पशुपालन, पर्यटन	सन् १९८३ जुन
श्रीलङ्का	कोलम्बो	६५,६१०	बौद्ध	सिंहाली, तामिल	पर्यटन, कृषि, मत्स्यपालन	सन् १९५७ जुलाई १
माल्दिभ्स	माले	करिब ३०० (भूभाग)	इस्लाम	दिवेही	पर्यटन, मत्स्यपालन	सन् १९८० अगस्ट १
अफगानिस्तान	काबुल	६,५२,८६०	इस्लाम	पस्तु, दारी	कृषि, पशुपालन	सन् १९६१ जुलाई १

बङ्गलादेश दक्षिण एसियाको उत्तरपूर्वमा छ। यसको पूर्वमा भारतका त्रिपुरा र मिजोरम राज्य तथा म्यानमार, पश्चिम र उत्तरमा भारत, र दक्षिणमा बङ्गालको खाडी छ। यहाँ करिब ९० प्रतिशत मुसलमान र करिब १० प्रतिशत हिन्दु छन्। अधिकांश भूभाग समथर छ र मनसुनी हावापानी पाइन्छ; ग्रीष्ममा समुद्री आँधीले तटीय क्षेत्रमा क्षति गर्छ। नेपालले यहाँ सागसब्जी, मसुरो, अदुवा र फलफूल निर्यात गर्छ; फलफूलको जुस, कागज, कपडा, औषधीका कच्चा पदार्थ, रासायनिक मल आदि आयात गर्छ। नेपाली विद्यार्थी छात्रवृत्तिमा बङ्गलादेश पढ्न जान्छन्।

पाकिस्तान क्षेत्रफलमा सार्कको दोस्रो ठुलो देश हो। यसको स्थापना सन् १९४७ मा भयो। सन् १९७१ को गृहयुद्धपछि पूर्वी पाकिस्तान छुट्टिएर बङ्गलादेश बन्यो। संसारको दोस्रो अग्लो शिखर के टु (गड्विन अस्टिन) र नवौँ अग्लो नाङ्गा पर्वत यहीँ छन्। नेपालले चिया, मफलर, अलैँची, मसुरोको दाल र जडीबुटी निर्यात गर्छ; मसला, ओखर, उपकरण र औषधी आयात गर्छ।

भुटान पनि भूपरिवेष्टित देश हो। यसको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत र उत्तरमा चीन छ। सार्क राष्ट्रमध्ये राजतन्त्र भएको एक मात्र देश भुटान हो। यहाँ भुटिया (ङलोप), नेपाली र सार्चोप जातिको बसोबास छ। नेपालले मूर्तिकलाका सामान, साबुन, तयारी पोसाक र विद्युतीय सामग्री निर्यात गर्छ; सिमेन्ट र कोइला आयात गर्छ।

श्रीलङ्का हिन्द महासागरको टापु देश हो, जुन भारतको मूल भूमिबाट करिब ६० किमि दक्षिणमा छ। यहाँका अधिकांश मानिस बौद्ध धर्म मान्छन्; सिंहाली र तामिल मुख्य भाषा हुन्। भूगोल मध्य उच्चभूमि, मैदान र तटीय क्षेत्र गरी तीन भागमा बाँडिन्छ। मूल आयस्रोत पर्यटन हो। नेपालसँग बौद्ध धर्मका कारण सांस्कृतिक सम्बन्ध सुमधुर छ; नेपालले ऊन, ऊनी सामान र तयारी पोसाक निर्यात गर्छ।

माल्दिभ्स करिब १,२०० साना टापु मिलेर बनेको देश हो। टापुहरू समुद्र सतहबाट करिब ६ फिट मात्र माथि छन्, त्यसैले जलवायु परिवर्तनले समुद्र सतह बढ्दा यो देश डुब्ने खतरा छ। सन् १९६५ मा बेलायतबाट स्वतन्त्र भएको यो देशको अर्थतन्त्र पर्यटन, मत्स्य व्यवसाय र डुङ्गा निर्माणमा निर्भर छ। धेरै नेपाली यहाँ रोजगारीका लागि जान्छन्।

अफगानिस्तान भूपरिवेष्टित देश हो। यहाँ उब्जाउ उपत्यका, गहिरा गल्छी, मरुभूमि, उच्च समस्थली र हिमाली क्षेत्र छन्। हिउँदमा निकै चिसो र ग्रीष्ममा न्यानो हुन्छ। पस्तुन, ताजिक, हजारा, उज्बेक, तुर्कमेन आदि जातिका मानिस बस्छन्; पस्तु र दारी (फारसी) मुख्य भाषा हुन्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. आफ्नो कापीमा सार्कको प्रतीक चिह्न बनाउनुहोस् र यसको व्याख्या गर्नुहोस्। सार्कको प्रतीक चिह्न पाठ्यपुस्तक वा सार्क सचिवालयको प्रकाशनबाट हेरेर रङसहित सार्नुहोस्। व्याख्यामा यी कुरा लेख्नुहोस्: प्रतीक चिह्नले आठ सदस्य राष्ट्रको एकता, मित्रता र सहयोगलाई जनाउँछ। यो सार्कका झन्डा, कागजपत्र र सम्मेलनमा प्रयोग हुन्छ र यसले "दक्षिण एसियाका सबै देश मिलेर अघि बढ्छौँ" भन्ने भावना दिन्छ।

२. सार्कलाई किन क्षेत्रीय सङ्गठन भनिएको हो? सार्क एउटै भौगोलिक क्षेत्र — दक्षिण एसिया — मा रहेका आठ देशले मात्र मिलेर बनाएको सङ्गठन हो। यसको उद्देश्य पनि यही क्षेत्रका जनताको हित, आर्थिक विकास र आपसी सहयोग हो। संसारभरिका देश सदस्य हुने संयुक्त राष्ट्रसङ्घ जस्तो यो विश्वव्यापी सङ्गठन होइन। त्यसैले सार्कलाई क्षेत्रीय सङ्गठन भनिएको हो।

३. सार्कको स्थापनाका उद्देश्य के के थिए, सूची बनाउनुहोस्। (क) दक्षिण एसियाका जनताको हित अभिवृद्धि गर्नु; (ख) जनताको जीवनस्तरमा सुधार गर्नु; (ग) सदस्य राष्ट्रबिच पारस्परिक विश्वास र समझदारी कायम गर्नु; (घ) आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासमा सहयोग गर्नु; (ङ) सामूहिक आत्मनिर्भरता बढाउनु; (च) आपसी समस्या समाधानमा सामूहिक पहल गर्नु।

४. तालिका बनाई सार्कसम्बन्धी विभिन्न जानकारी दिनुहोस्। माथिको तालिकामा पाठ्यपुस्तकले मागेका सबै महल — देशको नाम, राजधानी, क्षेत्रफल, आर्थिक क्रियाकलाप, धर्म, भाषा र नेपालसँग सम्बन्ध स्थापना भएको मिति — दिइएका छन्। कापीमा क्रमसङ्ख्या थपेर सार्नुहोस्।

७.६ विपत् व्यवस्थापन

प्रकृतिबाट सिर्जना हुने भूकम्प, बाढी, पहिरो, चट्याङ जस्ता विपत् प्राकृतिक विपत् हुन्। मानवीय गतिविधिले निम्त्याउने आगलागी, सडक दुर्घटना, वन फँडानीले बढेको पहिरो जस्ता विपत् मानवसिर्जित विपत् हुन्। प्राकृतिक विपत् मानिसले रोक्न सक्दैन, तर तयारी गरेर त्यसबाट हुने क्षति भने घटाउन सक्छ।

विपत्का परिणाम: जनधनको क्षति हुन्छ; धेरै मानिस घाइते वा अपाङ्ग हुन्छन्; ज्यान जान सक्छ; घर, विद्यालय, सडक र खेत नष्ट हुन्छन्; जनजीवन तहसनहस भई त्रासको वातावरण बन्छ; पढाइ, रोजगारी र स्वास्थ्य सेवा अवरुद्ध हुन्छन्।

वि.सं. २०७२ वैशाख १२ गते शनिबार दिउँसो ११:५६ बजे गोरखाको बारपाक केन्द्रबिन्दु भएर गएको भूकम्प नेपालको हालको इतिहासकै ठुलो विपत् हो। राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रले यसलाई ७.६ रेक्टर स्केलको मापन गरेको थियो। यसले करिब ९ हजार मानिसको ज्यान लियो; लाखौँ घर, सयौँ विद्यालय र धेरै सम्पदा भत्काए। त्यसपछि वैशाख २९ गते दोलखा क्षेत्रमा अर्को ठुलो भूकम्प गयो।

विपत् व्यवस्थापनका चरण

१. विपत् पूर्वतयारी (विपत् आउनुअघि): भविष्यमा कस्ता विपत् आउन सक्छन् भनी अनुमान गरी योजना बनाइन्छ। औषधी, तयारी खाना, पानी, टर्च जस्ता सामग्री साँचेर राखिन्छ। भूकम्प र आगलागीबाट बच्ने पूर्वअभ्यास गरिन्छ। सचेतनामूलक कार्यक्रम चलाइन्छ, भवन विपत् प्रतिरोधी बनाइन्छ र जोखिम क्षेत्र पहिचान गरिन्छ।

२. विपत्को अवस्था (विपत् भइरहँदा): नआत्तिईकन सुरक्षित ठाउँमा पुग्नुपर्छ। आफू भाग्दा अरूलाई धकेल्नु वा बाधा पुर्‍याउनु हुँदैन। हराएका मानिसको खोजी, घाइतेको उपचार र उद्धार यही चरणमा गरिन्छ।

३. विपत्पछिको चरण: विपत्सम्बन्धी आवश्यक सूचना दिइन्छ। विपत्पछि मानिसलाई तर्साउने, चोरी गर्ने जस्ता आपराधिक काम नियन्त्रण गरिन्छ। राहत वितरण व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाइन्छ, मनोसामाजिक परामर्श दिइन्छ र प्रभावितको पुनर्वास गरिन्छ।

विपत् व्यवस्थापनमा सरकार र सङ्घसंस्थाको भूमिका

सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तीनै तहका सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय सरकार जनताको सबैभन्दा नजिक भएकाले पूर्वतयारी, उद्धार, राहत वितरण र पुनःस्थापनामा सघाउँछ। प्रदेश सरकारले आफ्नो कानुन र संस्थाका माध्यमबाट यी काम गर्छ:

• विपत् जोखिम न्यूनीकरणमा लगानीकर्ता आकर्षित गर्ने;
• विपत्को अनुमान गरी सरोकारवालालाई सूचना दिने र पूर्वचेतावनी प्रणाली विकास गर्ने;
• प्रभावित समुदायमा स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, सरसफाइ र जीविकोपार्जनको व्यवस्था गर्ने तथा स्वरोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने;
• एम्बुलेन्स, वारुणयन्त्र (दमकल), रक्तसञ्चार सेवा र अस्पतालको व्यवस्था गर्ने;
• सडक दुर्घटना घटाउन चेतना जगाउने र सुरक्षित सडक बनाउने;
• पुराना भवन र सम्पदाको संरक्षण गर्ने; विद्यालय भवन सुरक्षित बनाउने;
• सार्वजनिक संरचना अपाङ्गमैत्री बनाउने;
• खुला स्थान पहिचान गरी गोदामघर, आपत्कालीन आश्रयस्थल र आपत्कालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र बनाउने।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटी र अन्य सङ्घसंस्थाले विपत्सम्बन्धी पूर्वाभ्यास गराउँछन्; गाउँ र सहरमा सचेतना कार्यक्रम चलाउँछन्; सुरक्षित भवन निर्माणमा प्राविधिक सहयोग गर्छन्; प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउँछन्; प्राथमिक उपचार तालिम दिन्छन्; र उद्धार तथा राहत कार्य गर्छन्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. विपत् भनेको के हो? मानव समुदायलाई प्रभावित गर्ने, मानिसले तत्काल नियन्त्रण गर्न नसक्ने अप्रत्याशित र दुःखद घटनालाई विपत् भनिन्छ। जस्तै: भूकम्प, बाढी, पहिरो, डढेलो, महामारी, चट्याङ।

२. तपाईंको समुदायमा कस्ता कस्ता विपत् हुन सक्छन्, सूची बनाउनुहोस्। (उदाहरण, पहाडी गाउँका लागि) भूकम्प, पहिरो, खोलामा बाढी, चट्याङ, डढेलो, आगलागी, सडक दुर्घटना, झाडापखाला जस्ता महामारी। तराईमा डुबान, शीतलहर र लू पनि थप्नुहोस्; हिमाली क्षेत्रमा हिमपहिरो र हिमताल विस्फोटन बाढी थप्नुहोस्।

३. विपत्ले गर्दा कस्ता परिणाम भोग्नुपर्ला, चर्चा गर्नुहोस्। विपत्ले जनधनको क्षति गर्छ — मानिसको ज्यान जान्छ, धेरै घाइते वा अपाङ्ग हुन्छन्। घर, अन्न, पशु र खेत नष्ट हुन्छन्। विद्यालय र अस्पताल बन्द हुँदा पढाइ र उपचार रोकिन्छ। सफा पानी नपाउँदा रोग फैलिन्छ। मानिस घरविहीन भई त्रास र मानसिक तनावमा बाँच्न बाध्य हुन्छन्। २०७२ को भूकम्पमा करिब ९ हजार मानिसको मृत्यु र लाखौँ घर भत्किनु यसको उदाहरण हो।

४. विपत्का चरणको चर्चा गर्नुहोस्। विपत् व्यवस्थापनका तीन चरण छन्: (क) पूर्वतयारी — विपत् आउनुअघि योजना बनाउने, सामग्री साँच्ने, पूर्वअभ्यास गर्ने, भवन बलियो बनाउने, सचेतना फैलाउने; (ख) विपत्को अवस्था — नआत्तिई सुरक्षित ठाउँमा जाने, खोज, उद्धार र उपचार गर्ने; (ग) विपत्पछि — सूचना दिने, अपराध नियन्त्रण गर्ने, व्यवस्थित राहत वितरण, मनोसामाजिक परामर्श र पुनर्वास गर्ने।

५. विपत्को समयमा के के सावधानी अपनाउनुपर्छ? (क) नआत्तिने र अफवाहमा विश्वास नगर्ने; (ख) भूकम्पमा "घुँडा टेक, टाउको छोप, समात" गर्ने र खुला ठाउँमा जाने; (ग) बाढीमा अग्लो ठाउँमा जाने, बगिरहेको खोला नतर्ने; (घ) भाग्दा अरूलाई नधकेल्ने, बालबालिका, वृद्ध र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सघाउने; (ङ) बिजुली र ग्यासको मेन स्विच बन्द गर्ने; (च) उबालेको वा शुद्ध पानी मात्र पिउने; (छ) प्रहरी (१००), एम्बुलेन्स (१०२) वा नजिकको उद्धार टोलीलाई खबर गर्ने।

७.७ नक्सा तथा प्रयोगात्मक कार्य

नक्सा सामान्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्:

आधार	भौतिक नक्सा	राजनीतिक नक्सा
के देखाउँछ	प्राकृतिक तथ्य — हिमाल, पहाड, नदी, ताल, वन, मैदान	मानवनिर्मित तथ्य — देश, प्रदेश, जिल्ला, सहर, सडक, सिमाना
रङ	उचाइअनुसार हरियो, खैरो, सेतो, निलो	प्रायः प्रत्येक प्रशासनिक इकाइलाई छुट्टै रङ
उदाहरण	नेपालका नदी र हिमशृङ्खला देखाउने नक्सा	नेपालका सात प्रदेश र राजधानी देखाउने नक्सा

नक्सालाई ज्ञानको स्रोत भनिन्छ। नक्सा हेरेर कहाँ कुन प्राकृतिक स्रोत छ, अस्पताल, विद्यालय, नदी, ताल र सडक कहाँ छन्, कुन बाटो छोटो हुन्छ भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ। पर्यटक, सेना, इन्जिनियर, किसान र विपत्मा उद्धार गर्ने टोली सबैलाई नक्सा चाहिन्छ।

नक्सामा प्रयोग हुने भौगोलिक सङ्केत

नक्सामा हरेक तथ्यको वास्तविक चित्र बनाउन ठाउँ पुग्दैन, त्यसैले साना चिह्न प्रयोग गरिन्छ। संसारभरि प्रायः एकै किसिमका चिह्न प्रयोग हुने भएकाले यिनलाई परम्परागत चिह्न वा भौगोलिक सङ्केत भनिन्छ। रङको पनि निश्चित अर्थ हुन्छ: निलो — जलाशय (नदी, ताल, समुद्र), हरियो — मैदानी भाग, खैरो — पहाड, सेतो — हिमाल, पहेँलो — उच्च समस्थली।

नेपालको नक्सा निर्माण

नक्सा बनाउने धेरै विधि छन्। आजभोलि कम्प्युटरमा भौगोलिक सूचना प्रणाली प्रयोग गरेर पनि नक्सा बनाइन्छ। हातले नक्सा बनाउन प्रायः तीन विधि प्रयोग हुन्छन्:

• ट्रेसिङ विधि — पारदर्शी पातलो कागज आधार नक्सामाथि राखेर रेखा उतार्ने;
• कार्बन विधि — आधार नक्सा र सादा कागजबिच कार्बन कागज राखेर रेखामाथि कलम चलाउने;
• स्वतन्त्र नक्साङ्कन विधि — आफैँ हेरेर हातले नक्सा कोर्ने। जालीदार (कोठे) रेखाचित्र बनाएर कोर्दा यो विधि सजिलो हुन्छ।

चाहिने सामग्री: पेन्सिल, रुलर (स्केल), इरेजर, आधार नक्सा र सादा कागज।

जालीदार विधिबाट नेपालको नक्सा बनाउने तरिका

• १. २० सेमि लम्बाइ र १२ सेमि चौडाइको एउटा आयत बनाउनुहोस्। लम्बाइलाई बायाँबाट ४, ६, ६ र ४ सेमिमा र चौडाइलाई ४, ४ र ४ सेमिमा बाँडेर १२ कोठा बनाउनुहोस्।
• २. आधार नक्सामा सिमानाले प्रत्येक कोठाको रेखा जहाँ काट्छ, त्यही ठाउँमा आफ्नो जालीमा साना चिह्न लगाउनुहोस्।
• ३. चिह्न लगाएका ठाउँमा हरेक कोठाभित्रको सिमानाको आकार हलुका हातले बनाउनुहोस्।
• ४. नेपालको सिमाना कहाँ भित्र पसेको र कहाँ बाहिर निस्केको छ सम्झँदै सबै टुक्रा जोड्नुहोस्।
• ५. नक्सामा उत्तर दिशा सङ्केत (माथितिर फर्केको तीर र "उ") बनाउनुहोस्। त्यसपछि जालीका रेखा मेटाउनुहोस्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. नक्सा भनेको के हो? पृथ्वीको कुनै ठाउँ वा क्षेत्रलाई निश्चित नापका आधारमा कागज, कपडा वा अन्य समतल सतहमा सानो बनाएर देखाइएको आकृतिलाई नक्सा भनिन्छ।

२. नक्सा कति प्रकारका हुन्छन्? नक्सा सामान्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्: (क) भौतिक नक्सा — हिमाल, नदी, ताल, वन जस्ता प्राकृतिक तथ्य देखाउने; (ख) राजनीतिक नक्सा — देश, प्रदेश, जिल्ला, सहर, सडक जस्ता मानवनिर्मित तथ्य देखाउने।

३. नक्सा बनाउन के के कुराको आवश्यकता पर्छ? पेन्सिल, रुलर, इरेजर, आधार नक्सा र सादा कागज चाहिन्छ। रङ भर्न रङीन पेन्सिल र ट्रेसिङ वा कार्बन विधि प्रयोग गर्दा ट्रेसिङ कागज वा कार्बन कागज पनि चाहिन्छ। साथै नक्सामा शीर्षक, उत्तर दिशा सङ्केत र सङ्केतको सूची हुनुपर्छ।

४. परम्परागत चिह्न भन्नाले के बुझिन्छ? नक्सामा नदी, ताल, सडक, पुल, मन्दिर, हिमाल जस्ता तथ्य देखाउन संसारभरि प्रायः एकै किसिमले प्रयोग गरिने चिह्नलाई परम्परागत चिह्न वा भौगोलिक सङ्केत भनिन्छ। जस्तै: नदीका लागि निलो बाङ्गो रेखा, सडकका लागि दोहोरो रेखा।

५. पाठमा दिइएको तरिकाले नेपालको नक्सा बनाई तलका तथ्य भर्नुहोस्। माथिको जालीदार विधिबाट नक्सा कोर्नुहोस्। हरेक तथ्य कहाँ पर्छ भन्ने तलको तालिका र नक्साबाट हेरेर उचित सङ्केतसहित भर्नुहोस्।

तथ्य	कहाँ पर्छ	सङ्केत
गण्डकी नदी	गण्डकी प्रदेशबाट बगेर नारायणघाट हुँदै भारत पस्छ	निलो बाङ्गो रेखा
घोडाघोडी ताल	कैलाली, सुदूरपश्चिम प्रदेश	निलो ताल
ढोरपाटन सिकार आरक्षण	बागलुङ, म्याग्दी र रुकुम	हरियो घेरा
जानकी मन्दिर	जनकपुरधाम, धनुषा	मन्दिर
कफी उत्पादन हुने क्षेत्र	गुल्मी, पाल्पा, स्याङ्जा जस्ता मध्यपहाडी जिल्ला	बुट्टा वा अक्षर "क"
विराटनगर	मोरङ, कोसी प्रदेश	थोप्लो (सहर)
जुगल हिमाल	सिन्धुपाल्चोक	हिमाल
लुम्बिनी	रुपन्देही	मन्दिर
महेन्द्र राजमार्ग	पूर्वमा मेचीदेखि पश्चिममा महाकालीसम्म तराई हुँदै	दोहोरो रातो रेखा
रोल्पा	लुम्बिनी प्रदेशको पहाडी जिल्ला	जिल्लाको नाम
कन्काई नदी	झापा	निलो बाङ्गो रेखा
माइपोखरी	इलाम	निलो ताल
खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज	बझाङ, बाजुरा, अछाम र डोटी	हरियो घेरा
चन्दननाथ मन्दिर	जुम्ला	मन्दिर
कपास उत्पादन हुने क्षेत्र	बाँके, बर्दिया जस्ता पश्चिम तराई	बुट्टा वा अक्षर "कप"
नेपालगन्ज	बाँके	थोप्लो (सहर)
धौलागिरी हिमाल	म्याग्दी	हिमाल
गढीमाई	बारा	मन्दिर
कर्णाली राजमार्ग	सुर्खेतदेखि जुम्लासम्म	दोहोरो रातो रेखा
जिरी	दोलखा	थोप्लो (बजार)

१गण्डकी नदी (नारायणघाट नजिक)२घोडाघोडी ताल, कैलाली३ढोरपाटन सिकार आरक्षण४जानकी मन्दिर, जनकपुरधाम५कफी उत्पादन क्षेत्र, गुल्मी६विराटनगर७जुगल हिमाल८लुम्बिनी९कन्काई नदी, झापा१०माइपोखरी, इलाम११खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज१२चन्दननाथ मन्दिर, जुम्ला१३नेपालगन्ज१४धौलागिरी हिमाल१५गढीमाई, बारा१६जिरी, दोलखा१७काठमाडौँ (सन्दर्भका लागि)

७.८ जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन

नक्सा केवल ठाउँ देखाउने साधन मात्र होइन; यसले मानिस कहाँ कति बस्छन् भन्ने पनि देखाउन सक्छ। माथिको नक्सामा विराटनगर, जनकपुरधाम, नेपालगन्ज जस्ता धेरै सहर र महेन्द्र राजमार्ग तराईमा पर्छन्, तर खप्तड, चन्दननाथ र धौलागिरीतिर बस्ती पातलो छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ छ र क्षेत्रफल १,४७,५१६ वर्ग किमि भएकाले औसतमा प्रतिवर्ग किमि करिब १९८ जना बस्छन्। तर यो सबै ठाउँमा बराबर छैन — समथर, उब्जाउ र सडक पुगेका तराई र उपत्यकामा धेरै मानिस बस्छन्; अग्ला, चिसा र भिरालो हिमाली क्षेत्रमा थोरै।

यस्तो वितरण नक्सामा थोप्ला (एउटा थोप्ला = निश्चित सङ्ख्याका मानिस) वा गाढा–हलुका रङले देखाउन सकिन्छ; गाढा रङ भएको जिल्लामा जनघनत्व बढी हुन्छ। आफ्नो जिल्ला वा प्रदेशको नक्सामा सहर, सडक र नदी भरेपछि "मानिस किन यहीँ धेरै बसेका छन्?" भनेर सोच्नुहोस्। जनसङ्ख्या परिवर्तनका कारण, जन्म–मृत्यु र बसाइँसराइ, जनघनत्व र जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका उपाय हामी एकाइ ८ — जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापनमा विस्तारमा पढ्नेछौँ।

अध्यायको सारांश

• पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्व करिब २४ घण्टामा एक चक्कर घुम्छ (परिभ्रमण) — यसले दिन–रात, समयको फरक र सूर्य पूर्वमा उदाएको देखिने बनाउँछ।
• पृथ्वी अण्डाकार कक्षमा ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्डमा सूर्यको फन्को लगाउँछ (परिक्रमण) — यसले ऋतु, दिन–रातको लम्बाइमा फरक, ग्रहण, अधिक वर्ष र तारा बिलाउने–देखिने बनाउँछ।
• मौसम छोटो समयको र हावापानी लामो समयको औसत वायुमण्डलीय अवस्था हो; हावापानीमा अक्षांश, उचाइ, समुद्रबाटको दुरी, सामुद्रिक धार, पहाड, जङ्गल, ढाल र माटोले प्रभाव पार्छन्।
• हरितगृह ग्यास बढेर पृथ्वी तातिँदा जलवायु परिवर्तन हुन्छ; यसले हिउँ पग्लने, बाढी–पहिरो, ऋतुमा गडबडी र रोग बढाउँछ; वृक्षरोपण, स्वच्छ ऊर्जा र विद्युतीय सवारी यसका उपाय हुन्।
• भारत र चीन नेपालका सिमाना जोडिएका छिमेकी हुन्; भारतसँग धार्मिक–सांस्कृतिक–व्यापारिक र चीनसँग भृकुटी–अरनिकोदेखि राजमार्ग–उद्योगसम्मको सम्बन्ध छ।
• सार्क सन् १९८५ डिसेम्बर ८ मा ढाकामा स्थापना भयो; यसका आठ सदस्य छन् र सचिवालय काठमाडौँमा छ।
• विपत् व्यवस्थापनका तीन चरण — पूर्वतयारी, विपत्को अवस्था र विपत्पछि — मा तीनै तहका सरकार, रेडक्रस र समुदायको भूमिका हुन्छ।
• नक्सा भौतिक र राजनीतिक गरी दुई प्रकारका हुन्छन्; परम्परागत चिह्न र रङले तथ्य देखाउँछन्; जालीदार विधि (२० × १२ सेमि) बाट नेपालको नक्सा बनाउन सकिन्छ।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. पृथ्वीको दैनिक गतिलाई के भनिन्छ? [1] (क) परिक्रमण (ख) परिभ्रमण (ग) कक्ष (घ) ग्रहण
2. अधिक वर्षमा कति दिन हुन्छन्? [1] (क) ३६४ (ख) ३६५ (ग) ३६६ (घ) ३६७
3. जुन २१ मा सूर्यको किरण कहाँ सिधा पर्छ? [1] (क) भूमध्यरेखा (ख) मकररेखा (ग) कर्कटरेखा (घ) उत्तरी ध्रुव
4. उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम के हुन्छ? [1] (क) बढ्छ (ख) घट्छ (ग) उस्तै रहन्छ (घ) पहिले घट्छ, पछि बढ्छ
5. सार्कको सचिवालय कहाँ छ? [1] (क) ढाका (ख) नयाँ दिल्ली (ग) काठमाडौँ (घ) कोलम्बो
6. सार्कको आठौँ सदस्य कुन देश हो? [1] (क) अफगानिस्तान (ख) म्यानमार (ग) भुटान (घ) माल्दिभ्स
7. चीनमा प्यागोडा शैलीको विकास गर्ने नेपाली कलाकार को हुन्? [1] (क) भृकुटी (ख) अरनिको (ग) मञ्जुश्री (घ) अशोक
8. नक्सामा निलो रङले के देखाउँछ? [1] (क) पहाड (ख) मैदान (ग) जलाशय (घ) हिमाल

समूह क का उत्तर

१. (ख) — पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुम्ने गति परिभ्रमण हो; परिक्रमण वार्षिक गति हो।

२. (ग) — बाँकी करिब ६ घण्टा चार वर्षमा जोडिएर एक दिन बन्छ, त्यसैले ३६६ दिन।

३. (ग) — जुन २१ मा उत्तरी गोलार्ध सूर्यतिर ढल्केको हुन्छ र किरण कर्कटरेखामा सिधा पर्छ।

४. (ख) — माथि हावा पातलो भएर ताप सोस्न नसक्ने भएकाले तापक्रम घट्छ।

५. (ग) — सार्क सचिवालय सन् १९८७ देखि काठमाडौँमा छ; ढाकामा भने स्थापना भएको हो।

६. (क) — अफगानिस्तान सन् २००७ मा सदस्य भएपछि सङ्ख्या आठ पुग्यो; म्यानमार सदस्य होइन।

७. (ख) — अरनिकोको नेतृत्वमा नेपाली कलाकार टोली चीन गएको थियो; भृकुटी तिब्बतकी रानी बनेकी नेपाली राजकुमारी हुन्।

८. (ग) — निलो रङ नदी, ताल र समुद्र जस्ता जलाशयका लागि प्रयोग हुन्छ; हरियो मैदान, खैरो पहाड र सेतो हिमाल हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. परिभ्रमण र परिक्रमणबिच दुई भिन्नता लेख्नुहोस्। [2]
2. अधिक वर्ष किन आउँछ? [2]
3. नेपालका हिमालले नेपालको हावापानीमा कसरी प्रभाव पार्छन्? [2]
4. हरितगृह प्रभाव भनेको के हो? [2]
5. नेपालमा चिनियाँ सहयोगमा बनेका कुनै चार संरचनाको नाम लेख्नुहोस्। [2]
6. भुटानका कुनै दुई विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
7. विपत् पूर्वतयारीमा गरिने कुनै चार काम लेख्नुहोस्। [2]
8. भौतिक र राजनीतिक नक्साबिच फरक छुट्याउनुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. (क) परिभ्रमण पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुम्ने गति हो, परिक्रमण कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्ने गति हो। (ख) परिभ्रमणमा करिब २४ घण्टा लाग्छ र दिन–रात हुन्छ; परिक्रमणमा करिब ३६५ दिन ६ घण्टा लाग्छ र ऋतु परिवर्तन हुन्छ।

२. पृथ्वीलाई सूर्यको फन्को लगाउन ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड लाग्छ। हामी ३६५ दिन मात्र गन्छौँ। बाँकी समय चार वर्षमा जोडिँदा करिब एक दिन (२३ घण्टा १५ मिनेट) हुन्छ। त्यसैले हरेक चार वर्षमा एक दिन थपेर ३६६ दिनको अधिक वर्ष बनाइन्छ।

३. हिमालले हिउँदमा उत्तरबाट आउने अति चिसो हावा छेकेर नेपाललाई धेरै चिसो हुन दिँदैनन्। ग्रीष्ममा हिन्द महासागरबाट आउने जलवाष्पयुक्त मनसुनी हावा रोकेर वर्षा गराउँछन्। त्यसैले नेपालको हावापानी सुरम्य भएको हो।

४. वायुमण्डलमा बढेका कार्बनडाइअक्साइड, कार्बनमनोअक्साइड, मिथेन जस्ता ग्यासले सूर्यबाट आएको ताप पृथ्वीबाट फर्किन नदिई सिसाघरभित्रजस्तै पृथ्वीलाई तताउने प्रक्रियालाई हरितगृह प्रभाव भनिन्छ। यो बढ्दा जलवायु परिवर्तन हुन्छ।

५. (क) पृथ्वी राजमार्ग, (ख) काठमाडौँको चक्रपथ, (ग) बीपी कोइराला क्यान्सर अस्पताल, भरतपुर, (घ) वीरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र। (हेटौँडा सिमेन्ट कारखाना, भृकुटी कागज कारखाना, सुनकोसी जलविद्युत् आयोजना पनि लेख्न सकिन्छ।)

६. (क) भुटान भूपरिवेष्टित देश हो; यसको उत्तरमा चीन र अन्य तीन दिशामा भारत छ। (ख) सार्क राष्ट्रमध्ये राजतन्त्र भएको एक मात्र देश भुटान हो; राजधानी थिम्पु हो र यहाँ जोङ्खा र नेपाली भाषा बोलिन्छ।

७. (क) सम्भावित विपत्को अनुमान गरी योजना बनाउने; (ख) औषधी, तयारी खाना र पानी साँचेर राख्ने; (ग) भूकम्प र आगलागीबाट बच्ने पूर्वअभ्यास गर्ने; (घ) भवन विपत् प्रतिरोधी बनाउने र जोखिम क्षेत्र पहिचान गर्ने।

८. भौतिक नक्साले हिमाल, पहाड, नदी, ताल, वन जस्ता प्राकृतिक तथ्य देखाउँछ। राजनीतिक नक्साले देश, प्रदेश, जिल्ला, सहर, सडक र सिमाना जस्ता मानवनिर्मित तथ्य देखाउँछ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. पृथ्वीको वार्षिक गतिले ऋतु कसरी परिवर्तन गर्छ? चित्रसहित व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
2. जलवायु परिवर्तनले नेपालमा पारेका असर र तिनलाई कम गर्ने उपाय लेख्नुहोस्। [4]
3. सार्कको परिचय दिई यसमा नेपालको भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्। [4]
4. विपत् व्यवस्थापनमा प्रदेश सरकार र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको भूमिका चर्चा गर्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. पृथ्वी आफ्नो अण्डाकार कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्छ र यसको अक्ष कक्षको सतहसँग ६६.५ डिग्री ढल्केको छ। अक्ष सधैँ एकै दिशामा फर्केको हुने भएकाले वर्षका फरक समयमा कहिले उत्तरी र कहिले दक्षिणी गोलार्ध सूर्यतिर ढल्किन्छ। जुन २१ मा सूर्यको किरण कर्कटरेखामा सिधा पर्छ — उत्तरी गोलार्धमा ग्रीष्म, दिन लामो र रात छोटो हुन्छ। सेप्टेम्बर २३ मा किरण भूमध्यरेखामा सिधा पर्छ — संसारभरि दिन र रात बराबर हुन्छन्। डिसेम्बर २२ मा किरण मकररेखामा सिधा पर्छ — उत्तरी गोलार्धमा हिउँद र दक्षिणी गोलार्धमा ग्रीष्म हुन्छ। मार्च २१ मा फेरि भूमध्यरेखामा सिधा परी दिन र रात बराबर हुन्छन्। किरण सिधा पर्ने गोलार्धमा गर्मी र छड्के पर्ने गोलार्धमा जाडो हुन्छ। यसरी परिक्रमण र अक्षको ढल्काइले ऋतु परिवर्तन हुन्छ। (चित्रका लागि ७.१ को परिक्रमणको चित्र — सूर्य, अण्डाकार कक्ष, चार मिति र ढल्केको अक्ष — कोर्नुहोस्।)

२. असर: (क) हिमालको हिउँ पग्लेर हिमाल नाङ्गा हुँदै छन् र हिमताल विस्फोटन बाढीको खतरा बढेको छ। (ख) नदीमा बाढी र पहाडमा पहिरो बढेका छन्। (ग) मनसुन अगाडि वा पछाडि सर्ने, कतै अति वर्षा र कतै खडेरी हुने भएकाले खेतीमा असर परेको छ। (घ) तराईमा शीतलहर चल्ने र गुराँस जस्ता फूल समयअगाडि फुल्ने भएका छन्। (ङ) पानीका मूल सुकेका छन् र औलो, झाडापखाला जस्ता रोग बढेका छन्। उपाय: (क) पेट्रोलियम इन्धनको सट्टा जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा प्रयोग गर्ने; (ख) विद्युतीय सवारीसाधन र सार्वजनिक यातायात बढाउने; (ग) नाङ्गा डाँडामा वृक्षरोपण र वन संरक्षण गर्ने; (घ) पानीका मुहान संरक्षण गर्ने; (ङ) फोहोर नजलाई "घटाऊ, पुनः प्रयोग, पुनःचक्रण" अपनाउने। जलवायु परिवर्तन विश्वव्यापी समस्या भए पनि हरेक व्यक्तिको सानो प्रयासले यसको असर कम गर्न सकिन्छ।

३. परिचय: दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (सार्क) दक्षिण एसियाका देशहरूको क्षेत्रीय सङ्गठन हो। सन् १९८५ डिसेम्बर ७–८ मा ढाकामा नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, पाकिस्तान, भुटान, श्रीलङ्का र माल्दिभ्सले यसको स्थापना गरे; सन् २००७ मा अफगानिस्तान थपिएपछि आठ सदस्य भए। जनताको हित अभिवृद्धि, जीवनस्तर सुधार र पारस्परिक विश्वास यसका मुख्य उद्देश्य हुन्। नेपालको भूमिका: (क) संस्थापक सदस्यका रूपमा स्थापनामा सक्रिय सहभागिता; (ख) सन् १९८७ देखि सार्क सचिवालय काठमाडौँमा राखिएको; (ग) तेस्रो (१९८७), एघारौँ (२००२) र अठारौँ (२०१४) शिखर सम्मेलनको आयोजना; (घ) सबै सदस्यसँग कूटनीतिक सम्बन्ध र व्यापार; (ङ) रोकिएका शिखर सम्मेलन फेरि सुरु गर्न र सार्कलाई सक्रिय बनाउन निरन्तर आवाज उठाउनु। यसरी नेपाल सार्कको केन्द्रमा रहेको सदस्य हो।

४. प्रदेश सरकारको भूमिका: (क) विपत्को अनुमान गरी सूचना दिने र पूर्वचेतावनी प्रणाली विकास गर्ने; (ख) एम्बुलेन्स, वारुणयन्त्र, रक्तसञ्चार सेवा र अस्पतालको व्यवस्था गर्ने; (ग) विद्यालय र पुराना भवन सुरक्षित बनाउने, खुला स्थान र आपत्कालीन आश्रयस्थल बनाउने; (घ) प्रभावितका लागि स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, आयआर्जन र स्वरोजगारीको व्यवस्था गर्ने; (ङ) जोखिम न्यूनीकरणमा लगानी आकर्षित गर्ने। मधेश प्रदेशले २०७५ मा ऐन बनाएर यी कामको कानुनी व्यवस्था गरेको छ। नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको भूमिका: (क) विपत्सम्बन्धी पूर्वाभ्यास र सचेतना कार्यक्रम चलाउने; (ख) सुरक्षित भवन निर्माणमा प्राविधिक सहयोग; (ग) प्राथमिक उपचार तालिम; (घ) विपत्का बेला उद्धार र पछि राहत वितरण; (ङ) प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा विस्तार। सरकार र सङ्घसंस्था मिलेर काम गर्दा विपत्को क्षति धेरै घटाउन सकिन्छ।