Unit 9 · एकाइ · 12 teaching hours · 31 min read

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, समसामयिक घटना र सूचना प्रविधि

What the syllabus asks for 5

कूटनीतिक नियोग र कूटनीतिक सम्बन्ध
बिमस्टेक र नेपाल
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ: उद्देश्य, अङ्ग र भूमिका
साइबर अपराध: प्रकार र बच्ने उपाय
समसामयिक घटना र सूचना प्रविधिको उपयोग

तपाईँको गाउँका कोही दिदी कतारमा काम गर्नुहुन्छ, कोही दाइ जापानमा पढ्नुहुन्छ। उहाँहरूको राहदानी हराए वा काम गर्ने ठाउँमा समस्या परे कसले सहयोग गर्छ? नेपालको चिया बङ्गलादेशको बाटो हुँदै समुद्रपारि कसरी पुग्छ? संसारका देशहरू शान्ति, स्वास्थ्य र विकासका लागि कहाँ भेला हुन्छन्? अनि हाम्रो हातको मोबाइलले एकैछिनमा संसारभरिको समाचार ल्याइदिन्छ भने त्यही मोबाइलबाट ठगी र अपमान पनि कसरी हुन्छ? यस एकाइमा कूटनीतिक नियोग, बिमस्टेक, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, साइबर अपराध र समसामयिक घटनाबारे पढ्नेछौँ। यी सबैले नेपाल संसारसँग कसरी जोडिएको छ र हामी सुरक्षित तथा सचेत नागरिक कसरी बन्ने भन्ने सिकाउँछन्।

यस एकाइबाट परीक्षाले खोज्ने कुरा

कूटनीति र कूटनीतिक नियोगको अर्थ; राजदूतावास, महावाणिज्य दूतावास, संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि स्थायी नियोग र कन्सुलर सेवा विभागका काम; बिमस्टेकको स्थापना (सन् १९९७), सदस्य, उद्देश्य, सहयोगका क्षेत्र र नेपालले पाएका फाइदा; संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना (सन् १९४५ अक्टोबर २४), सदस्य सङ्ख्या, छ अङ्ग, छ भाषा, नेपालको सदस्यता (सन् १९५५ डिसेम्बर १४) र दुवैबिचको सहयोग; साइबर अपराधका प्रकार, कानुन, उजुरी गर्ने निकाय र बच्ने उपाय; समसामयिक घटनाको अर्थ र महत्त्व।

९.१ कूटनीतिक नियोग र कूटनीतिक सम्बन्ध

कूटनीति

राष्ट्र–राष्ट्रबिचको राजनीतिक सम्बन्ध तथा त्यस्तो सम्बन्धलाई दक्षतापूर्वक सञ्चालन गर्ने नीति र कलालाई कूटनीति भनिन्छ। यसको मुख्य लक्ष्य आफ्नो राष्ट्रहितको रक्षा गर्दै अरू देशसँग मित्रता र सहयोग बढाउनु हो।

कूटनीतिक नियोग

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको विकास र विस्तार गर्न तथा आपसी सहयोग आदानप्रदान गर्न औपचारिक रूपमा आफ्नो देशको प्रतिनिधित्व गर्दै अर्को देशमा स्थापना गरिएको संस्थालाई कूटनीतिक नियोग भनिन्छ।

नेपालले कूटनीतिक सम्बन्ध भएका देशमध्ये विकास साझेदार मुलुक, शक्तिराष्ट्र र नेपाली कामदार धेरै जाने श्रम गन्तव्य मुलुकमा आफ्ना नियोग राखेको छ। नियोगलाई दुई प्रकारले बुझिन्छ:

१. नेपाली नियोग: विदेशमा रहेका नेपाली राजदूतावास, संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि नेपालको स्थायी नियोग, नेपाली महावाणिज्य दूतावास र वाणिज्य दूतावास, अवैतनिक महावाणिज्य दूतावास वा अवैतनिक वाणिज्य दूतावास र नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेका निकाय।
२. विदेशी नियोग: नेपालमा रहेका विदेशी राजदूतावास, नियोग, महावाणिज्य दूतावास, वाणिज्य दूतावास, सम्पर्क कार्यालय, अवैतनिक महावाणिज्य दूतावास वा अवैतनिक वाणिज्य दूतावास।

कूटनीतिक नियोगका सामान्य काम

१. त्यस देशमा रहेका आफ्ना नागरिकको सुरक्षा र आवश्यक सहयोग गर्ने।
२. दुई देशबिच सन्धि–सम्झौता गर्दा छलफल अगाडि बढाउने।
३. राष्ट्र प्रमुख, सरकार प्रमुख र उच्च पदस्थ व्यक्तिको भ्रमणमा समन्वय गर्ने।
४. अर्को देशले राखेको प्रस्तावमा आफ्नो देशको धारणा सार्वजनिक गर्ने।
५. व्यापार, लगानी, पर्यटन र सांस्कृतिक आदानप्रदान प्रवर्धन गर्ने।
६. त्यस देशको कानुन र कूटनीतिक मर्यादाको पालना गर्दै काम गर्ने।

**चित्र १.** नेपालका कूटनीतिक नियोग र तिनका मुख्य काम। सबै नियोगको केन्द्र परराष्ट्र मन्त्रालय हो।

(क) राजदूतावास

राजदूतावास कूटनीतिक नियोगको सबैभन्दा प्रमुख रूप हो र यसको प्रमुखलाई राजदूत भनिन्छ। छिमेकी र मित्र राष्ट्रहरूले काठमाडौँमा दूतावास राखेर दुवै देशको हितका लागि काम गरिरहेका छन्; नेपालले पनि विभिन्न देशमा दूतावास राखेको छ। विदेशमा रहेका नेपाली कामदारका समस्या समाधान गर्न राजदूतावासले गन्तव्य मुलुकका मन्त्रालयसँग समन्वय गर्छ। आप्रवासी नेपाली कामदारको अधिकार संरक्षणका लागि कूटनीतिक पहल गर्ने, समझदारीपत्र र श्रम सम्झौताका लागि छलफल र परामर्श गर्ने तथा समस्यामा परेका कामदारलाई स्वदेश फिर्ता गराउने काम राजदूतावासमार्फत हुन्छन्।

(ख) महावाणिज्य दूतावास

महावाणिज्य दूतावासले विदेशी भूमिमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्छ, तर यसको मुख्य ध्यान व्यापार र नागरिक सेवा मा हुन्छ। यसले दुई देशबिचको व्यापार सम्बन्ध व्यवस्थित गर्छ, व्यापारमा आउने अवरोध हटाउन सहजीकरण गर्छ र आयात–निर्यात सहज बनाउन पहल गर्छ। जस्तै भारतको कोलकातामा रहेको नेपाली महावाणिज्य दूतावासले कोलकाता बन्दरगाह हुँदै आउने नेपालको सामानको पारवहनमा सहयोग गर्छ।

(ग) संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि स्थायी नियोग

न्युयोर्क र जेनेभामा रहेका नेपालका स्थायी नियोगले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र यसका निकायमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्छन्। नेपालको परराष्ट्र नीति पञ्चशील (एकअर्काको सार्वभौमसत्ता र भौगोलिक अखण्डताको सम्मान, आक्रमण नगर्ने, आन्तरिक मामलामा हस्तक्षेप नगर्ने, समानता र पारस्परिक लाभ, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व) मा आधारित छ। यी नियोगले यही सिद्धान्तअनुसार विश्व शान्तिका लागि काम गर्छन्।

(घ) कन्सुलर सेवा विभाग

कन्सुलर सेवा भन्नाले विदेशमा रहेका नेपालीको हकहितको सुरक्षा, उद्धार, क्षतिपूर्तिको पहल, कागजातको प्रमाणीकरण, विदेशी नियोग र कूटनीतिक पदाधिकारीलाई दिइने सुविधा र उन्मुक्ति तथा सरकारी भ्रमणमा जाने पदाधिकारीका लागि प्रवेशाज्ञाको सिफारिस जस्ता कामलाई बुझाउँछ। यी सेवा सरल, सहज, पारदर्शी र उत्तरदायी ढङ्गले दिन परराष्ट्र मन्त्रालयअन्तर्गत कन्सुलर सेवा विभाग स्थापना गरिएको हो।

विभागले शैक्षिक प्रमाणपत्र प्रमाणीकरण, प्रहरी प्रतिवेदन (चारित्रिक प्रमाणपत्र) को प्रमाणीकरण, विदेशमा समस्यामा परेका वा घाइते भएका नेपालीको उद्धार गरी स्वदेश झिकाउने, मृत्यु भएमा शव झिकाउने, हराएका व्यक्तिको खोजतलास गर्ने र कानुनी हकदारलाई क्षतिपूर्ति तथा बिमा रकम दिलाउने जस्ता काम विदेशस्थित नेपाली नियोगसँग समन्वय गरेर गर्छ। धेरै सेवा अनलाइनबाट पनि दिइन्छ।

एउटा घटनामा कुन निकायले के गर्छ?

प्रश्न. मलेसियामा काम गर्ने रामबहादुरको कम्पनीले तलब नदिई राहदानी पनि राखिदियो। उहाँका परिवारले नेपालबाट के गर्न सक्छन्? कुन निकायको भूमिका हुन्छ?

उत्तर. (क) परिवारले कन्सुलर सेवा विभाग वा वैदेशिक रोजगार विभागमा निवेदन दिन सक्छन्। (ख) कन्सुलर सेवा विभागले क्वालालम्पुरस्थित नेपाली राजदूतावाससँग समन्वय गर्छ। (ग) राजदूतावासले मलेसियाको श्रम मन्त्रालय र कम्पनीसँग कुरा गरी तलब र राहदानी फिर्ता गराउन पहल गर्छ; आवश्यक परे सुरक्षित आश्रय र स्वदेश फिर्तीको व्यवस्था गर्छ। (घ) दुई देशबिचको श्रम सम्झौता यस्ता समस्या समाधानको कानुनी आधार बन्छ।

क्रियाकलाप — पाठ ९.१

१. पुस्तकालय खोज: विद्यालयको पुस्तकालयमा भएका पुस्तक र पत्रपत्रिकामा कूटनीतिक नियोगसम्बन्धी सामग्री खोज्नुहोस्। राष्ट्रिय दैनिकमा पछिल्ला कूटनीतिक समाचार (राजदूत नियुक्ति, उच्चस्तरीय भ्रमण, सम्झौता) पढी "कूटनीतिक नियोगको काम र आवश्यकता" शीर्षकमा लेख तयार गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

२. नेपालको राजदूतावास भएका कुनै दस देशको नाम र राजधानीको तालिका बनाउनुहोस्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. कूटनीतिक नियोग भनेको के हो? अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको विकास र विस्तार गर्न तथा आपसी सहयोग आदानप्रदान गर्न औपचारिक रूपमा आफ्नो देशको प्रतिनिधित्व गर्दै अर्को देशमा स्थापना गरिएको संस्थालाई कूटनीतिक नियोग भनिन्छ। राजदूतावास, महावाणिज्य दूतावास र संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि स्थायी नियोग यसका उदाहरण हुन्।

२. राजदूतावासले के के काम गर्छ, उल्लेख गर्नुहोस्। (क) दुई देशको सम्बन्ध र हितका लागि काम गर्छ; (ख) विदेशमा रहेका नेपाली कामदारका समस्या समाधानका लागि गन्तव्य मुलुकका मन्त्रालयसँग समन्वय गर्छ; (ग) आप्रवासी कामदारको अधिकार संरक्षणका लागि कूटनीतिक पहल गर्छ; (घ) समझदारीपत्र र श्रम सम्झौताका लागि छलफल तथा परामर्श गर्छ; (ङ) समस्यामा परेका कामदारलाई स्वदेश फिर्ता गराउँछ; (च) उच्चस्तरीय भ्रमण र सन्धिसम्झौतामा समन्वय गर्छ।

३. कन्सुलर सेवा विभागका कार्य उल्लेख गर्नुहोस्। (क) विदेशमा रहेका नेपालीको हकहितको सुरक्षा र उद्धार; (ख) शैक्षिक प्रमाणपत्र र प्रहरी प्रतिवेदन जस्ता कागजातको प्रमाणीकरण; (ग) विदेशमा मृत्यु भएका नेपालीको शव झिकाउने र हराएकाको खोजतलास; (घ) क्षतिपूर्ति र बिमा रकम कानुनी हकदारलाई दिलाउने; (ङ) विदेशी कूटनीतिक पदाधिकारीलाई सुविधा र उन्मुक्ति; (च) सरकारी भ्रमणमा जाने पदाधिकारीको प्रवेशाज्ञाका लागि सिफारिस।

९.२ बिमस्टेक र नेपाल

बङ्गालको खाडी नजिकका र यसबाट प्रभावित दक्षिण तथा दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूको क्षेत्रीय सङ्गठनको पूरा नाम बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास हो। छोटकरीमा यसलाई बिमस्टेक भनिन्छ।

विवरण	जानकारी
स्थापना	सन् १९९७ जुन ६, बैङ्कक (थाइल्यान्ड)
सुरुका सदस्य	बङ्गलादेश, भारत, श्रीलङ्का र थाइल्यान्ड; सोही वर्ष म्यानमार थपियो
नेपाल र भुटानको सदस्यता	सन् २००४
हालका सदस्य (७)	नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, भुटान, म्यानमार, श्रीलङ्का, थाइल्यान्ड
स्थायी सचिवालय	ढाका, बङ्गलादेश (सन् २०१४ देखि)
पहिलो शिखर सम्मेलन	सन् २००४, बैङ्कक
नेपालमा भएको शिखर सम्मेलन	चौथो, सन् २०१८ अगस्ट, काठमाडौँ
अध्यक्षता	सदस्य देशको नामको अङ्ग्रेजी वर्णक्रमअनुसार पालैपालो

सार्कका आठ सदस्यमध्ये पाँच (नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, भुटान, श्रीलङ्का) बिमस्टेकमा पनि छन्; म्यानमार र थाइल्यान्डले यसलाई दक्षिणपूर्वी एसियासँग जोड्छन्। यो दक्षिण एसियामा हालसम्मको सबैभन्दा कान्छो क्षेत्रीय सङ्गठन हो।

**चित्र २.** बिमस्टेक र सार्कका सदस्य। पाँच देश दुवै सङ्गठनमा छन्; बिमस्टेकले नेपाललाई बङ्गालको खाडी र दक्षिणपूर्वी एसियासँग जोड्छ।

बिमस्टेकका उद्देश्य

१. सदस्य मुलुकबिच विकासका गतिविधि सञ्चालन गर्ने।
२. प्राविधिक सहयोग आदानप्रदान गरी दक्षता र कार्यकुशलता बढाउने।
३. प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणका माध्यमबाट लगानी आकर्षित गर्ने।
४. सुपथ मूल्यमा गुणस्तरीय सामानको उत्पादन गर्ने।
५. व्यापार, लगानी, पर्यटन, ऊर्जा, यातायात, सञ्चार, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य र जलवायु परिवर्तन जस्ता क्षेत्रमा सहयोग लिने र दिने।

सहयोगका क्षेत्र

पाठ्यपुस्तकमा बिमस्टेकका सुरुका केही सहयोग क्षेत्र र तिनका संयोजक मुलुक यसरी दिइएका छन्:

सहयोगका क्षेत्र	संयोजक मुलुक
व्यापार र लगानी	बङ्गलादेश
ऊर्जा	म्यानमार
यातायात र सञ्चार	भारत
पर्यटन	भारत
प्रविधि	श्रीलङ्का
मत्स्यपालन	थाइल्यान्ड

थप जानकारी: सहयोगका क्षेत्रको पुनर्गठन

सुरुमा बिमस्टेकका सहयोग क्षेत्र चौधवटासम्म पुगेका थिए। सन् २०२२ मा श्रीलङ्काको अध्यक्षतामा भएको पाँचौँ शिखर सम्मेलनले बिमस्टेकको बडापत्र पारित गर्‍यो र सहयोगका क्षेत्रलाई सात मुख्य क्षेत्रमा समेट्यो। हरेक सदस्यले एउटा क्षेत्रको नेतृत्व गर्छ। नेपालले "जनस्तरको सम्पर्क" (संस्कृति, पर्यटन, बौद्धिक संस्था, सञ्चार माध्यम) क्षेत्रको नेतृत्व गर्छ; बङ्गलादेशले व्यापार र लगानी, भुटानले वातावरण र जलवायु परिवर्तन, भारतले सुरक्षा, म्यानमारले कृषि र खाद्य सुरक्षा, श्रीलङ्काले विज्ञान र प्रविधि तथा थाइल्यान्डले सम्पर्क सञ्जाल (यातायात) को नेतृत्व गर्छन्।

बिमस्टेकबाट नेपालले प्राप्त गरेका उपलब्धि

नेपाल भूपरिवेष्टित देश हो; समुद्रसँग प्रत्यक्ष पहुँच छैन। बिमस्टेकका सदस्य भएकाले नेपालले बङ्गालको खाडीका बन्दरगाह र समुद्री मार्ग प्रयोग गरी पारवहन क्षमता बढाउन सक्छ। गौतम बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनी भएकाले म्यानमार, भुटान, थाइल्यान्ड र श्रीलङ्का जस्ता बौद्ध बहुल देशबाट पर्यटक आकर्षित गर्न सकिन्छ। जलविद्युत् उत्पादन गरी बेच्न, जलस्रोत र पर्यटनमा लगानी भित्र्याउन र यातायात विकासमा सहयोग लिन पनि यो मञ्च उपयोगी छ।

१. सहज रूपमा विश्व बजारमा पहुँच वृद्धि भएको।
२. सदस्य राष्ट्रबाट वैदेशिक लगानी भित्र्याउने वातावरण तयार भएको।
३. पर्यटन प्रवर्धन गरी आर्थिक विकासको आधार तयार हुँदै गएको।
४. वस्तु र सेवाको उपयुक्त मूल्य कायम भई उत्पादक र उपभोक्ता दुवैको हित बढेको।
५. विभिन्न देशमा उत्पादित गुणस्तरीय वस्तु र सेवाको सहज उपलब्धता।
६. सन् २०१८ मा चौथो शिखर सम्मेलन काठमाडौँमा गरेर नेपालले क्षेत्रीय नेतृत्व क्षमता देखाएको।

बिमस्टेक र सार्क नझुक्याउनुहोस्

सार्क: स्थापना १९८५, सदस्य ८, सचिवालय काठमाडौँ। बिमस्टेक: स्थापना १९९७, सदस्य ७, सचिवालय ढाका, नेपाल सदस्य २००४ मा। परीक्षामा दुवैको तुलना सोधिन्छ।

क्रियाकलाप — पाठ ९.२

१. बिमस्टेकबाट नेपालले लिन सक्ने फाइदाबारे कक्षामा छलफल गरी पालैपालो आफूले जानेका कुरा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

२. एसियाको रेखाचित्र बनाई बिमस्टेकका सात सदस्य देश र बङ्गालको खाडी देखाउनुहोस्। नेपालबाट कोलकाता वा विशाखापट्टनम बन्दरगाहसम्मको बाटो कोर्नुहोस्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. बिमस्टेकको स्थापना कहिले भएको थियो? बिमस्टेकको स्थापना सन् १९९७ जुन ६ मा थाइल्यान्डको राजधानी बैङ्ककमा भएको थियो। नेपाल सन् २००४ मा यसको सदस्य बनेको हो।

२. बिमस्टेकका मुख्य सहयोगका क्षेत्रहरू कुन कुन हुन्, बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस्। (क) व्यापार र लगानी — संयोजक बङ्गलादेश; (ख) ऊर्जा — म्यानमार; (ग) यातायात र सञ्चार — भारत; (घ) पर्यटन — भारत; (ङ) प्रविधि — श्रीलङ्का; (च) मत्स्यपालन — थाइल्यान्ड। यसका अतिरिक्त कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, जलवायु परिवर्तन र जनस्तरको सम्पर्क पनि सहयोगका क्षेत्र हुन्; सन् २०२२ देखि यिनलाई सात मुख्य क्षेत्रमा समेटिएको छ र नेपालले जनस्तरको सम्पर्क क्षेत्रको नेतृत्व गर्छ।

३. बिमस्टेक स्थापना गर्नुका उद्देश्य उल्लेख गर्नुहोस्। (क) सदस्य मुलुकबिच विकासका गतिविधि सञ्चालन गर्नु; (ख) प्राविधिक सहयोग आदानप्रदान गरी दक्षता र कार्यकुशलता बढाउनु; (ग) प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणबाट लगानी आकर्षित गर्नु; (घ) सुपथ मूल्यमा गुणस्तरीय सामान उत्पादन गर्नु; (ङ) व्यापार, ऊर्जा, यातायात, पर्यटन, कृषि र जलवायु परिवर्तन जस्ता क्षेत्रमा पारस्परिक सहयोग गर्नु।

४. बिमस्टेकको सदस्य भएको नाताले नेपालले अधिकतम फाइदा लिन के के गर्नुपर्ला, आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्नुहोस्। मेरो विचारमा नेपालले (क) बङ्गलादेश र भारतका बन्दरगाहसम्म छोटो र सस्तो पारवहन मार्गका लागि सम्झौता गर्नुपर्छ; (ख) जलविद्युत् उत्पादन बढाएर बङ्गलादेश र भारतमा बिजुली बेच्नुपर्छ; (ग) लुम्बिनीलाई बौद्ध पर्यटनको केन्द्र बनाएर म्यानमार, थाइल्यान्ड र श्रीलङ्काका पर्यटक ल्याउनुपर्छ; (घ) चिया, कफी, अलैँची, जडीबुटी जस्ता निर्यातयोग्य वस्तुको गुणस्तर बढाउनुपर्छ; (ङ) बिमस्टेक बैठक र सम्झौतामा सक्रिय सहभागिता जनाई आफूले नेतृत्व गर्ने जनस्तरको सम्पर्क क्षेत्रलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।

९.३ संयुक्त राष्ट्रसङ्घ: उद्देश्य, अङ्ग र भूमिका

दोस्रो विश्वयुद्धमा करोडौँ मानिस मारिएपछि भविष्यमा यस्तो विनाश रोक्न विश्वका देशहरू मिलेर संयुक्त राष्ट्रसङ्घ स्थापना गरे। यो विश्वकै सबैभन्दा ठुलो अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन हो।

photograph — **चित्र ३.** न्युयोर्कमा रहेको संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मुख्यालय। यहीँ महासभा र सुरक्षा परिषद्का बैठक बस्छन्। स्रोत: MemeGod27 / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)

विवरण	जानकारी
स्थापना	सन् १९४५ अक्टोबर २४ (यही दिन संयुक्त राष्ट्रसङ्घ दिवस मनाइन्छ)
मुख्यालय	न्युयोर्क, संयुक्त राज्य अमेरिका
सदस्य सङ्ख्या	१९३
प्रारम्भिक सदस्य	५१ राष्ट्र; बाँकी बडापत्रअनुसार पछि सदस्य बनेका
आधिकारिक भाषा (६)	अङ्ग्रेजी, फ्रान्सेली, स्पेनी, रुसी, चिनियाँ र अरबी
नेपालको सदस्यता	सन् १९५५ डिसेम्बर १४

सदस्यता पाउने प्रक्रिया: नयाँ राष्ट्रले सदस्यता माग्दा सुरक्षा परिषद्का पाँच स्थायी सदस्यसहित कम्तीमा नौ सदस्यको सिफारिस चाहिन्छ। त्यसपछि महासभाको दुई तिहाइ बहुमतले सदस्यता दिन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घका उद्देश्य

१. अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम गर्ने।
२. सदस्य राष्ट्रबिच मैत्रीपूर्ण सम्बन्धको विकास गर्ने र विश्व शान्ति बलियो बनाउन उचित कदम चाल्ने।
३. अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय समस्या समाधान गर्न तथा जाति, लिङ्ग, भाषा र धर्ममा भेदभाव नगरी सबैको मौलिक हक र मानव अधिकारको सम्मान गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग जुटाउने।
४. यी साझा उद्देश्य पूरा गर्न राष्ट्रहरूका कामलाई समन्वय गर्ने केन्द्रका रूपमा काम गर्ने।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घका छ अङ्ग

**चित्र ४.** संयुक्त राष्ट्रसङ्घका छ प्रमुख अङ्ग। अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय नेदरल्यान्ड्सको हेगमा र बाँकी मुख्यालय न्युयोर्कमा छन्।

सुरक्षा परिषद्का पाँच स्थायी सदस्य — संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, रुस र चीन — लाई निषेधाधिकार छ; यीमध्ये एकले पनि विरोध गरे महत्त्वपूर्ण प्रस्ताव पारित हुँदैन। बाँकी दस अस्थायी सदस्य महासभाले दुई–दुई वर्षका लागि चुन्छ। नेपाल सन् १९६९–७० र सन् १९८८–८९ मा गरी दुई पटक सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य भइसकेको छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको भूमिका

१. शान्ति सेनामा योगदान: नेपालले सन् १९५८ देखि शान्ति स्थापना अभियानमा सहभागिता जनाउँदै आएको छ। लेबनान, दक्षिण सुडान, कङ्गो जस्ता देशमा नेपाली सेना र प्रहरी खटिएका छन्। शान्ति सैनिक पठाउने देशमा नेपाल सधैँ अग्रपङ्क्तिमा पर्छ।
२. सुरक्षा परिषद्को सदस्य: दुई पटक अस्थायी सदस्य भएर विश्व शान्ति र सुरक्षामा योगदान गरेको।
३. निःशस्त्रीकरण: सन् १९८८ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको निःशस्त्रीकरणसम्बन्धी सम्मेलनको उपाध्यक्ष भएर योगदान गरेको।
४. वातावरण र विकास: पृथ्वी शिखर सम्मेलनलगायत अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सक्रिय सहभागिता; दिगो विकासका लक्ष्यलाई राष्ट्रिय योजनामा प्राथमिकता।
५. मानव अधिकार: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मर्मअनुसार राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगलाई स्वायत्त संवैधानिक निकायका रूपमा स्थापना गरेको।
६. परराष्ट्र नीति: आतङ्कवादविरुद्ध प्रतिबद्धता; साम्राज्यवाद, उपनिवेशवाद, विस्तारवाद र हस्तक्षेपको विरोध; स्वतन्त्र र असंलग्न छवि।

नेपालमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सहयोग

निकाय	नेपालमा प्रमुख काम
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम	गरिबी निवारण, सुशासन, विपत् र जलवायु
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बालकोष (युनिसेफ)	बाल स्वास्थ्य, खोप, पोषण, शिक्षा, बाल अधिकार
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसङ्ख्या कोष	परिवार नियोजन, मातृ स्वास्थ्य, जनगणनामा प्राविधिक सहयोग
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन	पोलियो र मलेरिया उन्मूलन, कोभिड–१९ को खोप र सूचना
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन	श्रमिकको अधिकार, बालश्रम उन्मूलन
खाद्य तथा कृषि सङ्गठन	कृषि उत्पादन, वन, खाद्य सुरक्षा
युनेस्को	शिक्षा, लुम्बिनी र काठमाडौँ उपत्यका जस्ता विश्व सम्पदाको संरक्षण

यसका अतिरिक्त संयुक्त राष्ट्रसङ्घले भुटानी शरणार्थी व्यवस्थापन, महिला र किशोरी शिक्षा, वातावरण संरक्षणमा सहयोग गरेको छ। वि.सं. २०६३ को शान्ति प्रक्रियालाई निष्कर्षमा पुर्‍याउन संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय नेपाल नियोग (अनमिन) ले हतियार र सेनाको अनुगमन गरेको थियो। वि.सं. २०७२ को भूकम्पपछि मानवीय सहयोग र पुनर्निर्माणमा पनि यसका निकायले ठुलो काम गरे। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले बुद्ध जयन्तीलाई अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा मान्यता दिएको छ।

क्रियाकलाप — पाठ ९.३

१. समूह छलफल: कक्षालाई समूहमा बाँडी (क) नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा गरेको योगदान र (ख) नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घबाट पाएको सहयोगमध्ये एक विषयमा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।

२. भूमिका अभिनय: कक्षाका विद्यार्थीले विभिन्न देशको प्रतिनिधि बनेर संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभा बैठकको अभिनय गर्नुहोस्। विषय: "जलवायु परिवर्तनबाट हिमाली देशलाई कसरी बचाउने?" प्रत्येक देशलाई एक मत दिनुहोस्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना कहिले भएको थियो, मिति उल्लेख गर्नुहोस्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा भएको थियो। त्यसैले हरेक वर्ष अक्टोबर २४ लाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घ दिवसका रूपमा मनाइन्छ।

२. नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता कहिले प्राप्त गरेको थियो? नेपालले सन् १९५५ डिसेम्बर १४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो।

३. संयुक्त राष्ट्रसङ्घले कतिवटा भाषालाई कामकाजको भाषाका रूपमा प्रयोग गर्ने गरेको छ, ती कुन कुन हुन्, उल्लेख गर्नुहोस्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले छवटा भाषालाई आधिकारिक कामकाजको भाषा मानेको छ: अङ्ग्रेजी, फ्रान्सेली, स्पेनी, रुसी, चिनियाँ र अरबी।

४. संयुक्त राष्ट्रसङ्घका अङ्गहरू कतिवटा छन्, ती कुन कुन हुन्, सूची तयार पार्नुहोस्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घका छवटा प्रमुख अङ्ग छन्: (क) महासभा, (ख) सुरक्षा परिषद्, (ग) आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्, (घ) जिम्मा जमानी परिषद्, (ङ) अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय र (च) सचिवालय।

५. संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र नेपालको सम्बन्धका बारेमा एक लेख तयार पार्नुहोस्।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र नेपाल: सात दशकको साझेदारी

नेपाल सन् १९५५ डिसेम्बर १४ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य बनेको हो। त्यसयता नेपालले यसको बडापत्रप्रति पूर्ण प्रतिबद्धता देखाउँदै आएको छ। सन् १९५८ देखि नेपाली सेना र प्रहरी विश्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त देशमा शान्ति स्थापनामा खटिँदै आएका छन् र शान्ति सैनिक पठाउने देशमा नेपाल अग्रपङ्क्तिमा छ। नेपाल दुई पटक सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य भइसकेको छ।

बदलामा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका निकायले नेपालको विकासमा ठुलो सहयोग गरेका छन्। युनिसेफले खोप र पोषण, विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले पोलियो र मलेरिया उन्मूलन तथा कोभिड– १९ को खोप, जनसङ्ख्या कोषले मातृ स्वास्थ्य र जनगणना, युनेस्कोले लुम्बिनी र काठमाडौँ उपत्यकाका सम्पदा संरक्षणमा सहयोग गरेका छन्। शान्ति प्रक्रियामा अनमिनको भूमिका र २०७२ को भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण सहयोग पनि उल्लेखनीय छन्।

यसरी नेपाल र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सम्बन्ध दुईतर्फी छ — नेपालले विश्व शान्तिमा योगदान गर्छ र संयुक्त राष्ट्रसङ्घले नेपालको शान्ति र विकासमा। दिगो विकासका लक्ष्य पूरा गर्न यो साझेदारी अझ बलियो हुनु आवश्यक छ।

९.४ साइबर अपराध: प्रकार र बच्ने उपाय

साइबर अपराध

कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट र कम्प्युटर सञ्जाल जस्ता विद्युतीय सञ्चार माध्यम प्रयोग गरी गरिने गैरकानुनी कामलाई साइबर अपराध भनिन्छ।

सूचना प्रविधिसँगै विकसित भएको यो अपराध अहिले सामाजिक सञ्जालबाट धेरै हुने गरेको छ। फेसबुक, मेसेन्जर, टिकटक, युट्युब जस्ता सामाजिक सञ्जालमा कसैको इच्छाविपरीत उसको भिडियो, फोटो वा आवाज (सक्कली वा नक्कली बनाएर) राखी उसको मान, मर्यादा र प्रतिष्ठामा आँच पुर्‍याउने काम बढेको छ।

साइबर अपराधका प्रकार

प्रकार	उदाहरण
खाता चोरी र नक्कली खाता	कसैको सामाजिक सञ्जालको खाता चोरेर वा नक्कली खाता बनाएर साथीभाइसँग पैसा माग्ने
चिट्ठा र उपहारको ठगी	"तपाईँलाई चिट्ठा पर्‍यो", "विदेशी साथीले उपहार पठायो, भन्सार शुल्क तिर्नुहोस्" भनी पैसा लिने
अनलाइन किनमेल ठगी	सस्तोमा सामान बिक्रीमा राखी पैसा लिएर सामान नपठाउने
खेल रिचार्ज ठगी	अनलाइन खेलको रिचार्ज गरिदिन्छु भनी पासवर्ड र पैसा माग्ने
धम्की र ब्ल्याकमेल	निजी फोटो वा भिडियो देखाएर डर देखाई पैसा वा काम माग्ने
गाली र अपमान	सामाजिक सञ्जालमा अरूलाई गाली गर्ने, फोटो सम्पादन गरी बेइज्जत गर्ने
अफवाह फैलाउने	झुटा शीर्षक राखी भिडियो र तस्बिर फैलाएर सामाजिक सद्भाव बिगार्ने

साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि नेपालमा भएको व्यवस्था

कानुनी व्यवस्था:

१. विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ र विद्युतीय कारोबार नियमावली, २०६४।
२. सूचना प्रविधि न्यायाधिकरण (कार्यविधि) नियमावली, २०६४।
३. विद्युतीय कारोबार ऐनको दफा ४७ अनुसार सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गरी नैतिकतामा आँच पुर्‍याउने, घृणा वा द्वेष फैलाउने, सामाजिक सद्भाव बिगार्ने, महिलालाई जिस्क्याउने वा अपमान गर्ने जस्ता काम गरेमा एक लाख रुपियाँसम्म जरिवाना, पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन्छ।

संस्थागत व्यवस्था: साइबर अपराधको अनुसन्धान र तहकिकात गर्न प्रहरी प्रधान कार्यालयअन्तर्गत भोटाहिटी, काठमाडौँमा साइबर ब्युरो स्थापना गरिएको छ। सातै प्रदेशमा प्रदेश प्रहरी कार्यालयमा साइबर शाखा छन्।

**चित्र ७.** साइबर अपराधको उजुरी गर्ने क्रम। घटना थाहा भएको ३५ दिनभित्र प्रमाणसहित उजुरी दिनुपर्छ।

उजुरी गर्ने निकाय र प्रक्रिया

१. केन्द्रीय साइबर ब्युरो, भोटाहिटी, काठमाडौँ वा स्थानीय जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा स्वयम् उपस्थित भएर निवेदन दिन सकिन्छ।
२. सातै प्रदेशमा रहेका प्रदेश प्रहरी कार्यालयको साइबर शाखामा नजिकको प्रहरी कार्यालयमार्फत उजुरी दिन सकिन्छ।
३. महानगरीय प्रहरी अपराध अनुसन्धान महाशाखा, टेकु, काठमाडौँमा पनि उजुरी दिन सकिन्छ।
४. घटना भएको थाहा भएको मितिले ३५ दिनभित्र उजुरी दिनुपर्छ।
५. उजुरी दिँदा पीडितको निवेदन वा जाहेरी दरखास्त चाहिन्छ; पीडक पहिचान भइसकेको अवस्थामा पीडित आफैँ उपस्थित हुनुपर्छ।
६. निवेदनसँगै पीडकको लिङ्क र अन्य प्रमाणको स्क्रिनसट तथा रङ्गीन छापिएको प्रति पेस गर्नुपर्छ।
७. नेपाल सरकारले दिएको परिचयपत्र (नागरिकता, सवारी चालक अनुमतिपत्र, राहदानी वा मतदाता परिचयपत्र) को प्रतिलिपि पनि चाहिन्छ। नाबालकको हकमा अभिभावकमार्फत उजुरी दिइन्छ।

साइबर अपराधविरुद्धको सचेतना: बच्ने उपाय

**चित्र ८.** सुरक्षित अनलाइन व्यवहारका आठ नियम। धेरै साइबर अपराध पीडितले आफैँ दिएको पासवर्ड, फोटो वा पैसाबाट सुरु हुन्छन्।

१. सामाजिक सञ्जालमा आउने चिट्ठा, उपहार र नगदको प्रलोभनमा नपर्ने।
२. अरूलाई अप्रिय लाग्ने फोटो र भिडियो नबनाउने; त्यस्ता फोटो, भिडियो र सन्देश विद्युतीय माध्यमबाट नफैलाउने।
३. आफ्नो कम्प्युटर, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको पासवर्ड अरूलाई नदिने।
४. विश्वस्त नभई अनलाइन माध्यमबाट रकम नपठाउने; अनलाइन किनमेलमा सामान पाएपछि मात्र भुक्तानी गर्ने।
५. आफू रहेको ठाउँ र समय खुलाएर पोस्ट नगर्ने।
६. सामाजिक सञ्जालमा मात्र चिनजान भएका साथीसँग धेरै नजिक नहुने।
७. कुनै धम्की वा अप्रिय सन्देश आए डराएर लुकाउनुको सट्टा अभिभावक वा शिक्षकलाई भन्ने र प्रमाण जोगाएर उजुरी गर्ने।

"मेरो साथीले मात्र देख्छ" भन्ने भ्रम

इन्टरनेटमा एकपटक पठाएको फोटो वा सन्देश पूर्ण रूपमा मेटाउन लगभग असम्भव हुन्छ। प्राप्त गर्ने व्यक्तिले स्क्रिनसट लिन वा अरूलाई पठाउन सक्छ। त्यसैले "पोस्ट गर्नुअघि सोच्ने" बानी नै सबैभन्दा बलियो सुरक्षा हो।

साइबर ब्युरोको सूचना पढेर उत्तर दिने (पाठ्यपुस्तकको क्रियाकलाप)

सूचनाको सार. प्रहरी प्रधान कार्यालय, साइबर ब्युरो, भोटाहिटी, काठमाडौँले सूचना जारी गर्‍यो: केही व्यक्ति र समूहले प्रविधिको दुरुपयोग गरी युट्युब, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जालमा गम्भीर अपराधको अनुसन्धानलाई समेत प्रभावित गर्ने उद्देश्यले भ्रामक र झुटा शीर्षक राखी भिडियो र तस्बिर फैलाएका छन्; यसले समाजमा उत्तेजना र अफवाह फैलाएको, सामाजिक सद्भाव बिगारेको र पीडितको गोपनीयताको हक हनन गरेको छ। त्यस्ता काम विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ४७ अन्तर्गत कसुर हुन्, त्यसैले नगर्न अनुरोध छ।

(क) साइबर अपराधसम्बन्धी उजुरी सुन्ने कार्यालय कहाँ छ, नामसहित लेख्नुहोस्। प्रहरी प्रधान कार्यालयअन्तर्गतको साइबर ब्युरो, भोटाहिटी, काठमाडौँमा छ।

(ख) साइबर ब्युरोले सर्वसाधारणलाई कस्तो काम नगर्न अनुरोध गरेको छ? भ्रामक र झुटा शीर्षक राखी भिडियो वा तस्बिर अपलोड गर्ने, अफवाह फैलाउने, सामाजिक सद्भाव बिगार्ने, अपराध अनुसन्धानलाई प्रभावित पार्ने र पीडितको गोपनीयता हनन गर्ने काम नगर्न अनुरोध गरेको छ।

क्रियाकलाप — पाठ ९.४

१. साइबर अपराधसम्बन्धी पत्रपत्रिकामा छापिएका समाचार सङ्कलन गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्। प्रत्येक समाचारमा अपराधको प्रकार र त्यसबाट कसरी बच्न सकिन्थ्यो भनी लेख्नुहोस्।

२. साइबर अपराधबाट बच्न तपाईँ के भूमिका खेल्न सक्नुहुन्छ, समूहमा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।

३. "सुरक्षित इन्टरनेट, सुरक्षित म" शीर्षकमा विद्यालयको भित्तेपत्रिकाका लागि पोस्टर बनाउनुहोस्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. साइबर अपराध भनेको के हो? कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट र कम्प्युटर सञ्जाल जस्ता विद्युतीय सञ्चार माध्यमको प्रयोग गरी गरिने गैरकानुनी कामलाई साइबर अपराध भनिन्छ। सामाजिक सञ्जालबाट ठगी गर्ने, अर्काको खाता चोर्ने र फोटो सम्पादन गरी बेइज्जत गर्ने यसका उदाहरण हुन्।

२. साइबर अपराधमा के कस्ता अपराधहरू पर्छन्? (क) अर्काको खाता चोरेर वा नक्कली खाता बनाएर पैसा माग्ने; (ख) चिट्ठा र उपहारको प्रलोभन देखाई ठगी गर्ने; (ग) अनलाइनमा सस्तो सामान बिक्रीमा राखी पैसा लिएर सामान नपठाउने; (घ) खेलको रिचार्ज गरिदिन्छु भनी पासवर्ड र पैसा माग्ने; (ङ) अश्लील फोटो र भिडियोबाट धम्की दिने; (च) सामाजिक सञ्जालमा गाली गर्ने र फोटो सम्पादन गरी बेइज्जत गर्ने; (छ) झुटा समाचार र अफवाह फैलाउने।

३. साइबर अपराधको उजुरी कहाँ कहाँ गर्न सकिन्छ? (क) प्रहरी प्रधान कार्यालयअन्तर्गत केन्द्रीय साइबर ब्युरो, भोटाहिटी, काठमाडौँ; (ख) स्थानीय जिल्ला प्रहरी कार्यालय; (ग) सातै प्रदेशका प्रदेश प्रहरी कार्यालयका साइबर शाखा, नजिकको प्रहरी कार्यालयमार्फत; (घ) महानगरीय प्रहरी अपराध अनुसन्धान महाशाखा, टेकु, काठमाडौँ। उजुरी घटना थाहा भएको ३५ दिनभित्र दिनुपर्छ।

४. साइबर अपराधका लागि नेपालमा के के कानुनी प्रबन्ध गरिएका छन्? (क) विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३; (ख) विद्युतीय कारोबार नियमावली, २०६४; (ग) सूचना प्रविधि न्यायाधिकरण (कार्यविधि) नियमावली, २०६४। विद्युतीय कारोबार ऐनको दफा ४७ अनुसार सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गरी अमर्यादित काम गरेमा एक लाख रुपियाँसम्म जरिवाना, पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन्छ। अनुसन्धानका लागि संस्थागत रूपमा प्रहरीको साइबर ब्युरो स्थापना गरिएको छ।

९.५ समसामयिक घटना र सूचना प्रविधिको उपयोग

समसामयिक घटना

हालसालै वा वर्तमान समयमा देश र विदेशमा भएका, समाजलाई प्रभाव पार्ने राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, खेलकुद, विज्ञान, स्वास्थ्य र वातावरणसम्बन्धी घटनालाई समसामयिक घटना भनिन्छ।

पहिले समाचार रेडियो र छापिएका पत्रिकाबाट मात्र आउँथे। अहिले मोबाइल, टेलिभिजन, अनलाइन समाचार र सामाजिक सञ्जालले सेकेन्डमै संसारभरिको जानकारी ल्याउँछन्। यही सूचना प्रविधिले समसामयिक घटनासँग परिचित हुन सजिलो बनाएको छ; तर गलत सूचना पनि उत्तिकै छिटो फैलिन्छ।

पाठ्यपुस्तकका दुई समाचार

समाचार १: विश्वकप फुटबल। विश्वकप फुटबलको बाइसौँ संस्करण सन् २०२२ नोभेम्बर २० देखि डिसेम्बर १८ सम्म एसियाली राष्ट्र कतारमा सम्पन्न भयो। यो अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासङ्घ (फिफा) का सदस्य देशका पुरुष राष्ट्रिय टोलीबिच हुने प्रतियोगिता हो। बत्तीसवटा टोली सहभागी प्रतियोगितामा अर्जेन्टिना विजेता र फ्रान्स उपविजेता भयो। मोरक्को सेमिफाइनल पुग्ने पहिलो अफ्रिकी टोली बन्यो। फ्रान्सका खेलाडी एम्बाप्पेले सबैभन्दा धेरै गोल गरेबापत सुनौलो जुत्ता र अर्जेन्टिनाका गोलरक्षक एमिलियानो मार्टिनेजले सुनौलो पन्जा पुरस्कार पाए।

समाचार २: देशैभरि डेङ्गुको सङ्क्रमण तीव्र। काठमाडौँ, भदौ २०। मनाङ र हुम्लाबाहेक ७५ जिल्लामा डेङ्गु सङ्क्रमण पुष्टि भयो। ललितपुर र काठमाडौँमा सबैभन्दा धेरै सङ्क्रमित भेटिए। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको टोलीले काठमाडौँमा डेङ्गु सार्ने एडिस जातको लामखुट्टेका फुल र लार्भा प्रशस्त भेट्टायो। यो लामखुट्टेले सफा जमेको पानीमा फुल पार्ने भएकाले मनसुन र त्यसपछिको एक महिना सबैभन्दा जोखिमपूर्ण हुन्छ। पुराना टायर र काटिएका बाँसमा जमेको पानीमा पनि यसले फुल पार्छ। झुल टाँगेर सुत्ने, खुला ठाउँमा पानी जम्न नदिने, पानी छोपेर राख्ने, हलुका रङको शरीर ढाक्ने लुगा लगाउने र लामखुट्टे भगाउने मलम प्रयोग गर्ने सुझाव विज्ञहरूले दिएका छन्।

**चित्र ९.** समाचार पढ्ने पाँच प्रश्न। जुनसुकै समसामयिक घटनालाई यी प्रश्नले छोटो र स्पष्ट रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

समसामयिक घटनाको जानकारी किन आवश्यक छ?

१. देश र विश्वमा के भइरहेको छ भन्ने बुझेर सचेत नागरिक बनिन्छ।
२. डेङ्गु, बाढी, महामारी जस्ता समाचारबाट आफू र परिवारलाई समयमै सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
३. सामान्य ज्ञान बढ्छ; परीक्षा, हाजिरीजवाफ र भविष्यमा लोकसेवा जस्ता प्रतियोगितामा मदत गर्छ।
४. विभिन्न विषयमा आफ्नो विचार बनाउन, छलफल गर्न र तर्क गर्न सकिन्छ।
५. विज्ञान, खेलकुद र प्रविधिका नयाँ उपलब्धिबाट प्रेरणा मिल्छ।

सूचना प्रविधिको सही उपयोग: झुटा समाचार चिन्ने तरिका

प्रश्न	किन सोध्ने
स्रोत को हो?	प्रतिष्ठित सञ्चार माध्यम वा सरकारी निकायको आधिकारिक सूचना हो कि अज्ञात खाता?
मिति कहिलेको हो?	पुरानो समाचार नयाँ भनेर फैलाइएको हुन सक्छ।
अरू स्रोतले पनि भनेका छन्?	ठुलो घटना एकभन्दा बढी विश्वसनीय स्रोतमा आउँछ।
शीर्षक डर वा रिस उठाउने छ?	उत्तेजक शीर्षक प्रायः धेरै हेरिनका लागि बनाइएका हुन्छन्।
फोटो वा भिडियो सम्पादन गरिएको त छैन?	नक्कली फोटो र आवाज बनाउन अहिले सजिलो छ।

शङ्का लागेको समाचार नफैलाउनु नै सबैभन्दा सुरक्षित बाटो हो; झुटा समाचार फैलाउनु पनि साइबर अपराध हुन सक्छ भन्ने पाठ ९.४ मा पढिसक्यौँ।

क्रियाकलाप — पाठ ९.५

१. एक हप्तासम्म समसामयिक घटनासम्बन्धी समाचार र लेख सङ्कलन गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

२. आफ्नो समुदायमा भएको कुनै समसामयिक घटनाबारे "के, कहाँ, कहिले, को, किन र कसरी" प्रश्नको उत्तर समेटेर एउटा समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस्।

३. समसामयिक विषयमा कक्षामा हाजिरीजवाफ प्रतियोगिता सञ्चालन गर्नुहोस्।

समाचारको नमुना

शीर्षक: विद्यालयमा सरसफाइ अभियान, डेङ्गुविरुद्ध विद्यार्थी सक्रिय

चितवन, साउन १५। भरतपुर महानगरपालिका–१० स्थित एक माध्यमिक विद्यालयका कक्षा आठका विद्यार्थीले आज बिहान टोलमा सरसफाइ अभियान चलाए। डेङ्गु सार्ने लामखुट्टेबाट बच्न विद्यार्थीले टायर, गमला र खाली भाँडामा जमेको पानी फाले र पानी छोपेर राख्न घरघरमा आग्रह गरे। अभियानमा स्थानीय स्वास्थ्यचौकीका कर्मचारी र वडाध्यक्षसमेत सहभागी थिए। "सफा टोल, डेङ्गुमुक्त टोल" भन्ने नारासहित चलेको अभियान हरेक शनिबार दोहोर्‍याइने विद्यालयले जनाएको छ।

(यो समाचारले के — सरसफाइ अभियान, कहाँ — भरतपुर, कहिले — साउन १५, को — कक्षा आठका विद्यार्थी, किन — डेङ्गुबाट बच्न, कसरी — जमेको पानी फालेर भन्ने सबै प्रश्नको उत्तर दिएको छ।)

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. समसामयिक घटना भनेको के हो? हालसालै वा वर्तमान समयमा देश र विदेशमा भएका, समाजलाई प्रभाव पार्ने राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, खेलकुद, स्वास्थ्य, विज्ञान र वातावरणसम्बन्धी घटनालाई समसामयिक घटना भनिन्छ। जस्तै: सन् २०२२ को विश्वकप फुटबल र डेङ्गुको सङ्क्रमण।

२. विश्वकप फुटबल २०२२ को विजेता र उपविजेता देशको नाम लेख्नुहोस्। विश्वकप फुटबल २०२२ (कतार) को विजेता अर्जेन्टिना र उपविजेता फ्रान्स हो।

३. समसामयिक घटनाको जानकारी विद्यार्थीलाई किन हुनुपर्छ? (क) देश र विश्वका घटनाबारे सचेत भई जिम्मेवार नागरिक बन्न; (ख) डेङ्गु, बाढी, महामारी जस्ता जोखिमबाट आफू र परिवारलाई बचाउन; (ग) सामान्य ज्ञान बढाई परीक्षा र प्रतियोगितामा सफल हुन; (घ) छलफल र तर्क गर्ने क्षमता बढाउन; (ङ) झुटा र सही समाचार छुट्याउन सक्ने बन्न।

अध्यायको सारांश

कूटनीति राष्ट्रबिचको सम्बन्ध सञ्चालन गर्ने नीति हो; अर्को देशमा आफ्नो देशको औपचारिक प्रतिनिधित्व गर्ने संस्था कूटनीतिक नियोग हो।
राजदूतावासले दुई देशको सम्बन्ध र कामदारको अधिकार, महावाणिज्य दूतावासले व्यापार, स्थायी नियोगले संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा प्रतिनिधित्व र कन्सुलर सेवा विभागले प्रमाणीकरण, उद्धार र क्षतिपूर्तिका काम गर्छन्।
बिमस्टेक सन् १९९७ जुन ६ मा बैङ्ककमा स्थापना भयो; यसका सात सदस्य छन्, सचिवालय ढाकामा छ र नेपाल सन् २००४ मा सदस्य बन्यो; चौथो शिखर सम्मेलन सन् २०१८ मा काठमाडौँमा भयो।
बिमस्टेकले नेपाललाई बन्दरगाह र समुद्री मार्ग, बौद्ध पर्यटन, ऊर्जा व्यापार र लगानीको अवसर दिन्छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा स्थापना भयो; १९३ सदस्य, छ अङ्ग र छ आधिकारिक भाषा छन्; नेपाल सन् १९५५ डिसेम्बर १४ मा सदस्य बन्यो।
नेपालले शान्ति सेना, सुरक्षा परिषद्को सदस्यता र निःशस्त्रीकरणमा योगदान गरेको छ; संयुक्त राष्ट्रसङ्घका निकायले स्वास्थ्य, शिक्षा, शान्ति प्रक्रिया र पुनर्निर्माणमा सहयोग गरेका छन्।
साइबर अपराध विद्युतीय माध्यमबाट गरिने गैरकानुनी काम हो; विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ४७ अनुसार एक लाखसम्म जरिवाना, पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन्छ; उजुरी ३५ दिनभित्र साइबर ब्युरो वा प्रहरीमा दिनुपर्छ।
समसामयिक घटनाको जानकारीले सचेत, सुरक्षित र तर्कशील नागरिक बनाउँछ; समाचारको स्रोत, मिति र प्रमाण जाँचेर मात्र विश्वास गर्नुपर्छ।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

विदेशमा नेपालको व्यापार सम्बन्ध हेर्ने मुख्य नियोग कुन हो? [1] (क) राजदूतावास (ख) महावाणिज्य दूतावास (ग) स्थायी नियोग (घ) साइबर ब्युरो
बिमस्टेकको सचिवालय कहाँ छ? [1] (क) काठमाडौँ (ख) बैङ्कक (ग) ढाका (घ) कोलम्बो
नेपाल बिमस्टेकको सदस्य कहिले बन्यो? [1] (क) सन् १९८५ (ख) सन् १९९७ (ग) सन् २००४ (घ) सन् २०१८
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य सङ्ख्या कति छ? [1] (क) ५१ (ख) १४१ (ग) १९३ (घ) २००
अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय कहाँ छ? [1] (क) न्युयोर्क (ख) जेनेभा (ग) हेग (घ) पेरिस
नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता कहिले पायो? [1] (क) सन् १९४५ अक्टोबर २४ (ख) सन् १९५५ डिसेम्बर १४ (ग) सन् १९५८ जुन १ (घ) सन् १९६९ जनवरी १
साइबर अपराधको उजुरी घटना थाहा भएको कति दिनभित्र दिनुपर्छ? [1] (क) ७ (ख) १५ (ग) ३५ (घ) ९०
विश्वकप फुटबल २०२२ कुन देशमा भएको थियो? [1] (क) अर्जेन्टिना (ख) फ्रान्स (ग) कतार (घ) मोरक्को

समूह क का उत्तर

१. (ख) — महावाणिज्य दूतावासले व्यापार सम्बन्ध, आयात–निर्यात र नागरिक सेवामा ध्यान दिन्छ; राजदूतावास समग्र सम्बन्ध हेर्ने प्रमुख नियोग हो।

२. (ग) — बिमस्टेकको सचिवालय ढाकामा छ; काठमाडौँमा सार्कको सचिवालय छ।

३. (ग) — सन् १९९७ मा बिमस्टेक स्थापना भयो र नेपाल सन् २००४ मा सदस्य बन्यो; २०१८ मा काठमाडौँमा शिखर सम्मेलन भएको हो।

४. (ग) — ५१ प्रारम्भिक सदस्य थिए; अहिले कुल १९३ छन्।

५. (ग) — अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय नेदरल्यान्ड्सको हेगमा छ; बाँकी अङ्ग न्युयोर्कमा छन्।

६. (ख) — सन् १९४५ अक्टोबर २४ संयुक्त राष्ट्रसङ्घ स्थापना भएको मिति हो।

७. (ग) — घटना थाहा भएको मितिले ३५ दिनभित्र उजुरी दिनुपर्छ।

८. (ग) — कतारमा भएको प्रतियोगितामा अर्जेन्टिना विजेता र फ्रान्स उपविजेता भए।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

नेपाली नियोग र विदेशी नियोगबिच फरक छुट्याउनुहोस्। [2]
कन्सुलर सेवा विभागको स्थापना किन गरिएको हो? [2]
बिमस्टेक र सार्कबिच कुनै दुई फरक लेख्नुहोस्। [2]
सुरक्षा परिषद्को बनोट उल्लेख गर्नुहोस्। [2]
नेपालमा काम गर्ने संयुक्त राष्ट्रसङ्घका कुनै चार निकाय र तिनका काम लेख्नुहोस्। [2]
विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ४७ मा के व्यवस्था छ? [2]
अनलाइन ठगीबाट बच्ने कुनै चार उपाय लेख्नुहोस्। [2]
झुटा समाचार चिन्न सोध्नुपर्ने कुनै चार प्रश्न लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. नेपाली नियोग भनेको विदेशमा रहेका नेपालका राजदूतावास, स्थायी नियोग, महावाणिज्य दूतावास र अवैतनिक वाणिज्य दूतावास हुन्; यिनले विदेशमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्छन्। विदेशी नियोग भनेको नेपालमा रहेका अन्य देशका राजदूतावास, महावाणिज्य दूतावास र सम्पर्क कार्यालय हुन्; यिनले नेपालमा आफ्नो देशको प्रतिनिधित्व गर्छन्।

२. विदेशमा रहेका नेपालीको हकहितको सुरक्षा, उद्धार, क्षतिपूर्ति, कागजात प्रमाणीकरण र शव झिकाउने जस्ता कन्सुलर सेवा सरल, सहज, पारदर्शी र उत्तरदायी ढङ्गले दिन परराष्ट्र मन्त्रालयअन्तर्गत कन्सुलर सेवा विभाग स्थापना गरिएको हो।

३. (क) सार्क सन् १९८५ मा ढाकामा स्थापना भयो र यसका आठ सदस्य छन्; बिमस्टेक सन् १९९७ मा बैङ्ककमा स्थापना भयो र यसका सात सदस्य छन्। (ख) सार्कको सचिवालय काठमाडौँमा र बिमस्टेकको ढाकामा छ; बिमस्टेकमा म्यानमार र थाइल्यान्ड जस्ता दक्षिणपूर्वी एसियाली देश पनि छन्।

४. सुरक्षा परिषद्मा १५ सदस्य हुन्छन्। तीमध्ये पाँच स्थायी सदस्य (संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, रुस र चीन) लाई निषेधाधिकार छ र बाँकी दस अस्थायी सदस्य महासभाले दुई वर्षका लागि चुन्छ।

५. (क) युनिसेफ — बाल स्वास्थ्य, खोप, पोषण र शिक्षा; (ख) विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन — पोलियो र मलेरिया उन्मूलन, कोभिड–१९ को खोप; (ग) जनसङ्ख्या कोष — परिवार नियोजन र मातृ स्वास्थ्य; (घ) युनेस्को — शिक्षा र विश्व सम्पदा संरक्षण। (अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन, खाद्य तथा कृषि सङ्गठन र विकास कार्यक्रम पनि लेख्न सकिन्छ।)

६. सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग गरी नैतिकतामा आँच पुर्‍याउने, घृणा वा द्वेष फैलाउने, सामाजिक सद्भाव बिगार्ने, महिलालाई जिस्क्याउने वा अपमान गर्ने जस्ता अमर्यादित काम गरेमा एक लाख रुपियाँसम्म जरिवाना, पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था छ।

७. (क) चिट्ठा, उपहार र नगदको प्रलोभनमा नपर्ने; (ख) पासवर्ड कसैलाई नदिने; (ग) विश्वस्त नभई अनलाइनबाट पैसा नपठाउने; (घ) अनलाइन किनमेलमा सामान पाएपछि मात्र भुक्तानी गर्ने।

८. (क) समाचारको स्रोत को हो? (ख) समाचार कहिलेको हो? (ग) अरू विश्वसनीय स्रोतले पनि यही भनेका छन्? (घ) फोटो वा भिडियो सम्पादन गरिएको त छैन?

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

कूटनीतिक नियोग भनेको के हो? नेपालका विभिन्न कूटनीतिक नियोगका कामको व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
बिमस्टेकको परिचय दिई यसबाट नेपालले पाएका र पाउन सक्ने फाइदा उल्लेख गर्नुहोस्। [4]
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका उद्देश्य लेखी नेपाल र संयुक्त राष्ट्रसङ्घबिचको सम्बन्धको चर्चा गर्नुहोस्। [4]
साइबर अपराधका प्रकार, यसलाई नियन्त्रण गर्ने कानुनी तथा संस्थागत व्यवस्था र विद्यार्थीले अपनाउनुपर्ने सावधानी लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको विकास, विस्तार र आपसी सहयोगका लागि औपचारिक रूपमा आफ्नो देशको प्रतिनिधित्व गर्दै अर्को देशमा स्थापना गरिएको संस्थालाई कूटनीतिक नियोग भनिन्छ। (क) राजदूतावास: दुई देशको सम्बन्ध र हितका लागि काम गर्छ; विदेशमा नेपाली कामदारका समस्या समाधानका लागि गन्तव्य देशका मन्त्रालयसँग समन्वय, कामदारको अधिकारका लागि कूटनीतिक पहल, श्रम सम्झौता र समस्यामा परेकालाई स्वदेश फिर्ता गराउँछ। (ख) महावाणिज्य दूतावास: व्यापार सम्बन्ध व्यवस्थित गर्छ, अवरोध हटाउन सहजीकरण गर्छ र आयात–निर्यात सहज बनाउँछ। (ग) संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि स्थायी नियोग: न्युयोर्क र जेनेभामा संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै पञ्चशीलको सिद्धान्तअनुसार विश्व शान्तिका लागि काम गर्छ। (घ) कन्सुलर सेवा विभाग: विदेशमा रहेका नेपालीको उद्धार, शव झिकाउने, खोजतलास, क्षतिपूर्ति र बिमा रकम दिलाउने तथा प्रमाणपत्र र प्रहरी प्रतिवेदनको प्रमाणीकरण गर्छ। यी सबै नियोग मिलेर विदेशमा नेपाल र नेपालीको हित रक्षा गर्छन्।

२. परिचय: बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास (बिमस्टेक) सन् १९९७ जुन ६ मा बैङ्ककमा स्थापना भएको क्षेत्रीय सङ्गठन हो। यसका सात सदस्य — नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, भुटान, म्यानमार, श्रीलङ्का र थाइल्यान्ड छन्; नेपाल सन् २००४ मा सदस्य बन्यो र सचिवालय ढाकामा छ। व्यापार, लगानी, ऊर्जा, यातायात, पर्यटन, प्रविधि र मत्स्यपालन यसका सहयोगका क्षेत्र हुन्; सन् २०२२ देखि नेपालले जनस्तरको सम्पर्क क्षेत्रको नेतृत्व गर्छ। पाएका फाइदा: (क) विश्व बजारमा सहज पहुँच; (ख) सदस्य राष्ट्रबाट लगानी भित्र्याउने वातावरण; (ग) पर्यटन प्रवर्धन; (घ) वस्तु र सेवाको उपयुक्त मूल्य; (ङ) सन् २०१८ मा चौथो शिखर सम्मेलनको आयोजनाबाट क्षेत्रीय पहिचान। पाउन सक्ने फाइदा: बङ्गालको खाडीका बन्दरगाहबाट सस्तो पारवहन, बङ्गलादेश र भारतमा बिजुली निर्यात, लुम्बिनीमा बौद्ध पर्यटक, जलस्रोतमा लगानी र व्यापार घाटा घटाउने अवसर।

३. उद्देश्य: (क) अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम गर्ने; (ख) राष्ट्रबिच मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध विकास गर्ने; (ग) आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय समस्या समाधान गर्दै भेदभावरहित मानव अधिकारको सम्मान गर्ने; (घ) यी उद्देश्यका लागि राष्ट्रहरूको कामको समन्वय केन्द्र बन्ने। सम्बन्ध: नेपाल सन् १९५५ डिसेम्बर १४ मा सदस्य बन्यो। नेपालको योगदान: सन् १९५८ देखि शान्ति सेनामा सहभागिता र शान्ति सैनिक पठाउने अग्रपङ्क्तिका देशमा पर्नु; सन् १९६९–७० र १९८८–८९ मा सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य; निःशस्त्रीकरण सम्मेलनको उपाध्यक्ष; दिगो विकास र मानव अधिकारप्रति प्रतिबद्धता। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सहयोग: युनिसेफ, विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन, जनसङ्ख्या कोष, युनेस्को, श्रम सङ्गठन, खाद्य तथा कृषि सङ्गठनमार्फत स्वास्थ्य, खोप, शिक्षा, कृषि र सम्पदा संरक्षणमा सहयोग; अनमिनमार्फत शान्ति प्रक्रियामा सहयोग; २०७२ को भूकम्पपछि पुनर्निर्माण; शरणार्थी व्यवस्थापन। यसरी दुवैबिच पारस्परिक सहयोगको सम्बन्ध छ।

४. प्रकार: (क) खाता चोरी र नक्कली खाताबाट पैसा माग्ने; (ख) चिट्ठा र उपहारको प्रलोभनमा ठगी; (ग) अनलाइन किनमेल र खेल रिचार्ज ठगी; (घ) निजी फोटो–भिडियोबाट धम्की; (ङ) सामाजिक सञ्जालमा गाली, बेइज्जती र अफवाह। कानुनी व्यवस्था: विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३; विद्युतीय कारोबार नियमावली, २०६४; सूचना प्रविधि न्यायाधिकरण (कार्यविधि) नियमावली, २०६४; दफा ४७ अनुसार एक लाखसम्म जरिवाना, पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै। संस्थागत व्यवस्था: प्रहरी प्रधान कार्यालयअन्तर्गत साइबर ब्युरो (भोटाहिटी), प्रदेश प्रहरीका साइबर शाखा र जिल्ला प्रहरी कार्यालय; उजुरी ३५ दिनभित्र। विद्यार्थीले अपनाउनुपर्ने सावधानी: पासवर्ड गोप्य राख्ने; प्रलोभनमा नपर्ने; अप्रिय फोटो–भिडियो नबनाउने र नफैलाउने; आफू रहेको ठाउँ पोस्ट नगर्ने; अनलाइन मात्र चिनेका साथीसँग सतर्क रहने; धम्की आए अभिभावकलाई भनी प्रमाणसहित उजुरी गर्ने।

Practise more: Social Studies and Human Value Education question bank