Unit 5 · एकाइ · 20 teaching hours · 47 min read
हाम्रो विगत
What the syllabus asks for 8
- नेपाल शब्दको अर्थ र उत्पत्ति
- प्राचीन नेपालको आर्थिक र सामाजिक अवस्था
- काठमाडौँ उपत्यकाको सभ्यता
- हाम्रा वीर सहिद र उनीहरूको योगदान
- लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र यसका उपलब्धि
- ग्रिस र रोमको सभ्यता
- सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता
- पुनर्जागरण र यसको प्रभाव
हामी आज जस्तो समाजमा बाँचेका छौँ, त्यो एकै दिनमा बनेको होइन। "नेपाल" भन्ने नाम, गुठी परम्परा, स्वयम्भू र पशुपतिका मन्दिर, बहुदलीय लोकतन्त्र र गणतन्त्र — सबैको पछाडि हजारौँ वर्षको कथा छ। यस एकाइमा पहिले आफ्नो देशको विगत — नेपाल नामको उत्पत्ति, गोपालदेखि लिच्छविसम्मको समाज, सहिदको बलिदान र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्मको यात्रा — पढिन्छ। त्यसपछि संसारको विगत — ग्रिस र रोम, सिन्धु उपत्यका र युरोपको पुनर्जागरण — पढिन्छ। इतिहास पढ्दा "के भयो" भन्दा बढी "किन भयो र आज हामीलाई के असर पर्यो" भन्ने सोच्नुहोस्।
नेपाल नामका भाषिक आधार; गोपाल, महिषपाल र किरात वंशका प्रथम र अन्तिम राजा; लिच्छविकालको शासन, गोष्ठी (गुठी) र नारीको स्थान; पाँच सहिदका जन्म र मृत्युदण्डका मिति तथा योगदान; २००७ देखि २०७२ सम्मका राजनीतिक मिति र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका विशेषता; ग्रिक र रोमन सभ्यताका योगदान; मोहेन्जोदाडो र हरप्पाको नगर योजना; पुनर्जागरणको अर्थ, कारण र प्रमुख कलाकार तथा वैज्ञानिक। मिति र नाम ठिक लेख्नुहोस् — वस्तुगत प्रश्न प्रायः यहीँबाट आउँछन्।
५.१ नेपाल शब्दको अर्थ र उत्पत्ति
"नेपाल" नाम धेरै पुरानो हो। तर प्राचीन र मध्यकालमा नेपाल भन्नाले काठमाडौँ उपत्यका र त्यसको वरिपरिको क्षेत्रलाई मात्र बुझिन्थ्यो। आज पनि गोरखा, पोखरा वा धनकुटाका बुढापाकाले काठमाडौँ जाँदा "नेपाल जाँदै छु" भनेको सुनिन्छ — यो त्यही पुरानो प्रयोगको सम्झना हो। अहिले भने नेपाल भन्नाले मेचीदेखि महाकालीसम्मको सिङ्गो राष्ट्र बुझिन्छ।
नेपाल नाम कसरी रह्यो भन्ने कुरा कुनै एउटा लिखित प्रमाणले पक्का गर्दैन। त्यसैले विद्वान्हरूले किंवदन्ती (परम्परादेखि सुनिँदै आएको कथा), धर्मग्रन्थ र भाषाका आधारमा अनुमान गरेका छन्।
किंवदन्ती र धर्मग्रन्थका आधार
- ने मुनिको कथा: नेपाल महात्म्यअनुसार "ने" नामका मुनिले यहाँ तपस्या गरे र यहाँका जनताको सुरक्षा र पालनपोषण गरे। "ने" ले "पालन" गरेको भूमि भएकाले "नेपाल" भनियो।
- नीपः जाति: नेपालका प्राचीन शासक गोपालहरूलाई "नीपः" जाति पनि भनिन्थ्यो। नीपःहरूको निवास (आलय) भएकाले नीपः + आलय = नेपाल भएको भनिन्छ।
- चिनियाँ यात्री: प्राचीनकालमा आएका चिनियाँ यात्रीले यो भूमिलाई "नि–पो–लो" भन्थे। त्यही शब्द बिग्रँदै (अपभ्रंश भई) नेपाल भएको विश्वास गरिन्छ।
- बौद्ध ग्रन्थ: बौद्ध धर्मग्रन्थमा "नेवाल" शब्द पाइन्छ। किरात र बौद्ध धर्म मान्नेहरूले प्रयोग गर्ने यही शब्दबाट नेपाल बनेको हुन सक्छ।
कुनै शब्द धेरै समयसम्म बोलिँदै जाँदा उच्चारण बिग्रिएर वा फेरिएर बनेको नयाँ रूपलाई अपभ्रंश भनिन्छ। जस्तै: "नि–पो–लो" → "नेपाल"।
भाषिक आधार
विभिन्न भाषामा "ने" र "पाल" वा "पा" को अर्थ फरक छ। प्रत्येक अर्थ नेपालको भूगोल वा जीवनशैलीसँग मिल्छ — त्यसैले हरेक आधार मनासिब लाग्छ।
| भाषा | शब्द | नेपाली अर्थ | नेपालसँग मेल |
|---|---|---|---|
| किरात | ने + पा | मध्य + देश | पर्वतका बिचमा रहेको देश; पछि "ल" प्रत्यय थपियो |
| तिब्बती | ने + पाल | घर + ऊन | भेडा पालेर ऊन उत्पादन गर्ने "ऊनको घर" |
| नेपाल भाषा (नेवारी) | ने + पा | मध्य + देश | पहाडहरूका बिचमा रहेको देश; नेवारीमा नेपाललाई "नेपा" भनिन्छ |
| लिम्बू | नेपाल | समतल भूमि | उपत्यका र मैदानी भाग भएको देश |
| लेप्चा | ने + पाल | पवित्र + गुफा | ऋषिहरू गुफामा ध्यान गर्ने पवित्र भूमि |
| संस्कृत | नीपः + आलयः | पहाडको फेदी + निवास | हिमाल र पहाडको फेदी र खोँचमा रहेको बस्ती |
"तपाईँलाई कुन आधार उपयुक्त लाग्यो?" भन्ने प्रश्नमा सही वा गलत उत्तर हुँदैन। परीक्षकले कारण हेर्छन्। एउटा आधार छान्नुहोस्, त्यसको अर्थ लेख्नुहोस् र नेपालको भूगोल वा जनजीवनसँग कसरी मिल्छ भन्ने दुई तीन वाक्यमा देखाउनुहोस्।
१. आफ्नो ठाउँको नाम: तपाईँ बस्ने गाउँ वा टोलको नाम कसरी रह्यो, घरका अभिभावक वा बुढापाकालाई सोध्नुहोस्। उदाहरणका लागि "धारापानी" (धारा र पानी भएको ठाउँ), "चौतारा" (बिसाउने चौतारी भएको ठाउँ) जस्ता नाम प्रायः भूगोल वा प्रयोगबाट बनेका हुन्छन्। सुनेको कथा, बताउने व्यक्तिको नाम र तपाईँको आफ्नो अनुमान छुट्टाछुट्टै लेख्नुहोस्।
२. तालिका: माथिको तालिकाका पहिला तीन स्तम्भ (भाषा, शब्द, नेपाली अर्थ) कापीमा सार्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. प्राचीनकालमा नेपाल भन्नाले कुन क्षेत्रलाई चिनिन्थ्यो? प्राचीन र मध्यकालमा नेपाल भन्नाले काठमाडौँ उपत्यका र त्यसको वरिपरिको क्षेत्रलाई मात्र चिनिन्थ्यो। अहिले भने सिङ्गो नेपाल राष्ट्रलाई नेपाल भनिन्छ।
२. नेपालको नामकरणसम्बन्धी भाषिक आधारमध्ये तपाईँलाई कुन आधार उपयुक्त लाग्यो? कारण दिनुहोस्। मलाई किरात भाषाको आधार उपयुक्त लाग्छ। किरात भाषामा "ने" को अर्थ मध्य र "पा" को अर्थ देश हुन्छ। नेपाल उत्तरमा हिमाल र दक्षिणमा चुरे तथा महाभारत पर्वतका बिचमा छ, अर्थात् साँच्चै पर्वतहरूको मध्यमा रहेको देश हो। किरातहरू प्राचीन शासक भएकाले उनीहरूको भाषाबाट देशको नाम रहनु स्वाभाविक हो। नेपाल भाषामा पनि "ने + पा" को अर्थ यही भएकाले यो आधार अझ बलियो देखिन्छ।
३. नेपालको भूमि पहिलेदेखि नै पवित्र थियो भन्ने तथ्यलाई आधार दिएर प्रमाणित गर्नुहोस्। (क) नेपाल महात्म्यअनुसार ने मुनिले यहाँ तपस्या गरेका थिए। (ख) लेप्चा भाषामा "ने" को अर्थ पवित्र र "पाल" को अर्थ गुफा हो; ऋषिहरूले यहाँका गुफामा बसेर ध्यान गर्थे। (ग) स्वयम्भू पुराणअनुसार विपश्वी ऋषि र मञ्जुश्रीले यहीँ स्वयम्भूनाथको पूजा गरे। (घ) गोपालहरूले पशुपतिनाथको ज्योतिर्लिङ्ग स्थापना गरेका थिए। (ङ) लुम्बिनीमा भगवान् बुद्ध जन्मिएका थिए र आज पनि पशुपति, स्वयम्भू, मुक्तिनाथ, जनकपुर जस्ता तीर्थ यहाँ छन्। यी सबै आधारले नेपालको भूमि प्राचीनकालदेखि नै पवित्र मानिँदै आएको प्रमाणित हुन्छ।
५.२ प्राचीन नेपाल : आर्थिक र सामाजिक अवस्था
नेपालको लिखित इतिहासभन्दा अघिका तीन वंश — गोपाल, महिषपाल र किरात — को बारेमा जानकारी मुख्यतः वंशावली (राजाहरूको क्रमसहितको परम्परागत अभिलेख), किंवदन्ती र पछिका ग्रन्थबाट पाइन्छ। त्यसैले यस कालका कतिपय कुरा अनुमानमा आधारित छन्। पाठ्यपुस्तकमा कक्षाका तीन समूहले यी तीन वंशबारे प्रस्तुति दिएका छन्; यहाँ तिनैको सार छ।
गोपाल वंश
"गो" भनेको गाई र "पाल" भनेको पालन गर्ने मानिस। त्यसैले गोपाल भनेको गाई पाल्नेहरूको वंश हो। यस वंशका आठ राजाले शासन गरे — पहिलो भूमिगुप्त र अन्तिम विष्णुगुप्त।
- धर्म: गोपालहरू धार्मिक थिए। मातातीर्थ, मत्स्यनारायण र गोपालेश्वर मन्दिर तथा पशुपतिनाथको ज्योतिर्लिङ्ग उनीहरूले स्थापना गरेका हुन्। देवीदेवता र पितृको पूजा हुन्थ्यो; समाज हिन्दु धर्ममा आधारित थियो।
- अर्थतन्त्र: मुख्य पेसा पशुपालन थियो। पशुको व्यापार गरेर आवश्यकता पूरा गर्थे। पशुपालनसँगै खेती पनि गर्थे र आफैँले उब्जाएको अन्न खान्थे।
- समाज: मानिस संयुक्त परिवारमा बस्थे; सामूहिक काम र सामूहिक पूजा गर्थे।
महिषपाल वंश
महिषपाल भनेको भैँसी पाल्ने भन्ने हो। यिनलाई अहिर वा आभिर वंश पनि भनिन्छ। गोपालपछि आएको यस वंशमा वरसिंह, जयसिंह र भुवनसिंह गरी तीन राजाले मात्र शासन गरे।
- अर्थतन्त्र: भैँसीपालनसहितको पशुपालन मुख्य पेसा; साथमा खेती।
- धर्म: प्रकृति, गाई, पितृ र देवीदेवताको पूजा।
- समाज: समूहमा मिलेर काम गर्ने सामूहिक भावना; संयुक्त परिवार। परिवारका मूल व्यक्तिले सदस्यको क्षमता हेरेर काम बाँड्ने र सिकाउने गर्थे।
किरात वंश
महिषपाललाई हराएर किरातहरूले शासन सुरु गरे। पहिलो राजा यलम्बर थिए। सातौँ राजा जितेदास्तीको पालामा भगवान् बुद्ध काठमाडौँ आएको अनुमान गरिन्छ। चौधौँ राजा स्थुङ्कोको पालामा सम्राट अशोक र उनकी छोरी चारुमती नेपाल आए; चारुमतीको विवाह राजकुमार देवपालसँग भयो। अन्तिम राजा गस्ती थिए।
- समाज: किरातकालीन समाज नारीप्रधान थियो। नारीको सल्लाहमा पुरुषले खेती, यात्रा र व्यापार गर्थे। संयुक्त परिवार थियो। चाडपर्व, मेला, जात्रा र नाचगान मनोरञ्जन र भेटघाटका माध्यम थिए। यिनीहरू प्रकृतिपूजक थिए — हावापानी, पहाड, चट्टान, रुख, सूर्य, चन्द्र, नदी र आगोको पूजा गर्थे; सिकार पनि खेल्थे।
- अर्थतन्त्र: अवस्था राम्रो थियो। पशुपालन, खेती, जडीबुटी सङ्कलन र घरेलु उद्योग फस्टाएका थिए। ऊनका कपडा (राडीपाखी) पाटलिपुत्र (हालको भारतको पटना) को बजारमा बिक्थे। जडीबुटी, कस्तुरी, चिराइतो, रक्तचन्दन र दुम्सीको काँडाको पनि व्यापार हुन्थ्यो।
| पक्ष | गोपाल | महिषपाल | किरात |
|---|---|---|---|
| नामको अर्थ | गाई पाल्ने | भैँसी पाल्ने | — |
| राजा सङ्ख्या | आठ | तीन | धेरै (यलम्बरदेखि गस्तीसम्म) |
| मुख्य पेसा | पशुपालन, खेती | पशुपालन, खेती | पशुपालन, खेती, घरेलु उद्योग, व्यापार |
| धर्म | हिन्दु देवीदेवता, पितृ | प्रकृति, गाई, पितृ, देवीदेवता | प्रकृतिपूजा |
| विशेषता | पशुपतिको ज्योतिर्लिङ्ग | सामूहिक भावना | नारीप्रधान समाज, विदेश व्यापार |
गोपाल = गाई पाल्ने, महिषपाल = भैँसी पाल्ने (संस्कृतमा महिष भनेको भैँसी)। गोपाल वंशमा आठ र महिषपालमा तीन राजा थिए। परीक्षामा यी दुई सङ्ख्या र अर्थ प्रायः साटिन्छन्।
१. संवाद: तीन जना साथी मिलेर गोपाल, महिषपाल र किरातकालका एक एक पात्र बन्नुहोस् — जस्तै गोठालो, भैँसीपालक र पाटलिपुत्र जाने ऊन व्यापारी। हरेकले "म के काम गर्छु, के खान्छु, कसको पूजा गर्छु, परिवारमा को को छन्" भन्ने कुरा आफ्नो कालअनुसार भन्नुहोस्। पाँच मिनेटको संवाद कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
२. तुलना तालिका: तलको तालिकालाई अझ लामो बनाउनुहोस्।
| प्राचीनकालका आर्थिक क्रियाकलाप | हालका आर्थिक क्रियाकलाप |
|---|---|
| गाई, भैँसी पालन | व्यावसायिक डेरी र दुग्ध उद्योग |
| आफ्नै लागि खेती | बजारका लागि व्यावसायिक खेती, तरकारी र फलफूल |
| ऊनका राडीपाखी घरमै बुन्ने | कार्पेट, पस्मिना र कपडा उद्योग |
| जडीबुटी र कस्तुरीको व्यापार | जडीबुटी प्रशोधन, औषधि उद्योग |
| पैदल वा पशु लिएर पाटलिपुत्रसम्म व्यापार | सडक, हवाई र इन्टरनेटबाट देशविदेशसँग व्यापार |
| — | बैङ्क, पर्यटन, सूचना प्रविधि, वैदेशिक रोजगारी |
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. गोपाल र महिषपालको अर्थ लेख्नुहोस्। "गो" भनेको गाई र "पाल" भनेको पालन गर्ने; त्यसैले गोपाल भनेको गाई पाल्ने हो। महिषपाल भनेको भैँसी पाल्ने हो। यी दुवै वंशका मानिसको मुख्य पेसा पशुपालन भएकाले यस्तो नाम रहेको हो।
२. तीन वंशका प्रथम र अन्तिम राजाको नाम तालिकामा लेख्नुहोस्।
| वंश | प्रथम राजा | अन्तिम राजा |
|---|---|---|
| गोपाल | भूमिगुप्त | विष्णुगुप्त |
| महिषपाल | वरसिंह | भुवनसिंह |
| किरात | यलम्बर | गस्ती |
३. गोपाल र महिषपाल वंशको शासनकालमा हिन्दु धर्मको प्रभाव थियो भन्ने भनाइलाई उदाहरण दिएर पुष्टि गर्नुहोस्। (क) गोपालहरूले पशुपतिनाथको ज्योतिर्लिङ्ग स्थापना गरे — पशुपतिनाथ हिन्दुहरूका प्रमुख देवता हुन्। (ख) उनीहरूले मातातीर्थ, मत्स्यनारायण र गोपालेश्वर मन्दिर बनाए। (ग) दुवै कालमा गाईको पूजा हुन्थ्यो; हिन्दु धर्ममा गाईलाई पवित्र मानिन्छ। (घ) देवीदेवता र पितृको पूजा गरिन्थ्यो — पितृपूजा (श्राद्ध) हिन्दु संस्कार हो। यी उदाहरणले त्यस बेलाको समाज हिन्दु धर्ममा आधारित थियो भन्ने पुष्टि गर्छन्।
४. किरातकालीन सामाजिक अवस्था र अहिलेको सामाजिक अवस्थाबिच तुलना गर्नुहोस्।
| पक्ष | किरातकाल | अहिले |
|---|---|---|
| परिवार | संयुक्त परिवार | सहरमा एकल परिवार बढ्दै, गाउँमा संयुक्त परिवार कायमै |
| नारीको स्थान | नारीप्रधान; नारीको सल्लाहमा काम हुन्थ्यो | संविधानले समान हक दिएको छ, तर व्यवहारमा विभेद बाँकी छ |
| धर्म | प्रकृतिपूजा | प्रकृतिपूजा कायमै (उधौली, उभौलीमा साकेला नाच), साथै धेरै धर्म |
| मनोरञ्जन | चाडपर्व, मेला, जात्रा, नाचगान | चाडपर्व र मेलासँगै टेलिभिजन, खेलकुद, इन्टरनेट |
| पेसा | सिकार, पशुपालन, खेती | सिकारमा प्रतिबन्ध; खेती, उद्योग, सेवा, जागिर |
समानता: चाडपर्व र मेला, प्रकृतिपूजा र संयुक्त परिवार आज पनि कायम छन्। भिन्नता: आज सिकार गरिँदैन, परिवार सानो हुँदै छ र पेसा धेरै प्रकारका भएका छन्।
५.३ काठमाडौँ उपत्यकाको सभ्यता
प्राचीन र मध्यकालमा हालको काठमाडौँ उपत्यकालाई नै नेपाल भनिन्थ्यो। यहाँका तीन मुख्य सहर — काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुर — लाई पहिले क्रमशः कान्तिपुर, पाटन र भादगाउँ भनिन्थ्यो।
उपत्यकाको निर्माणको किंवदन्ती
स्वयम्भू पुराणअनुसार प्राचीनकालमा उपत्यकामा ठुलो दह थियो, जसलाई नागदह भनिन्थ्यो। दहको उत्तरपश्चिमको नागार्जुन डाँडामा विपश्वी ऋषिको कुटी थियो। एक पूर्णिमाका दिन उनले दहमा कमलको बिउ छरे। कमल फुल्यो र त्यही फूलमा स्वयम्भूनाथको आकृति देखियो; विपश्वी ऋषि त्यसको पूजा गर्न थाले। पछि चीनबाट मञ्जुश्री आए र दहको पानी बगाइदिए। पानी सुकेपछि मानिस बस्न मिल्ने उपत्यका बन्यो। मञ्जुश्रीले आफ्ना भक्त धर्माकरलाई यहाँको राजा बनाए।
किंवदन्ती अक्षरशः प्रमाणित इतिहास होइन। तर उपत्यकाको कालो माटो (कालीमाटी) र तल्लो तहमा पाइने ताल्लागेको माटोले यहाँ पहिले ठुलो ताल थियो भन्ने कुरा विज्ञानले पनि मान्छ। यसरी किंवदन्तीभित्र कहिलेकाहीँ सत्यको अंश हुन्छ।
लिच्छविको आगमन र शासन
गोपाल, महिषपाल र किरातले उपत्यकालाई केन्द्र बनाएर शासन गरे। किरातको शासनका बेला हालको भारतको बिहारको वैशालीबाट लिच्छविहरू आए। युद्धमा किरात हारेपछि लिच्छवि शासन सुरु भयो।
- जयवर्मा लाई नेपालका पहिलो लिच्छवि राजा मानिन्छ।
- मानदेव प्रसिद्ध लिच्छवि राजा हुन्। उनले चाँगुनारायणमा शिलालेख राख्न लगाए। उनको शासनका प्रमाण भेटिएकाले मानदेवलाई नेपालको पहिलो प्रामाणिक राजा मानिन्छ।
जसको शासन किंवदन्तीले मात्र होइन, शिलालेख, सिक्का जस्ता ठोस प्रमाणले पुष्टि हुन्छ, त्यस्तो राजालाई प्रामाणिक राजा भनिन्छ।
शासन व्यवस्था: लिच्छविले पनि किरातले जस्तै राजतन्त्र राखे। शासन दुई तरिकाले चल्थ्यो: 1. प्रत्यक्ष शासन — राजधानी नजिकका ठाउँमा राजदरबारबाटै शासन हुन्थ्यो। 2. स्थानीय शासन — टाढाका ठाउँमा राजाका प्रतिनिधि सामन्त नियुक्त हुन्थे। शासनलाई प्रभावकारी बनाउन विभिन्न पद र अधिकारीको व्यवस्था थियो।
लिच्छविकालको समाज
- वर्णाश्रम र अष्टादश प्रकृति: समाज वर्णाश्रममा आधारित थियो। १८ जातिका मानिस मिलेर बस्थे; त्यसैले समाजलाई "अष्टादश प्रकृति" (अठार प्रकारका प्रजा) भनिन्थ्यो।
- गोष्ठी: सामाजिक काम सबै मिलेर गर्ने प्रणालीलाई गोष्ठी भनिन्थ्यो। गोष्ठी शब्दबाटै आजको "गुठी" बनेको हो। आज पनि जात्रा, मन्दिरको हेरचाह र मृत्युसंस्कार गुठीले गर्छ।
- नारीको स्थान: नारीलाई आफैँ वर छान्ने अधिकार थियो। विधवा विवाह र पुनर्विवाहलाई मान्यता थियो। उच्च वर्गका नारीले शिक्षा पढ्थे र धार्मिक काममा सक्रिय थिए।
- खानपान र मनोरञ्जन: मुख्य पेसा खेती र पशुपालन; आफैँले उब्जाएको अन्न र दुधका परिकार खान्थे। मासु र अन्डा पनि खान्थे, कोही शाकाहारी थिए। खेल र नाचगान मनोरञ्जनका साधन थिए। संयुक्त परिवार एउटै भान्सामा खान्थ्यो।
- धर्म: धेरैजसो हिन्दु; गाई, पिपल, शिला, तुलसी, पन्छी र नदीको पूजा र पितृपूजा हुन्थ्यो।
कलाको स्वर्णकाल
लिच्छविकाललाई कलाका दृष्टिले स्वर्णकाल भनिन्छ। विदेशी यात्रीले कैलाशकुट र मानगृह जस्ता भव्य दरबारको वर्णन गरेका छन्। चाँगुनारायण मन्दिर (हाल पुनर्निर्माण भएको) र पशुपति क्षेत्रको विरूपाक्षलगायत केही मूर्ति यसै कालका मानिन्छन्।
आजसम्मको प्रभाव: लिच्छविकालको जातजाति विभाजनको व्यवस्थाले नेपाली समाजमा लामो समयसम्म असर पार्यो। गोष्ठीको व्यवस्था परिमार्जित भई आज गुठी परम्परा का रूपमा कायम छ।
लिच्छविकालमा नारीको स्थान — नमुना उत्तर
प्रश्न. प्राचीनकालमा नारीको स्थान कस्तो थियो? अहिलेको अवस्थासँग तुलना गर्नुहोस्। [4]
उत्तर. किरातकालीन समाज नारीप्रधान थियो; पुरुषले नारीको सल्लाहअनुसार खेती, यात्रा र व्यापार गर्थे। लिच्छविकालमा नारीले आफैँ वर छानेर विवाह गर्न पाउँथे, विधवा विवाह र पुनर्विवाह मान्य थियो, उच्च वर्गका नारी पढ्थे र धार्मिक काममा सक्रिय थिए। यसरी प्राचीनकालमा नारीको स्थान सम्मानजनक थियो।
अहिले नेपालको संविधान २०७२ ले नारीलाई समान हक, पैतृक सम्पत्तिमा छोरा छोरीलाई समान हक र राज्यका सबै निकायमा समानुपातिक सहभागिताको हक दिएको छ। संसद्मा कम्तीमा एक तिहाइ महिला हुनुपर्ने व्यवस्था छ। शिक्षा सबै नारीको पहुँचमा पुगेको छ — प्राचीनकालमा उच्च वर्गका नारी मात्र पढ्थे।
तर बीचको मध्यकालमा सती प्रथा, बालविवाह र छोरीमाथि विभेद जस्ता कुरीति बढे; तिनको असर आज पनि दाइजो, बोक्सीको आरोप र घरेलु हिंसाका रूपमा बाँकी छ। त्यसैले कानुनमा अहिलेको अवस्था प्राचीनकालभन्दा अझ राम्रो छ, तर व्यवहारमा प्राचीनकालको जस्तो सम्मान र स्वतन्त्रता पूर्ण रूपमा फर्काउन बाँकी छ।
१. पुरिएका पोखरी: तपाईँको टोलमा कुनै पोखरी वा ताल पुरिएर जमिन बनेको छ कि बुढापाकालाई सोध्नुहोस्। माटो बगेर आएर (प्राकृतिक रूपमा) पुरियो कि घर, सडक बनाउन मानिसले पुरे — कारण छुट्याएर कक्षामा छलफल गर्नुहोस्। नागदहको कथासँग तुलना गर्नुहोस्।
२. लिच्छविकालमा जन्मिएको भए: बिजुली, सडक, मोबाइल, विद्यालय नहुनु; गुठीले सामाजिक काम गर्नु; आफैँ उब्जाएको खाना खानु; राजाको शासन हुनु — यस्ता फरक सूचीबद्ध गरी छलफल गर्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. प्राचीन तथा मध्यकालमा हालको काठमाडौँलाई के भनेर चिनिन्थ्यो? प्राचीन तथा मध्यकालमा हालको काठमाडौँ उपत्यकालाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो। यसका तीन सहर कान्तिपुर (काठमाडौँ), पाटन (ललितपुर) र भादगाउँ (भक्तपुर) थिए।
२. स्वयम्भूनाथको उत्पत्ति कसरी भएको हो? स्वयम्भू पुराणअनुसार उपत्यकामा नागदह थियो। नागार्जुन डाँडामा बस्ने विपश्वी ऋषिले पूर्णिमाका दिन दहमा कमलको बिउ छरे। फुलेको कमलको फूलमा स्वयम्भूनाथको आकृति देखियो र ऋषिले त्यसको पूजा गर्न थाले। यसरी स्वयम्भूनाथ आफैँ प्रकट भएकाले "स्वयम्भू" भनिएको हो।
३. लिच्छविहरूले कसरी देशको शासन चलाउने गर्थे? लिच्छविले राजतन्त्रात्मक शासन चलाए। राजधानी नजिकका ठाउँमा राजदरबारबाट प्रत्यक्ष शासन गरिन्थ्यो। टाढाका ठाउँमा राजाका प्रतिनिधि सामन्त नियुक्त गरेर स्थानीय शासन चलाइन्थ्यो। शासन प्रभावकारी बनाउन विभिन्न पदको व्यवस्था थियो।
४. प्राचीनकालमा नारीको स्थान कस्तो थियो, अहिलेको अवस्थासँग तुलना गर्नुहोस्। माथिको नमुना उत्तर हेर्नुहोस्। छोटकरीमा: प्राचीनकालमा नारीले वर छान्न, विधवा भए पुनः विवाह गर्न र (उच्च वर्गमा) पढ्न पाउँथे; अहिले संविधानले सबै नारीलाई समान हक दिएको छ, तर व्यवहारमा विभेद अझै बाँकी छ।
५. प्राचीन काठमाडौँको सामाजिक संरचना छोटकरीमा लेख्नुहोस्। प्राचीन काठमाडौँको समाज वर्णाश्रममा आधारित थियो र १८ जातिका मानिस मिलेर बस्ने भएकाले "अष्टादश प्रकृति" भनिन्थ्यो। मानिस संयुक्त परिवारमा एउटै भान्सामा खान्थे। सामाजिक काम गोष्ठी मार्फत सामूहिक रूपमा हुन्थ्यो। नारीले वर छान्न र पुनर्विवाह गर्न पाउँथे। धेरैजसो मानिस हिन्दु थिए र प्रकृति र पितृको पूजा गर्थे।
५.४ हाम्रा वीर सहिद
देश र जनताको हितका लागि आफ्नो ज्यानको बलिदान दिने व्यक्तिलाई सहिद भनिन्छ।
नेपालमा निरङ्कुश शासन अन्त्य गरी प्रजातन्त्र र लोकतन्त्र ल्याउन धेरैले ज्यान दिए। तिनैको बलिदानले आज हामी लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा छौँ। हरेक वर्ष माघ १६ गते सहिद दिवस मनाइन्छ र सहिद सप्ताह (माघ १० देखि माघ १६) मा सहिदको सम्झना गरिन्छ।
राणा शासन किन विरोध गरियो?
वि.सं. १९०३ को कोतपर्वपछि जङ्गबहादुर राणा प्रधानमन्त्री बने र राणा परिवारले वंशानुगत रूपमा १०४ वर्ष शासन गर्यो। राजा नाममात्रका थिए। जनतालाई बोल्ने, लेख्ने, सङ्गठन खोल्ने र पढ्ने स्वतन्त्रता थिएन। पत्रपत्रिका निस्कँदैनथे। राज्यको आम्दानी राणा परिवारको सुखसयलमा खर्च हुन्थ्यो। "कालको औषधी छैन, हुकुमको जबाफ छैन" भन्ने उक्तिले त्यस बेलाको डर देखाउँछ।
लखन थापा — नेपालका प्रथम सहिद
लखन थापा मगर लाई नेपालका प्रथम सहिद मानिन्छ। उनको जन्म वि.सं. १८९१ मा गोरखाको बुङ्कोटमा भयो; वास्तविक नाम लक्ष्मणसिंह थापा थियो। वि.सं. १९११ मा सेनामा भर्ना भई कप्तानसम्म पुगे। भारतमा अङ्ग्रेजविरुद्ध भएको विद्रोह दबाउन नेपाली सेना पठाइयो, त्यसमा लखन थापा पनि थिए। अर्काको स्वतन्त्रताको लडाइँ दबाउनु उनलाई मन परेन, त्यसैले जागिर छाडेर घर फर्के।
बुङ्कोटमा उनले एउटा किल्ला र त्यसभित्र मनकामनाको मन्दिर बनाए। "मनकामनाले जङ्गबहादुरको अत्याचार अन्त्य गर्न आदेश दिएकी छन्" भनी घोषणा गरे। उनको स्वभाव, धार्मिक विचार र तर्क गर्ने क्षमताले मानिसलाई आकर्षित गर्यो र जङ्गबहादुरविरुद्ध एउटा समूह बन्यो। वि.सं. १९३२ मा त्यस समूहले लखन थापालाई प्रधानमन्त्री र जयसिंह चुमी लाई सेनापति घोषणा गर्यो। काठमाडौँबाट गएको फौजसँग उनको फौजले बहादुरीपूर्वक लडे पनि अन्त्यमा सबै पक्राउ परे। वि.सं. १९३३ फागुन २ गते लखन थापा र सहयोगीलाई उनकै किल्लाको मनकामना मन्दिर अगाडि झुन्ड्याएर मृत्युदण्ड दिइयो।
योगदान: यो राणा शासनविरुद्धको पहिलो विद्रोह थियो। यसले जनतालाई जङ्गबहादुरको करतुत थाहा दियो र जनचेतना जगायो।
सहिद शुक्रराज शास्त्री
जन्म वि.सं. १९५०, भारतको बनारसमा। पिता माधवराज जोशी र माता रत्नमाया। राणाविरोधी भएको आरोपमा पितालाई देशनिकाला गरिएकाले उनी बनारसमा जन्मिए; पुख्र्यौली घर ललितपुर थियो। गुरुकुलमा प्रारम्भिक शिक्षापछि "शास्त्री" सम्म पढे — त्यही उपाधि उनको नाम बन्यो। संस्कृत, नेपाली, अङ्ग्रेजी, नेवारी, बङ्गाली र हिन्दी जान्थे। नेपालको झलक, सत्यार्थ प्रकाश, संस्कृत प्रदीप, सत्य कल्पना, ब्राह्मणसूक्त, स्वर्गको द्वार जस्ता पुस्तक लेखे।
उनी नेपाली नागरिक अधिकार समिति मा आबद्ध भए, जुन प्रवचनमार्फत जनचेतना जगाउन बनेको थियो। गीताको प्रवचनका बहानामा उनले जनतालाई राणा शासनबारे सचेत गराए। काठमाडौँको इन्द्रचोकमा प्रवचन दिँदै गर्दा पक्राउ परे। धेरै प्रलोभन अस्वीकार गरे। वि.सं. १९९७ माघ १० गते राति टेकु पचलीको खरीको रुखमा झुन्ड्याएर मृत्युदण्ड दिइयो।
सहिद धर्मभक्त माथेमा
जन्म काठमाडौँमा — पाठ्यपुस्तकअनुसार वि.सं. १९६५ (कतिपय स्रोतमा १९६६ असोज ९)। पिता आदिभक्त र माता चन्द्रकुमारीदेवी। दार्जिलिङ र कलकत्तामा पढे। शारीरिक व्यायाम र सुगठनमा रुचि राख्थे र भारतका प्रतियोगितामा भाग लिन्थे। भारतमा अङ्ग्रेजविरोधी आन्दोलनमा पनि केही समय लागे।
नेपाल फर्केपछि राजा त्रिभुवन र केही राणालाई व्यायाम सिकाउन थाले। यसले उनलाई दरबारमा राजासँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गराइदियो; उनीमार्फत राजा त्रिभुवनले राणाका खराब कामबारे जानकारी पाए। उनी नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापकमध्ये एक हुन् र परिषद्का हरेक काममा सक्रिय रहे। वि.सं. १९९७ माघ १३ गते राति काठमाडौँको सिफलमा झुन्ड्याएर मृत्युदण्ड दिइयो।
सहिद गङ्गालाल श्रेष्ठ
जन्म वि.सं. १९७५, रामेछापको भँगेरी गाउँ; पिता भक्तलाल। सुरुमा कलकत्तामा पढे, पछि दरबार स्कुलबाट प्रथम श्रेणीमा मेट्रिक पास गरी त्रिचन्द्र कलेजमा भर्ना भए। राणाको अत्याचार मन नपरेकाले देशमा परिवर्तन ल्याउन चाहन्थे। दशरथ चन्दसँग भेटपछि नेपाल प्रजा परिषद्का सदस्य बनी प्रजातन्त्रका लागि सक्रिय भए। पक्राउ परेपछि राणाले माफी माग्न दबाब दिए, तर उनले ज्यानभन्दा देश र जनतालाई ठुलो ठाने। वि.सं. १९९७ माघ १५ गते राति शोभाभगवती मन्दिरनजिकै गोली हानेर मृत्युदण्ड दिइयो। उनी सबैभन्दा कम उमेरका (करिब २२ वर्ष) सहिद थिए।
सहिद दशरथ चन्द
जन्म वि.सं. १९६०, बैतडीको बास्कोट; पिता शेरबहादुर र माता ओजकुमारी। प्राथमिक शिक्षा भारतको कुमाउँमा र इन्टरमिडियट बनारसमा पढे। बनारसमा "काशी प्रचारिणी समिति" मा काम गरे र भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा पनि सहभागी भए। बनारसका नेपाली विद्यार्थीलाई राणाविरुद्ध सङ्गठित गरे। त्यहीँ धर्मभक्त माथेमा र टङ्कप्रसाद आचार्यसँग सम्पर्क बढ्यो र काठमाडौँ आएर नेपाल प्रजा परिषद् स्थापना गरे। नेपालमा पत्रिका नहुँदा भारतका पत्रिकामा "सेवासिंह" नामले राणाविरोधी लेख छपाउँथे। "अत्याचारीसामु माफी मागेर बाँच्नुभन्दा देशका लागि मर्नु उचित" ठाने। वि.सं. १९९७ माघ १५ गते गङ्गालालसँगै शोभाभगवती नजिकै गोली हानेर मृत्युदण्ड दिइयो। बैतडीको दशरथचन्द नगरपालिका उनकै नाममा छ।
पाँच सहिद एकै नजरमा
| सहिद | जन्म (वि.सं.) र ठाउँ | मृत्युदण्ड (वि.सं.) | मुख्य योगदान |
|---|---|---|---|
| लखन थापा | १८९१, बुङ्कोट, गोरखा | १९३३ फागुन २, बुङ्कोट | राणाविरुद्धको पहिलो विद्रोह |
| शुक्रराज शास्त्री | १९५०, बनारस | १९९७ माघ १०, टेकु पचली | गीता प्रवचनबाट जनचेतना, नागरिक अधिकार समिति |
| धर्मभक्त माथेमा | १९६५, काठमाडौँ | १९९७ माघ १३, सिफल | प्रजा परिषद्का संस्थापक, राजा त्रिभुवनसँग सम्पर्क |
| गङ्गालाल श्रेष्ठ | १९७५, भँगेरी, रामेछाप | १९९७ माघ १५, शोभाभगवती | युवालाई प्रजा परिषद्मा सङ्गठित |
| दशरथ चन्द | १९६०, बास्कोट, बैतडी | १९९७ माघ १५, शोभाभगवती | प्रजा परिषद्का संस्थापक, "सेवासिंह" नामका लेख |
माघ १० → १३ → १५ → १६: "शुरुमा धर्म, अनि गङ्गा र दशरथ सँगै, भोलिपल्ट दिवस" — शुक्रराज (१०), धर्मभक्त (१३), गङ्गालाल र दशरथ (१५), सहिद दिवस (१६)। लखन थापा यिनभन्दा ६४ वर्ष पहिलेका प्रथम सहिद हुन्।
१. सहिदको सम्मान: साथीसँग छलफल गरी सूची बनाउनुहोस् — सहिद दिवसमा श्रद्धाञ्जली कार्यक्रममा भाग लिने; सहिदको जीवनी पढ्ने र सुनाउने; सहिद गेट, सहिद स्मारक र सहिदका नाममा बनेका विद्यालय, सडक, पार्क सफा राख्ने; सहिदले चाहेको जस्तै इमानदार, अनुशासित र देशभक्त नागरिक बन्ने।
२. सहिदको तालिका: माथिको तालिकाको ढाँचामा (क्र.स., नाम, जन्मस्थान, जन्ममिति, योगदान) २००७ साल, २०४६ साल र २०६२/६३ सालका आन्दोलनका कम्तीमा तीन सहिद खोजेर थप्नुहोस्। आफ्नो जिल्लाका सहिद पनि खोज्नुहोस्।
३. सपनामा सहिद: सपनामा कुनै सहिदलाई भेटे सोध्ने पाँच प्रश्न बनाउनुहोस्। जस्तै: "मृत्युको डर लागेन?", "माफी किन मागिनौ?", "आजको नेपाल हेर्दा कस्तो लाग्छ?", "हामी विद्यार्थीले के गर्नुपर्छ?", "तपाईँको परिवारले के भोग्यो?"
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. राणा शासनको किन विरोध गरिएको होला? राणा शासन निरङ्कुश र पारिवारिक थियो। जनतालाई बोल्ने, लेख्ने, सङ्गठन खोल्ने र पढ्ने स्वतन्त्रता थिएन। राज्यको कमाइ राणा परिवारको सुखसयलमा खर्च हुन्थ्यो भने जनता गरिब र अशिक्षित थिए। अन्याय गर्दा सुनुवाइ थिएन। त्यसैले जनताका अधिकार र प्रजातन्त्र स्थापना गर्न राणा शासनको विरोध गरियो।
२. नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना गर्न लखन थापाले कसरी योगदान दिएका छन्? लखन थापाले जङ्गबहादुरको निरङ्कुशताविरुद्ध पहिलो पटक सङ्गठित विद्रोह गरे। बुङ्कोटमा किल्ला बनाई मानिस जम्मा गरे र मनकामनाको नाममा अत्याचार अन्त्य गर्ने आह्वान गरे। वि.सं. १९३३ मा उनलाई मृत्युदण्ड दिइयो, तर उनको विद्रोहले जनतालाई राणाको करतुत थाहा दियो र जनचेतना जगायो। यही चेतना पछिका आन्दोलनको आधार बन्यो। त्यसैले उनलाई प्रथम सहिद मानिन्छ।
३. सहिद भनेर कस्ता व्यक्तिलाई भनिन्छ? देश र जनताको हितका लागि आफ्नो ज्यानको बलिदान दिने व्यक्तिलाई सहिद भनिन्छ। जस्तै: शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्द।
४. सहिदबाट हामीले कस्तो प्रेरणा पाउन सक्छौँ? (क) व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा देश र जनताको हित ठुलो हुन्छ। (ख) अन्यायसामु नझुक्ने साहस। (ग) प्रलोभनमा नपर्ने इमानदारी। (घ) शिक्षा र ज्ञानलाई समाज परिवर्तनमा प्रयोग गर्ने — सहिदहरू पढेलेखेका थिए। (ङ) सबै मिलेर सङ्गठित भई काम गर्ने।
५. धर्मभक्त माथेमाले प्रजातन्त्र प्राप्तिका लागि पुर्याएको योगदानको चर्चा गर्नुहोस्। धर्मभक्त माथेमा नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापकमध्ये एक थिए र परिषद्का हरेक काममा सक्रिय रहे। राजा त्रिभुवनलाई व्यायाम सिकाउने शिक्षक भएकाले दरबारमा जाने अवसर पाए र राजालाई राणाका खराब कामबारे जानकारी दिए। यसले राजा र प्रजातन्त्रवादीबिच सम्बन्ध बनायो, जसको परिणाम वि.सं. २००७ को क्रान्तिमा राजा त्रिभुवनको साथ देखियो। भारतमा अङ्ग्रेजविरोधी आन्दोलनबाट पाएको अनुभव उनले नेपालमा प्रयोग गरे। अन्त्यमा माफी नमागी वि.सं. १९९७ माघ १३ मा ज्यान दिए।
५.५ लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र यसका उपलब्धिहरू
पाठ्यपुस्तकमा आठ कक्षाका सुरुचि र करणले बाटोमा "लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रक्षा गरौँ" लेखिएको पोस्टर देखे र रुबी गुरुआमासँग छलफल गरे। त्यही छलफलका मुख्य कुरा यहाँ छन्।
जनताद्वारा निर्वाचित प्रतिनिधिले जनताको सहमतिका आधारमा देशको शासन चलाउने राजनीतिक व्यवस्थालाई लोकतन्त्र भनिन्छ। छोटकरीमा, लोकतन्त्र भनेको जनताद्वारा, जनताका लागि, जनताको शासन हो।
राष्ट्रप्रमुख जन्मका आधारमा होइन, जनताका प्रतिनिधिद्वारा निर्वाचित हुने; जनप्रतिनिधिले कानुन र नीति बनाउने; जनताका अधिकार सुरक्षित रहने र आवधिक निर्वाचन हुने राजनीतिक प्रणालीलाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्र भनिन्छ। यसमा जनताका जुनसुकै छोराछोरी राष्ट्रप्रमुख बन्न सक्छन्; राजा रहँदैनन्।
गणतन्त्रसम्मको यात्रा
नेपालमा लोकतन्त्र एकैचोटि आएको होइन। सहिदको बलिदान र तीन ठुला जनआन्दोलनपछि मात्र गणतन्त्र आयो।
- २००७ फागुन ७: १०४ वर्षे राणा शासन अन्त्य भई प्रजातन्त्र स्थापना भयो। यही दिनलाई प्रजातन्त्र दिवस भनिन्छ।
- २०१७ पुस १: राजा महेन्द्रले निर्वाचित संसद् भङ्ग गरी दलविहीन पञ्चायती व्यवस्था लागु गरे। ३० वर्षसम्म दल प्रतिबन्धित रहे।
- २०४६ चैत २६: जनआन्दोलनपछि बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भयो; २०४७ कात्तिक २३ मा नयाँ संविधान आयो।
- २०६३ वैशाख ११: राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध १९ दिनको जनआन्दोलन (२०६२/६३) पछि भङ्ग भएको प्रतिनिधि सभा पुनःस्थापना भयो। यही दिन लोकतन्त्र दिवस मनाइन्छ।
- २०६४ चैत २८: संविधान सभाको निर्वाचन भयो।
- २०६५ जेठ १५: संविधान सभाको पहिलो बैठकले राजतन्त्र अन्त्य गरी नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्यो — यो गणतन्त्र दिवस हो।
- २०७२ असोज ३: गणतन्त्रलाई संस्थागत गर्न नेपालको संविधान जारी भयो — यो संविधान दिवस हो।
प्रजातन्त्र दिवस = फागुन ७ (२००७), लोकतन्त्र दिवस = वैशाख ११ (२०६३), गणतन्त्र दिवस = जेठ १५ (२०६५)। "नेपालमा लोकतन्त्र दिवस किन मनाइन्छ?" भन्ने प्रश्नमा २००७ सालको कुरा लेख्नु सबैभन्दा सामान्य गल्ती हो।
संविधान २०७२ पछिको संरचना
संविधानअनुसार देशलाई सात प्रदेशमा बाँडियो। पहिले ७५ जिल्ला थिए; दुई जिल्ला थपिएर ७७ जिल्ला भए (नवलपरासी र रुकुम दुई दुई भागमा बाँडिएर)। गाउँपालिका र नगरपालिका गरी ७५३ स्थानीय तह बने। २०७४ सालमा तीनै तहको निर्वाचन भई जनप्रतिनिधि आए।
लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका विशेषता र महत्त्व
- नागरिक अधिकार र स्वतन्त्रताको रक्षा — बोल्ने, लेख्ने, सङ्गठन खोल्ने स्वतन्त्रता।
- सामाजिक न्याय, समानता र समता — पछि परेका वर्गलाई मूलधारमा ल्याउने; नीतिनियम समानता र समतामा आधारित।
- पहिचानको सम्मान — हरेक जाति, भाषा, धर्म, वर्ग र सम्प्रदायले पहिचान पाउँछन्।
- योग्यता र क्षमताका आधारमा जिम्मेवारी — जन्मका आधारमा होइन।
- आवधिक निर्वाचन — जनताले निश्चित समयमा प्रतिनिधि फेर्न सक्छन्।
- नागरिक सशक्तीकरण र समृद्धिको सम्भावना।
सबैलाई एउटै कुरा दिनु समानता हो; पछि परेकालाई बढी सहयोग गरेर सबैलाई बराबर ठाउँमा पुर्याउनु समता हो। जस्तै: दलित, अपाङ्गता भएका र दुर्गम क्षेत्रका विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति दिनु समता हो।
चुनौती: राजनीतिक स्थिरता कायम गर्नु; सबै वर्ग, क्षेत्र, जात, जाति र समुदायलाई पहिचान दिनु; दलहरूले निष्पक्ष भूमिका खेल्नु; भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नु; नागरिकका उचित माग सम्बोधन गर्नु। यी चुनौती पार गर्न सबै नागरिकले लोकतान्त्रिक आचरण (सहिष्णुता, अरूको विचारको सम्मान, कानुनको पालना, मतदानमा सहभागिता) अपनाउनुपर्छ। लोकतन्त्रलाई जीवन पद्धति बनाउन सके मात्र यो संस्थागत हुन्छ।
| आधार | राजतन्त्र | गणतन्त्र |
|---|---|---|
| राष्ट्रप्रमुख | राजा | राष्ट्रपति |
| पद पाउने आधार | जन्म (वंशानुगत) | निर्वाचन |
| कार्यकाल | आजीवन | निश्चित (नेपालमा राष्ट्रपतिको ५ वर्ष) |
| को बन्न सक्छ | राजपरिवारको सदस्य मात्र | योग्यता पुगेका जुनसुकै नागरिक |
| जवाफदेहिता | जनताप्रति प्रत्यक्ष जवाफदेही हुँदैन | संविधान र जनताप्रति जवाफदेही |
| निरङ्कुश हुने सम्भावना | बढी | कम |
१. पोस्टर: एउटा चार्टपेपरमा "लोकतान्त्रिक गणतन्त्र: मेरो मत, मेरो अधिकार" जस्तो नारा, माथिको समयरेखा र तीन विशेषता चित्रसहित बनाएर कक्षामा टाँस्नुहोस्।
२. वक्तृत्वकला: "लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका सम्भावना र चुनौती" विषयमा तीन मिनेटको भाषण तयार गर्नुहोस् — सुरुमा परिभाषा, बीचमा दुई सम्भावना र दुई चुनौती, अन्त्यमा विद्यार्थीले गर्न सक्ने काम।
३. संस्थागत गर्ने उपाय: विद्यालयमा कक्षा प्रतिनिधिको निर्वाचन, बाल क्लबको नियमित बैठक, सबैको कुरा सुन्ने बानी जस्ता क्रियाकलापको सूची बनाएर निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. नेपालमा लोकतन्त्र दिवस किन मनाइन्छ? राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध वि.सं. २०६२/६३ मा १९ दिन जनआन्दोलन भयो। त्यसपछि वि.सं. २०६३ वैशाख ११ गते भङ्ग भएको प्रतिनिधि सभा पुनःस्थापना भई देशमा लोकतन्त्र फर्कियो। यही ऐतिहासिक दिनको सम्झना, आन्दोलनका सहिदको सम्मान र लोकतन्त्रप्रति जनचेतना बढाउन हरेक वर्ष वैशाख ११ गते लोकतन्त्र दिवस मनाइन्छ।
२. लोकतन्त्रमा देशको शासन कसरी सञ्चालन गरिन्छ? लोकतन्त्रमा जनताले आवधिक निर्वाचनमार्फत आफ्ना प्रतिनिधि छान्छन्। ती प्रतिनिधिले संसद्मा कानुन र नीति बनाउँछन् र बहुमतका आधारमा सरकार बन्छ। सरकारले जनताको सहमतिमा, संविधान र कानुनअनुसार शासन चलाउँछ र संसद् तथा जनताप्रति जवाफदेही हुन्छ। काम राम्रो नगरे अर्को निर्वाचनमा जनताले प्रतिनिधि फेर्न सक्छन्।
३. लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका विशेषता लेख्नुहोस्। (क) राष्ट्रप्रमुख निर्वाचित हुन्छ, वंशानुगत हुँदैन। (ख) आवधिक निर्वाचन हुन्छ। (ग) नागरिकका मौलिक हक र स्वतन्त्रता सुरक्षित हुन्छन्। (घ) कानुनी राज्य हुन्छ — सबै कानुनका अगाडि समान। (ङ) सबै जाति, भाषा, धर्म र वर्गको पहिचान र समावेशी सहभागिता हुन्छ। (च) योग्यताका आधारमा जिम्मेवारी दिइन्छ।
४. तपाईँलाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्र किन मन पर्छ? कारण दिई पुष्टि गर्नुहोस्। मलाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्र मन पर्छ किनभने यसमा जन्मले होइन, योग्यताले मान्छे ठुलो हुन्छ — गाउँको गरिब परिवारमा जन्मेको बालक पनि राष्ट्रपति वा प्रधानमन्त्री बन्न सक्छ। मलाई आफ्नो विचार बोल्न र लेख्न स्वतन्त्रता छ। मेरो भाषा, धर्म र संस्कृतिको सम्मान हुन्छ। १८ वर्ष पुगेपछि म मत दिएर सरकार छान्न र खराब काम गर्नेलाई फेर्न सक्छु। स्थानीय तह नजिक भएकाले सेवा लिन सजिलो भएको छ।
५. राजतन्त्र र गणतन्त्रबिचका भिन्नता लेख्नुहोस्। माथिको तुलना तालिका हेर्नुहोस्। मुख्य भिन्नता: राजतन्त्रमा राष्ट्रप्रमुख (राजा) जन्मका आधारमा आजीवन हुन्छन्, गणतन्त्रमा राष्ट्रप्रमुख (राष्ट्रपति) निश्चित अवधिका लागि निर्वाचित हुन्छन्; राजतन्त्रमा निरङ्कुश हुने सम्भावना बढी हुन्छ, गणतन्त्रमा राष्ट्रप्रमुख संविधान र जनताप्रति जवाफदेही हुन्छ।
५.६ ग्रिस र रोमको सभ्यता
विगतदेखि वर्तमानसम्म मानिसले सिर्जना गरेका सबै कुराको समष्टिगत रूपलाई सभ्यता भनिन्छ। भाषा, गीतसङ्गीत, भवन, सडक, कला, ज्ञान, शासन व्यवस्था आदि सभ्यताका पक्ष हुन्।
संसारका प्रमुख प्राचीन सभ्यता: सिन्धु उपत्यका, बेबिलोनिया वा मेसोपोटामिया, नाइल नदी वा मिश्र, ह्वाङहो र याङ्सीक्याङ (चीन), ग्रिस र रोम। धेरैजसो सभ्यता नदीको किनारमा फस्टाए, किनभने खेती र यातायातका लागि पानी चाहिन्थ्यो।
ग्रिक (युनानी) सभ्यता
ग्रिक सभ्यतालाई युनानी सभ्यता पनि भनिन्छ। यो युरोपको ग्रिसमा विकसित भयो। पाठ्यपुस्तकअनुसार ई.पू. १२औँ शताब्दीतिर यसको विकास सुरु भयो; यसको सबैभन्दा उन्नत समय ई.पू. ५औँ शताब्दी (एथेन्सको स्वर्णकाल) थियो।
- नगर राज्य: ग्रिसमा साना साना स्वतन्त्र नगर राज्य थिए, जसलाई "पोलिस" भनिन्थ्यो। स्पार्टा र एथेन्स प्रमुख थिए। नगर राज्यबिच मित्रता थिएन; आपसी मेलमिलाप होस् भनेर ओलम्पिक खेल सुरु गरियो (परम्पराअनुसार ई.पू. ७७६ मा)।
- समुद्री यातायात: ग्रिस तीनतिर समुद्रले घेरिएकाले मानिस पानीजहाजबाट सजिलै अन्य ठाउँ जान्थे।
- शासन: स्पार्टामा कुलीन वंशको निरङ्कुश शासन थियो; एथेन्समा प्रजातान्त्रिक व्यवस्था थियो। एथेन्समा संविधान बनाइयो। शासन चलाउन लोकसभा (जननिर्वाचित प्रतिनिधि) र परिषद् (कुलीन र भूमिपतिका मनोनीत सदस्य) थिए। त्यसैले संसद्को थालनी एथेन्सबाट भएको मानिन्छ।
| पक्ष | स्पार्टा | एथेन्स |
|---|---|---|
| शासन | कुलीन वंशको निरङ्कुश शासन | प्रजातन्त्र |
| जोड | सैनिक शक्ति | साहित्य, दर्शन, कला |
साहित्य र दर्शन: - होमर ग्रिसका महाकवि हुन्; उनका इलियड र ओडिसी महाकाव्य पूर्वका रामायण र महाभारत जत्तिकै प्रसिद्ध छन्। हेसियोड अर्का महान् कवि थिए। - एस्काइलस र युरिपिडिज नाटककार थिए। - हेरोडोटसले ग्रिक र पर्सियाबिचको युद्धको इतिहास लेखे; उनलाई "इतिहासका पिता" भनिन्छ। - सुकरात, प्लेटो र अरस्तु प्रसिद्ध दार्शनिक हुन्। सुकरात भन्थे — कुनै कुरा मनपरी व्याख्या गरेर होइन, प्रमाणका आधारमा मान्नुपर्छ। युवालाई धर्मविरुद्ध भड्काएको आरोपमा उनलाई विष पिउन लगाइयो। उनले भने — "तिम्रो तरिकाले बाँच्नुभन्दा आफ्नै तरिकाले बोलेर मर्नु उचित ठान्छु।" उनका चेला प्लेटोले "रिपब्लिक" (आदर्श राज्यबारे) पुस्तक लेखे। प्लेटोका चेला अरस्तुले विज्ञान, तर्कशास्त्र र दर्शनमार्फत ज्ञान फैलाए।
मूर्तिकला र वास्तुकला: एथेना देवीको मूर्ति र ओलम्पियाको जियस देवताको मूर्ति उत्कृष्ट नमुना थिए। एथेन्सको पार्थेनन मन्दिर वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो।
रोमन सभ्यता
ग्रिक सभ्यता कमजोर भएपछि रोमको सभ्यता फस्टायो; त्यसैले यसलाई ग्रिक सभ्यताको निरन्तरता पनि भनिन्छ।
- स्थापना: ई.पू. ७५३ मा रोमुलस र रेमस नामका जुम्ल्याहा दाजुभाइले हालको इटलीमा टाइबर नदीको किनारमा रोम नगर बसालेको परम्परागत कथा छ।
- गणतन्त्र: सुरुमा इट्रस्कन जातिको शासन थियो। पछि ल्याटिन जातिले इट्रस्कनलाई हराएर गणतन्त्र स्थापना गरे।
- साम्राज्य: हालका इटली, स्पेन, जर्मनी, फ्रान्स, ग्रिस, मिश्र र मेसोपोटामियासम्मका भूभाग रोमन साम्राज्यभित्र पर्थे।
- समाज: दुई वर्ग थिए — कुलीन (राज्यले विशेषाधिकार दिएका) र सर्वसाधारण (श्रमिक र दास), जो अधिकारविहीन थिए र राज्यबाट दुर्व्यवहार भोग्थे।
- शासन: सबैभन्दा माथि सम्राट्; सिनेट र सभाले शासन चलाउन सम्राट्लाई सहयोग गर्थे।
- जुलियस सिजर: साम्राज्य विस्तारका क्रममा उदाएका योद्धा; विकास र सुधारका काम गरे। तर अप्रजातान्त्रिक भएको आरोपमा सिनेटका सदस्यले उनको हत्या गरे (ई.पू. ४४)। त्यसपछि सम्राट्को शासन सुरु भयो।
- अगस्टस सिजर: उनको शासनकालमा रोमको अत्यधिक विकास भयो; यसलाई रोमको स्वर्णयुग भनिन्छ।
ग्रिक र रोमन सभ्यताको आजको विश्वमा प्रभाव
- साहित्य र इतिहास लेखन को थालनी।
- मूर्तिकला र वास्तुकला को विकास — स्तम्भ र गुम्बज भएका भवन।
- प्रजातन्त्र, गणतन्त्र, स्वतन्त्रता, नागरिकता, संविधान, मौलिक हक जस्ता अवधारणा। नेपालको संसद् र संविधानको जरा पनि यहीँ भेटिन्छ।
- निर्वाचनको थालनी रोमबाट।
- ओलम्पिक खेल र अन्य खेलको विकास।
१. एटलसमा खोज: विश्वको नक्सामा भूमध्यसागर पत्ता लगाउनुहोस्। त्यसको उत्तरपूर्वमा तीनतिर समुद्रले घेरिएको ग्रिस र त्यसको पश्चिममा जुत्ता आकारको इटली छ। एथेन्स र रोम सहरमा गोलो लगाउनुहोस्।
२. मेलमिलाप किन भएन? ग्रिक नगर राज्य स्वतन्त्र र प्रतिस्पर्धी थिए, शासन प्रणाली फरक थियो (स्पार्टा निरङ्कुश, एथेन्स प्रजातान्त्रिक), जमिन र व्यापारका लागि झगडा हुन्थ्यो। आज पनि सिमाना विवाद, स्रोतमाथि प्रतिस्पर्धा, फरक शासन प्रणाली र अविश्वासका कारण केही देशबिच मेलमिलाप छैन — छलफल गरेर लेख्नुहोस्।
३. चार्टपेपर तुलना: स्तम्भ बनाउनुहोस् — "प्राचीन ग्रिस", "प्राचीन रोम", "वर्तमान नेपाल"; पङ्क्तिमा राष्ट्रप्रमुख, संसद्, संविधान, निर्वाचन, नागरिकको वर्ग। जस्तै: रोममा सम्राट् र दास थिए, नेपालमा निर्वाचित राष्ट्रपति र संविधानले दासत्व निषेध गरेको छ।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. सभ्यता भनेको के हो? उदाहरण दिएर लेख्नुहोस्। विगतदेखि वर्तमानसम्म मानिसले सिर्जना गरेका सबै कुराको समष्टिगत रूप सभ्यता हो। भाषा, कला, भवन, सडक, ज्ञान र शासन प्रणाली यसका पक्ष हुन्। जस्तै: सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता, मिश्रको सभ्यता, ग्रिक र रोमन सभ्यता। नेपालमा काठमाडौँ उपत्यकाको लिच्छविकालीन सभ्यता यसको उदाहरण हो।
२. प्राचीन ग्रिकका नगर राज्यले आपसी सम्बन्ध विस्तार गर्न के गरेका थिए? नगर राज्यबिच मित्रता नभएकाले आपसी मेलमिलाप बढाउन उनीहरूले ओलम्पिक खेल सुरु गरे। सबै नगर राज्यका खेलाडी एकै ठाउँमा भेला भई खेल्दा सम्बन्ध सुध्रियो। समुद्री यातायातले पनि एकअर्कासँगको आवतजावत र व्यापार सजिलो बनायो।
३. प्राचीन रोमका मानिसले विभिन्न स्थानबारे अरूभन्दा धेरै जानकारी पाउनुको कारण के होला? रोमन साम्राज्य इटलीदेखि स्पेन, फ्रान्स, जर्मनी, ग्रिस, मिश्र र मेसोपोटामियासम्म फैलिएको थियो। यति ठुलो साम्राज्यमा सेना, व्यापारी र अधिकारी एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ गइरहन्थे। भूमध्यसागरको जलमार्ग र सडकले यात्रा सजिलो बनायो। ग्रिसबाट पाएको इतिहास लेख्ने परम्पराले जानकारी अभिलेख गर्न सघायो। त्यसैले रोमका मानिसले विभिन्न ठाउँबारे धेरै जानकारी पाए।
४. प्राचीन ग्रिक र रोमन सभ्यताले हालको विश्वमा पारेका प्रभाव लेख्नुहोस्। (क) प्रजातन्त्र, गणतन्त्र, संविधान, नागरिकता र मौलिक हकका अवधारणा। (ख) संसद् र निर्वाचन प्रणाली। (ग) साहित्य, इतिहास लेखन र दर्शन। (घ) स्तम्भ र गुम्बज भएको वास्तुकला र मूर्तिकला। (ङ) ओलम्पिक खेल — आज पनि हरेक चार वर्षमा हुन्छ।
५. प्राचीन ग्रिकको साहित्य र कलाबारे चर्चा गर्नुहोस्। साहित्यमा होमरका इलियड र ओडिसी महाकाव्य, हेसियोडका कविता, एस्काइलस र युरिपिडिजका नाटक तथा हेरोडोटसको इतिहास प्रसिद्ध छन्। कलामा एथेना देवी र ओलम्पियाको जियसको मूर्ति मूर्तिकलाका तथा पार्थेनन मन्दिर वास्तुकलाका उत्कृष्ट नमुना हुन्।
६. "ग्रिसलाई दर्शनको जननी भनिन्छ।" यो भनाइसँग किन सहमत हुनुहुन्छ? (क) सुकरात, प्लेटो र अरस्तु जस्ता संसारकै प्रसिद्ध दार्शनिक ग्रिसमै जन्मिए। (ख) सुकरातले कुनै कुरा प्रमाण र तर्कका आधारमा मात्र मान्नुपर्छ भन्ने सिकाए। (ग) प्लेटोको "रिपब्लिक" ले राज्य र न्यायबारे सोच्ने आधार दियो। (घ) अरस्तुले तर्कशास्त्र र विज्ञानलाई व्यवस्थित गरे। (ङ) उनीहरूका सिद्धान्त आज पनि विश्वविद्यालयमा पढाइन्छन्। त्यसैले ग्रिसलाई दर्शनको जननी भन्नु उचित छ।
५.७ सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता
पाठ्यपुस्तकमा पत्रकार सुमिनाले पाकिस्तानबाट टेलिभिजनमा प्रत्यक्ष प्रसारण गर्दै यो सभ्यताको परिचय दिएकी छन्।
सिन्धु नदीको किनारमा विकसित मानव सभ्यतालाई सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता भनिन्छ। यसलाई सिन्धुघाटीको सभ्यता पनि भनिन्छ। यो हालको पाकिस्तान र उत्तरपश्चिम भारतमा फैलिएको थियो। यो करिब ई.पू. ३३०० देखि ई.पू. १३०० सम्म रह्यो र ई.पू. २६०० देखि १९०० यसको उत्कर्षकाल थियो — अर्थात् आजभन्दा करिब ४,५०० वर्ष पहिले यहाँ योजनाबद्ध सहर थिए। कुनै प्राकृतिक प्रकोप (बाढी, नदीको धार फेरिनु, खडेरी) ले यो सभ्यता नष्ट भएको अनुमान गरिन्छ।
मोहेन्जोदाडो र हरप्पा
उत्खनन गरिएका दुई प्रमुख ठाउँ:
| ठाउँ | नदी | हालको स्थान |
|---|---|---|
| मोहेन्जोदाडो | सिन्धु | पाकिस्तानको सिन्ध प्रदेश |
| हरप्पा | रावी | पाकिस्तानको पञ्जाब प्रदेश |
नगर योजना: दुवै ठाउँमा व्यवस्थित सहर थिए — - सीधा, एकअर्कालाई काट्ने गल्ली र सडक; - पाकेको इँटाले बनेका दुई तले घर; - सडकछेउ ढाकिएका नाली र ढल निकास — आजका धेरै सहरमा पनि यस्तो छैन; - स्नानगृह (मोहेन्जोदाडोको "विशाल स्नानगृह" प्रसिद्ध छ), सभागृह र अन्य सार्वजनिक भवन।
जनजीवन
- पहिरन र गहना: ऊनी र सुती लुगा; महिला र पुरुष दुवै लामो कपाल पाल्थे; महिलाले सुन, चाँदी र तामाका गहना लगाउँथे।
- खाना: गहुँ, जौ, खरबुजा, खजुर उब्जाउँथे; माछामासु पनि खान्थे।
- मनोरञ्जन: विभिन्न खेल।
- धर्म: मूर्तिपूजा (उत्खननमा मूर्ति भेटिएका छन्); प्रकृतिपूजा; सर्प, परेवा, बाख्रा, गोरु जस्ता जनावरको पूजा। मृत्यु भएमा लासलाई नदी किनारमा लगेर गाड्ने वा जलाउने चलन थियो।
- पेसा: कलाकारिता; इँटा, भवन, मूर्ति, भाँडाकुँडा र गहना बनाउने; खेती, पशुपालन, लुगा बुन्ने र समुद्रपार व्यापार।
- कामको विभाजन: लिङ्गका आधारमा — महिलाले कपडा बुन्थे, पुरुषले खेती, पशुपालन र व्यापार गर्थे।
- आर्थिक अवस्था राम्रो: गहना, मूर्ति र त्रिशूल भेटिनुले सम्पन्नता देखाउँछ। माटाका मुद्रा (छाप) पनि भेटिएका छन्।
यो सभ्यता हालको पाकिस्तान र उत्तरपश्चिम भारतमा थियो, नेपालमा होइन। तर यसका प्रभाव नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, पाकिस्तान र अफगानिस्तानसम्म छन्। "कहाँ विकसित भयो" र "कहाँसम्म प्रभाव छ" भन्ने दुई कुरा नमिसाउनुहोस्।
आजसम्मको प्रभाव
| सिन्धु सभ्यतामा | आज नेपाल र दक्षिण एसियामा |
|---|---|
| ऊनी र सुती लुगा | ऊनी र सुती लुगा कायमै |
| मूर्ति बनाउने कला र मूर्तिपूजा | मन्दिरमा मूर्तिपूजा, धातु र ढुङ्गाका मूर्ति |
| प्रकृति र जनावरको पूजा | नागपञ्चमीमा नाग, तिहारमा कुकुर र गाईको पूजा |
| नदी किनारमा दाहसंस्कार | आर्यघाट र नदी किनारका घाटमा दाहसंस्कार |
| व्यापार र कलाकारिता | व्यापार र हस्तकला परम्परा |
१. भित्तेपत्र: माथिको "आजसम्मको प्रभाव" तालिकाका दायाँ स्तम्भका कुरा ठुला अक्षरमा कागजमा लेखेर कक्षामा टाँस्नुहोस्। आफ्नै गाउँका उदाहरण थप्नुहोस्।
२. नक्सा: दक्षिण एसियाको नक्सामा सिन्धु नदी (तिब्बतबाट निस्केर पाकिस्तान हुँदै अरब सागरमा मिसिने) पत्ता लगाउनुहोस्। रावी नदी, मोहेन्जोदाडो (सिन्ध) र हरप्पा (पञ्जाब) चिनो लगाउनुहोस् र यी ठाउँ हाल कुन देशमा पर्छन् भनी कापीमा लेख्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता कहिले र कहाँ विकास भएको थियो? सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता करिब ई.पू. ३३०० देखि ई.पू. १३०० सम्म (उत्कर्ष ई.पू. २६००–१९००) सिन्धु नदी र यसका सहायक नदीको किनारमा, हालको पाकिस्तान र उत्तरपश्चिम भारतमा विकास भएको थियो। यसका प्रमुख केन्द्र सिन्धु किनारको मोहेन्जोदाडो र रावी किनारको हरप्पा थिए।
२. सिन्धु उपत्यकाको सभ्यतामा नगरहरूको विकास कसरी भएको थियो? यहाँका नगर योजनाबद्ध थिए। सीधा गल्ली र सडक थिए। पाकेको इँटाले दुई तले घर बनाइन्थे। हरेक नगरमा नाली र ढल निकासको व्यवस्था थियो। स्नानगृह, सभागृह र अन्य सार्वजनिक भवन थिए। खेती, पशुपालन, हस्तकला र समुद्रपार व्यापारले नगरलाई सम्पन्न बनायो।
३. सिन्धु उपत्यकाका मानिसको जनजीवन र वर्तमान नेपालका मानिसको जनजीवनबिच तुलना गर्नुहोस्।
| पक्ष | सिन्धु उपत्यका | वर्तमान नेपाल |
|---|---|---|
| पहिरन | ऊनी र सुती | ऊनी, सुतीसँगै सिन्थेटिक कपडा |
| खाना | गहुँ, जौ, खजुर, माछामासु | चामल, गहुँ, मकै, दाल, तरकारी, मासु |
| पेसा | खेती, पशुपालन, हस्तकला, व्यापार | यिनैसँगै उद्योग, जागिर, पर्यटन, वैदेशिक रोजगारी |
| काम बाँडफाँट | लिङ्गका आधारमा कडा | कानुनले समान; व्यवहारमा केही भेद बाँकी |
| धर्म | मूर्ति, प्रकृति र जनावर पूजा | मूर्ति, प्रकृति र जनावर पूजा कायमै |
| सहर | योजनाबद्ध, ढल भएका | धेरै सहर अव्यवस्थित, ढल अपुग |
समानता: पहिरन, मूर्तिपूजा, प्रकृतिपूजा र दाहसंस्कारको परम्परा उस्तै छ। भिन्नता: आज पेसा धेरै प्रकारका छन्, प्रविधि उन्नत छ र कानुनले महिला पुरुषलाई समान मानेको छ।
४. सिन्धु उपत्यकाका मानिसको धार्मिक विश्वासको चर्चा गर्नुहोस्। सिन्धु उपत्यकाका मानिस मूर्तिपूजक थिए; उत्खननमा देवीदेवताका मूर्ति र त्रिशूल भेटिएका छन्। उनीहरू प्रकृतिपूजक पनि थिए र सर्प, परेवा, बाख्रा, गोरु जस्ता जनावरको पूजा गर्थे। मृत्युपछि लासलाई नदी किनारमा लगेर गाड्ने वा जलाउने चलन थियो। यी धेरै विश्वास आज पनि नेपाल र दक्षिण एसियामा देखिन्छन्।
सिन्धु र ग्रिक सभ्यताको तुलना — नमुना उत्तर
प्रश्न. सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता र ग्रिक सभ्यताबिच कुनै चार भिन्नता लेख्नुहोस्। [4]
उत्तर.
| आधार | सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता | ग्रिक सभ्यता |
|---|---|---|
| स्थान | दक्षिण एसिया, सिन्धु नदीको किनार | युरोपको ग्रिस, समुद्रले घेरिएको |
| समय | करिब ई.पू. ३३००–१३०० (धेरै पुरानो) | ई.पू. १२औँ शताब्दीपछि |
| प्रसिद्धि | नगर योजना, ढल निकास, इँटाका घर | प्रजातन्त्र, दर्शन, साहित्य, ओलम्पिक |
| शासन | स्पष्ट जानकारी पाइँदैन | नगर राज्य; एथेन्समा प्रजातन्त्र |
| प्रमुख ठाउँ | मोहेन्जोदाडो, हरप्पा | एथेन्स, स्पार्टा |
सिन्धु सभ्यताले दक्षिण एसियाको धर्म र जीवनशैलीमा, ग्रिक सभ्यताले संसारको शासन प्रणाली र ज्ञानमा प्रभाव पारे।
५.८ पुनर्जागरण र यसको प्रभाव
पाठ्यपुस्तकमा अमलेखगन्जको एउटा विद्यालयको शैक्षिक प्रदर्शनीमा करिनाले पुनर्जागरणबारेका चार्ट पढेकी छन्। ती चार्टका कुरा यहाँ क्रमैसँग छन्।
"पुनः" (फेरि) र "जागरण" (ब्युँझनु, जाग्नु) मिलेर बनेको शब्द हो। युरोपमा चौधौँ शताब्दीदेखि प्राचीन ग्रिक र रोमन शिक्षा, संस्कृति, कला र विज्ञानको फेरि खोजी हुन थाल्यो, नयाँ खोज र आविष्कार भए र ज्ञानको पुनर्जन्म भयो। यसैलाई पुनर्जागरण भनिन्छ।
पुनर्जागरणअघिको युरोप
प्राचीनकालमा युरोपमा (ग्रिस र रोममा) शिक्षा, संस्कृति, कला र भाषाको राम्रो विकास भएको थियो। तर छैटौँदेखि तेह्रौँ शताब्दीसम्म अन्धविश्वास र धार्मिक कट्टरता बढ्यो। चर्च, पोप र पादरीको कुरा प्रश्न नगरी मान्नुपर्थ्यो। नागरिकका अधिकार हनन भए र सभ्यता तथा प्रगतिमा ह्रास आयो। यही समयलाई युरोपको अन्धकार युग पनि भनिन्छ। चौधौँ शताब्दीदेखि इटलीका फ्लोरेन्स जस्ता सहरबाट पुनर्जागरण सुरु भई सोह्रौँ शताब्दीसम्म युरोपभरि फैलियो।
पुनर्जागरणका कारण
- यातायातको विकास — मानिस र सामान टाढासम्म पुग्न थाले।
- तीव्र सहरीकरण — व्यापारी र कारिगरका धनी सहर बने।
- व्यापार र भ्रमणले ज्ञान र अनुभव बढ्यो र धार्मिक आडम्बरको विरोध हुन थाल्यो।
- अरबी सभ्यता र संस्कृतिको प्रभाव — अरबी विद्वान्ले जोगाएका ग्रिक ग्रन्थ, गणित र विज्ञान युरोप पुगे।
- पुस्तक र पत्रपत्रिकाको प्रकाशन — छापाखानाले ज्ञान सस्तो र छिटो फैलायो।
पुनर्जागरणले ल्याएका परिवर्तन
(क) अन्धविश्वासको अन्त्य; (ख) तर्क र प्रमाणमा विश्वास; (ग) वैज्ञानिक खोज र आविष्कार; (घ) पोप र पादरीको प्रशंसा मात्र गर्ने साहित्यको अन्त्य; (ङ) साहित्यमा स्वतन्त्र अभिव्यक्तिलाई प्राथमिकता; (च) ग्रिक र ल्याटिन भाषामा साहित्य सिर्जना; (छ) भौगोलिक क्षेत्रको खोजी; (ज) कलाको विकास।
कलामा पुनर्जागरण
| कलाकार | क्षेत्र | योगदान |
|---|---|---|
| लियोनार्दो दा भिन्ची | चित्रकला (बहुमुखी प्रतिभा) | विश्वप्रसिद्ध चित्र "मोनालिसा" — सौन्दर्य, सजीवता र भावुकता |
| माइकल एन्जेलो | चित्रकला, मूर्तिकला | प्रसिद्ध चित्रकार |
| राफेल | चित्रकला | प्रसिद्ध चित्रकार |
| गिबर्टी | मूर्तिकला | फ्लोरेन्सको गिर्जाघरका लागि पित्तलको कलात्मक ढोका — "स्वर्गको द्वार" |
| ब्रुनेलेस्की | वास्तुकला | गुम्बज आकारको फ्लोरेन्स गिर्जाघर (फ्लोरेन्स क्याथेड्रलको गुम्बज) |
साहित्यमा पुनर्जागरण
- दान्ते (इटालियन कवि) — "डिभाइन कमेडी" महाकाव्य; पोप, पादरी र सामन्तका खराब कामको चर्चा।
- इरास्मस — "द प्रेज अफ फली"; समाजका अन्धविश्वास र कुरीतिविरुद्ध जनचेतना।
- स्पेन्सर — अङ्ग्रेजी काव्यमा आधुनिकता भित्र्याए; कवितामार्फत जनचेतना।
विज्ञान, प्रविधि र अन्वेषणमा पुनर्जागरण
- कोपर्निकस — "सूर्य घुम्दैन; पृथ्वी र अन्य ग्रहले सूर्यको परिक्रमा गर्छन्" भन्ने सूर्यकेन्द्रित सिद्धान्त।
- केप्लर — कोपर्निकसको सिद्धान्तलाई गणितीय आधारमा प्रमाणित गरे।
- नेपियर — गणितज्ञ (लगरिदमका आविष्कारक)।
- गिलबर्ट — चुम्बकत्वको अध्ययन।
- ग्यालिलियो — दूरबिन बनाएर आकाश अवलोकन गरे।
- न्युटन — गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त।
- अन्वेषक: कोलम्बस अमेरिका पुगे (सन् १४९२), भास्को डी गामा समुद्री बाटोबाट भारत पुगे (सन् १४९८), मार्को पोलो चीन पुगेका थिए।
पाठ्यपुस्तकले "कोलम्बसले अमेरिका पत्ता लगाए" भन्छ — परीक्षामा यही लेख्नुहोस्। तर यसको अर्थ युरोपेलीका लागि त्यहाँसम्मको बाटो पत्ता लगाए भन्ने हो; अमेरिका, भारत र चीनमा हजारौँ वर्षदेखि मानिस बस्दै आएका थिए। त्यस्तै ग्यालिलियोभन्दा अघि नै नेदरल्यान्डमा दूरबिन बनेको थियो; ग्यालिलियोले त्यसलाई सुधारेर पहिलो पटक आकाश अवलोकनमा प्रयोग गरे। न्युटन पुनर्जागरणपछिको सत्रौँ शताब्दीका वैज्ञानिक हुन्, जसले पुनर्जागरणले सुरु गरेको वैज्ञानिक परम्परालाई अघि बढाए।
पुनर्जागरणको प्रभाव — नमुना उत्तर
प्रश्न. पुनर्जागरण नभएको भए के हुन्थ्यो होला? चर्चा गर्नुहोस्। [4]
उत्तर. पुनर्जागरण नभएको भए युरोपमा अन्धविश्वास र धार्मिक कट्टरता लामो समयसम्म रहन्थ्यो; मानिसले चर्चको कुरा प्रश्न नगरी मान्नुपर्थ्यो। तर्क र प्रमाणमा आधारित विज्ञान ढिलो जन्मिन्थ्यो, त्यसैले कोपर्निकसको सूर्यकेन्द्रित सिद्धान्त, दूरबिन र गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त ढिलो आउँथे र आजका बिजुली, औषधि, यन्त्र र अन्तरिक्ष यात्रा पनि पर पुग्थे। छापाखाना नफैलिँदा शिक्षा थोरैमा सीमित रहन्थ्यो। मोनालिसा जस्ता कलाकृति र स्वतन्त्र साहित्य हुने थिएनन्। समुद्री अन्वेषण नहुँदा महादेशबिच व्यापार र सम्पर्क ढिलो हुन्थ्यो। नागरिक अधिकार र प्रजातन्त्रका विचार पनि ढिलो फैलिन्थे। त्यसैले पुनर्जागरणलाई आधुनिक संसारको जग मानिन्छ।
१. नेपालको कला त्यस बेला: युरोपमा पुनर्जागरण भइरहँदा (चौधौँ–सोह्रौँ शताब्दी) नेपालमा मल्लकाल थियो। काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुरका दरबार क्षेत्र, काष्ठकला, धातुका मूर्ति र पौभा चित्र यसै कालमा फस्टाए। पुस्तकालय वा इन्टरनेटबाट मल्लकालीन कलाबारे पढेर एक पृष्ठ लेख्नुहोस् र साथीलाई पढ्न दिनुहोस्।
२. परिवर्तनका क्षेत्र: धर्म, कला, साहित्य, विज्ञान, भूगोल र शिक्षा शीर्षक राखी हरेकमा पुनर्जागरणले ल्याएको एक एक परिवर्तनको सूची कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
३. कलाकारको तालिका: माथिको "कलामा पुनर्जागरण" तालिकाको ढाँचामा क्र.स., कलाकारको नाम र योगदान लेखेर साथीलाई देखाउनुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. पुनर्जागरणको अर्थ लेख्नुहोस्। पुनर्जागरण "पुनः" (फेरि) र "जागरण" (जाग्नु) मिलेर बनेको शब्द हो। युरोपमा चौधौँ शताब्दीदेखि प्राचीन ग्रिक र रोमन शिक्षा, कला, संस्कृति र विज्ञानको फेरि खोजी भई नयाँ खोज र आविष्कार हुन थाले र ज्ञानको पुनर्जन्म भयो। यही बौद्धिक र सांस्कृतिक जागरणलाई पुनर्जागरण भनिन्छ।
२. पुनर्जागरण हुनुभन्दा पहिला युरोपको अवस्था कस्तो थियो? छैटौँदेखि तेह्रौँ शताब्दीसम्म युरोपमा अन्धविश्वास र धार्मिक कट्टरता थियो। पोप र पादरीको कुरा प्रश्न नगरी मान्नुपर्थ्यो। तर्क र विज्ञानको सट्टा आडम्बर हावी थियो। नागरिकका अधिकार हनन हुन्थे। साहित्य पोप र पादरीको प्रशंसामा सीमित थियो। ग्रिस र रोमको उन्नत सभ्यता ओझेलमा पर्यो र प्रगतिमा ह्रास आयो।
३. पुनर्जागरणको थालनी कसरी भएको हो? यातायातको विकास र व्यापार बढेपछि इटलीका सहर धनी बने र तीव्र सहरीकरण भयो। व्यापार र भ्रमणले मानिसको ज्ञान र अनुभव बढ्यो र उनीहरूले धार्मिक आडम्बरको विरोध गर्न थाले। अरबी सभ्यतामार्फत प्राचीन ग्रिक ग्रन्थ, गणित र विज्ञान युरोप आइपुगे। पुस्तक र पत्रपत्रिका छापिन थालेपछि नयाँ विचार छिटो फैलिए। यसरी चौधौँ शताब्दीमा इटलीबाट पुनर्जागरण सुरु भई युरोपभरि फैलियो।
४. पुनर्जागरण नभएको भए के हुन्थ्यो होला? माथिको नमुना उत्तर हेर्नुहोस्। मुख्य बुँदा: अन्धविश्वास कायमै रहने, विज्ञान र आविष्कार ढिलो हुने, शिक्षा थोरैमा सीमित रहने, कला र स्वतन्त्र साहित्य नफस्टाउने, भौगोलिक खोज र विश्वव्यापार ढिलो हुने।
५. पुनर्जागरण कालमा विज्ञान र अन्वेषणका क्षेत्रमा कस्ता उपलब्धि भएका थिए? कोपर्निकसले पृथ्वी र अन्य ग्रहले सूर्यको परिक्रमा गर्छन् भन्ने सिद्धान्त दिए; केप्लरले त्यसलाई गणितीय आधारमा प्रमाणित गरे। ग्यालिलियोले दूरबिनबाट आकाश अवलोकन गरे; न्युटनले गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त दिए। नेपियर र केप्लर जस्ता गणितज्ञले गणितमा योगदान दिए। अन्वेषणमा कोलम्बस अमेरिका, भास्को डी गामा समुद्री बाटोबाट भारत र मार्को पोलो चीन पुगे।
६. पुनर्जागरण कालमा सिर्जना गरिएका साहित्यिक कृतिहरूको चर्चा गर्नुहोस्। इटालियन कवि दान्तेको "डिभाइन कमेडी" मा पोप, पादरी र सामन्तका खराब कामको चर्चा छ। इरास्मसको "द प्रेज अफ फली" ले समाजका अन्धविश्वास र कुरीतिविरुद्ध जनचेतना फैलायो। स्पेन्सरले काव्यमा आधुनिकता भित्र्याए। यी कृतिमा धर्मगुरुको प्रशंसाको सट्टा मानिसको जीवन र स्वतन्त्र विचार प्रमुख बने।
अध्यायको सारांश
- प्राचीन र मध्यकालमा "नेपाल" भन्नाले काठमाडौँ उपत्यका मात्र बुझिन्थ्यो। नाम ने मुनि, नीपः + आलय, "नि–पो–लो", "नेवाल" र किरात, तिब्बती, नेपाल भाषा, लिम्बू, लेप्चा तथा संस्कृत भाषाका शब्दबाट रहेको अनुमान छ।
- गोपाल (गाई पाल्ने, ८ राजा: भूमिगुप्त–विष्णुगुप्त), महिषपाल (भैँसी पाल्ने, ३ राजा: वरसिंह–भुवनसिंह) र किरात (यलम्बर–गस्ती) कालमा पशुपालन र खेती मुख्य थिए; किरातकाल नारीप्रधान र व्यापारमा सम्पन्न थियो।
- स्वयम्भू पुराणअनुसार नागदहको पानी मञ्जुश्रीले बगाएपछि उपत्यका बन्यो। लिच्छविका पहिलो राजा जयवर्मा, पहिलो प्रामाणिक राजा मानदेव; प्रत्यक्ष र सामन्तमार्फत स्थानीय शासन; गोष्ठीबाट गुठी; लिच्छविकाल कलाको स्वर्णकाल।
- प्रथम सहिद लखन थापा (१९३३ फागुन २)। चार सहिद: शुक्रराज शास्त्री (१९९७ माघ १०), धर्मभक्त माथेमा (माघ १३), गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्द (माघ १५)। माघ १६ सहिद दिवस।
- २००७ फागुन ७ प्रजातन्त्र, २०४६ चैत २६ बहुदल, २०६३ वैशाख ११ लोकतन्त्र, २०६५ जेठ १५ गणतन्त्र, २०७२ असोज ३ संविधान; ७ प्रदेश, ७७ जिल्ला, ७५३ स्थानीय तह।
- ग्रिसले नगर राज्य, एथेन्सको प्रजातन्त्र र संसद्, ओलम्पिक, होमर, हेरोडोटस, सुकरात–प्लेटो–अरस्तु र पार्थेनन दियो; रोमले (ई.पू. ७५३) गणतन्त्र, सिनेट, निर्वाचन र विशाल साम्राज्य दियो।
- सिन्धु सभ्यता (करिब ई.पू. ३३००–१३००) का मोहेन्जोदाडो (सिन्धु) र हरप्पा (रावी) मा पाकेको इँटाका घर, सीधा गल्ली र ढल निकास थिए; मूर्ति, प्रकृति र जनावर पूजा आज पनि दक्षिण एसियामा देखिन्छ।
- पुनर्जागरण (चौधौँ–सोह्रौँ शताब्दी) ले अन्धविश्वास हटाई तर्क, विज्ञान, कला (दा भिन्ची, माइकल एन्जेलो, राफेल), साहित्य (दान्ते, इरास्मस) र अन्वेषण (कोलम्बस, भास्को डी गामा) लाई अघि बढायो।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- लेप्चा भाषामा "ने" र "पाल" को अर्थ के हो? [1] (क) मध्य र देश (ख) घर र ऊन (ग) पवित्र र गुफा (घ) फेदी र निवास
- महिषपाल वंशका अन्तिम राजा को थिए? [1] (क) विष्णुगुप्त (ख) भुवनसिंह (ग) गस्ती (घ) जयवर्मा
- नेपालका पहिलो प्रामाणिक राजा कसलाई मानिन्छ? [1] (क) जयवर्मा (ख) यलम्बर (ग) मानदेव (घ) भूमिगुप्त
- शुक्रराज शास्त्रीलाई कहाँ मृत्युदण्ड दिइयो? [1] (क) सिफल (ख) शोभाभगवती (ग) टेकु पचली (घ) बुङ्कोट
- नेपालमा गणतन्त्र कहिले घोषणा भयो? [1] (क) २०४६ चैत २६ (ख) २०६३ वैशाख ११ (ग) २०६५ जेठ १५ (घ) २०७२ असोज ३
- "इतिहासका पिता" कसलाई भनिन्छ? [1] (क) होमर (ख) हेरोडोटस (ग) प्लेटो (घ) अरस्तु
- हरप्पा कुन नदीको किनारमा छ? [1] (क) सिन्धु (ख) गङ्गा (ग) रावी (घ) टाइबर
- "मोनालिसा" चित्र कसले बनाएका हुन्? [1] (क) राफेल (ख) माइकल एन्जेलो (ग) ब्रुनेलेस्की (घ) लियोनार्दो दा भिन्ची
समूह क का उत्तर
१. (ग) — लेप्चामा ने = पवित्र, पाल = गुफा; मध्य र देश किरात/नेपाल भाषाको, घर र ऊन तिब्बतीको र फेदी र निवास संस्कृतको अर्थ हो।
२. (ख) — महिषपालमा वरसिंह, जयसिंह र भुवनसिंह गरी तीन राजा थिए; विष्णुगुप्त गोपालका र गस्ती किरातका अन्तिम राजा हुन्।
३. (ग) — मानदेवको चाँगुनारायण शिलालेख जस्ता ठोस प्रमाण भेटिएकाले उनी पहिलो प्रामाणिक राजा हुन्; जयवर्मा पहिलो लिच्छवि राजा मात्र हुन्।
४. (ग) — १९९७ माघ १० मा टेकु पचलीको खरीको रुखमा झुन्ड्याइयो; सिफलमा धर्मभक्त र शोभाभगवतीमा गङ्गालाल र दशरथ चन्द।
५. (ग) — संविधान सभाको पहिलो बैठकले २०६५ जेठ १५ मा गणतन्त्र घोषणा गर्यो; बाँकी मिति बहुदल, लोकतन्त्र र संविधानका हुन्।
६. (ख) — हेरोडोटसले ग्रिक–पर्सियन युद्धको व्यवस्थित इतिहास लेखे; होमर महाकवि, प्लेटो र अरस्तु दार्शनिक हुन्।
७. (ग) — हरप्पा रावी र मोहेन्जोदाडो सिन्धु नदीको किनारमा छ; टाइबर रोमको नदी हो।
८. (घ) — मोनालिसा लियोनार्दो दा भिन्चीको कृति हो; ब्रुनेलेस्की वास्तुकार थिए।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- संस्कृत भाषाका आधारमा नेपाल शब्दको उत्पत्ति प्रस्ट पार्नुहोस्। [2]
- किरातकालको आर्थिक अवस्था कस्तो थियो? [2]
- गोष्ठी र गुठीबिच के सम्बन्ध छ? [2]
- दशरथ चन्दको कुनै दुई योगदान लेख्नुहोस्। [2]
- लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका कुनै दुई चुनौती लेख्नुहोस्। [2]
- स्पार्टा र एथेन्सको शासन व्यवस्थामा के फरक थियो? [2]
- सिन्धु उपत्यकाको सभ्यताका कुनै दुई प्रभाव आज पनि देखिन्छन्, लेख्नुहोस्। [2]
- कोपर्निकस र केप्लरको योगदान लेख्नुहोस्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. संस्कृतमा "नीपः" को अर्थ पहाडको फेदी र "आलयः" को अर्थ निवास हो। नेपाल हिमाल र पहाडको फेदी तथा खोँचमा रहेको बस्ती भएकाले नीपः + आलयः मिलेर "नेपाल" बनेको अनुमान गरिन्छ।
२. किरातकालको आर्थिक अवस्था राम्रो थियो। पशुपालन, खेती, जडीबुटी सङ्कलन र घरेलु उद्योग मुख्य पेसा थिए। ऊनका राडीपाखी, कस्तुरी, चिराइतो, रक्तचन्दन र दुम्सीको काँडा पाटलिपुत्र (पटना) सम्म लगेर बेचिन्थ्यो।
३. लिच्छविकालमा सामाजिक काम सबै मिलेर गर्ने प्रणालीलाई गोष्ठी भनिन्थ्यो। समयसँगै गोष्ठी शब्द र व्यवस्था परिमार्जित भई "गुठी" बन्यो, जसले आज पनि जात्रा, मन्दिरको हेरचाह र मृत्युसंस्कारको काम गर्छ।
४. (क) धर्मभक्त माथेमा र टङ्कप्रसाद आचार्यसँग मिलेर नेपाल प्रजा परिषद् स्थापना गरे। (ख) भारतका पत्रिकामा "सेवासिंह" नामले राणाविरोधी लेख लेखी जनचेतना फैलाए; बनारसका नेपाली विद्यार्थीलाई सङ्गठित गरे र माफी नमागी १९९७ माघ १५ मा सहादत दिए।
५. (क) राजनीतिक स्थिरता कायम गर्नु। (ख) भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नु। (सबै वर्ग र समुदायलाई पहिचान दिनु, दलले निष्पक्ष भूमिका खेल्नु पनि लेख्न सकिन्छ।)
६. स्पार्टामा कुलीन वंशको निरङ्कुश शासन थियो। एथेन्समा प्रजातन्त्र थियो — संविधान बनाइएको थियो र जननिर्वाचित लोकसभा तथा कुलीनको परिषद्ले शासन चलाउँथे।
७. (क) मूर्ति बनाउने कला र मूर्तिपूजा आज पनि नेपाल र भारतमा छ। (ख) नदी किनारमा दाहसंस्कार गर्ने चलन कायम छ। (प्रकृति र जनावरको पूजा, ऊनी र सुती लुगा पनि लेख्न सकिन्छ।)
८. कोपर्निकसले "सूर्य घुम्दैन, पृथ्वी र अन्य ग्रहले सूर्यको परिक्रमा गर्छन्" भन्ने सूर्यकेन्द्रित सिद्धान्त दिए। केप्लरले यही सिद्धान्तलाई गणितीय आधारमा प्रमाणित गरे।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- लिच्छविकालको शासन व्यवस्था, समाज र कलाको वर्णन गर्नुहोस्। [4]
- नेपालमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म पुग्न भएका प्रमुख राजनीतिक घटनालाई समयक्रममा लेख्नुहोस्। [4]
- प्राचीन ग्रिक र रोमन सभ्यताको योगदानको चर्चा गर्नुहोस्। [4]
- पुनर्जागरणका कारण र यसले कला तथा विज्ञानमा पारेको प्रभाव लेख्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. शासन: किरातलाई हराएर वैशालीबाट आएका लिच्छविले राजतन्त्र चलाए। जयवर्मा पहिलो लिच्छवि राजा र चाँगुनारायणमा शिलालेख राख्ने मानदेव पहिलो प्रामाणिक राजा हुन्। राजधानी नजिक दरबारबाट प्रत्यक्ष शासन र टाढाका ठाउँमा राजाका प्रतिनिधि सामन्तमार्फत स्थानीय शासन हुन्थ्यो; विभिन्न पदको व्यवस्था थियो। समाज: वर्णाश्रममा आधारित; १८ जातिका मानिस मिलेर बस्ने भएकाले "अष्टादश प्रकृति"; संयुक्त परिवार; सामाजिक काम गोष्ठीमार्फत; नारीले वर छान्न, विधवा विवाह र पुनर्विवाह गर्न पाउँथे र उच्च वर्गका नारी पढ्थे। खेती र पशुपालन मुख्य पेसा; हिन्दु धर्म, प्रकृति र पितृपूजा। कला: कलाको स्वर्णकाल — कैलाशकुट र मानगृह जस्ता भवन, चाँगुनारायण मन्दिर र पशुपति क्षेत्रको विरूपाक्ष मूर्ति। गुठी परम्परा यसै कालको देन हो।
२. (क) १९३३ फागुन २ मा लखन थापाको सहादत — राणाविरुद्ध पहिलो विद्रोह। (ख) १९९७ माघमा शुक्रराज, धर्मभक्त, गङ्गालाल र दशरथ चन्दको सहादतले आन्दोलनलाई बल दियो। (ग) २००७ फागुन ७ — राणा शासन अन्त्य, प्रजातन्त्र स्थापना। (घ) २०१७ पुस १ — राजा महेन्द्रले संसद् भङ्ग गरी पञ्चायत लादे। (ङ) २०४६ चैत २६ — जनआन्दोलनपछि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना; २०४७ को संविधान। (च) २०६३ वैशाख ११ — जनआन्दोलन २०६२/६३ पछि प्रतिनिधि सभा पुनःस्थापना (लोकतन्त्र दिवस)। (छ) २०६४ चैत २८ — संविधान सभा निर्वाचन। (ज) २०६५ जेठ १५ — गणतन्त्र घोषणा। (झ) २०७२ असोज ३ — नेपालको संविधान जारी; ७ प्रदेश, ७७ जिल्ला र ७५३ स्थानीय तह। यसरी सहिदको बलिदान र जनआन्दोलनबाट नेपाल लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा पुग्यो।
३. ग्रिक: नगर राज्य (पोलिस); एथेन्समा प्रजातन्त्र, संविधान र लोकसभा तथा परिषद् — संसद्को थालनी; नगर राज्यबिच मेलमिलापका लागि ओलम्पिक खेल; होमरका इलियड र ओडिसी, हेसियोडका कविता, एस्काइलस र युरिपिडिजका नाटक; "इतिहासका पिता" हेरोडोटस; सुकरात, प्लेटो ("रिपब्लिक") र अरस्तुको दर्शन; एथेना र जियसका मूर्ति तथा पार्थेनन मन्दिर। रोमन: ई.पू. ७५३ मा रोमको स्थापना; ल्याटिनले इट्रस्कनलाई हराई गणतन्त्र; सिनेट र सभा; निर्वाचनको थालनी; युरोपदेखि मिश्र र मेसोपोटामियासम्म साम्राज्य; जुलियस सिजर र अगस्टस सिजरको स्वर्णयुग। आजको प्रभाव: प्रजातन्त्र, गणतन्त्र, संविधान, नागरिकता, मौलिक हक, निर्वाचन, ओलम्पिक, साहित्य, इतिहास लेखन र स्तम्भ भएको वास्तुकला।
४. कारण: यातायातको विकास; तीव्र सहरीकरण; व्यापार र भ्रमणले ज्ञान र अनुभव बढी धार्मिक आडम्बरको विरोध; अरबी सभ्यता र संस्कृतिको प्रभाव; पुस्तक र पत्रपत्रिकाको प्रकाशन। कलामा प्रभाव: लियोनार्दो दा भिन्चीको मोनालिसा, माइकल एन्जेलो र राफेलका चित्र, गिबर्टीको पित्तलको "स्वर्गको द्वार", ब्रुनेलेस्कीको फ्लोरेन्स गिर्जाघरको गुम्बज — कलामा सजीवता र मानवीय भावना आयो। विज्ञानमा प्रभाव: तर्क र प्रमाणमा विश्वास बढ्यो; कोपर्निकसको सूर्यकेन्द्रित सिद्धान्त, केप्लरको गणितीय प्रमाण, ग्यालिलियोको दूरबिनबाट अवलोकन, न्युटनको गुरुत्वाकर्षण सिद्धान्त; कोलम्बस, भास्को डी गामा र मार्को पोलोका यात्राले भौगोलिक ज्ञान बढायो। यसरी पुनर्जागरणले आधुनिक युगको जग बसाल्यो।
Practise more: Social Studies and Human Value Education question bank