हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप

बिहान दूध बेच्ने किसान, बैङ्कमा पैसा जम्मा गर्ने आमा, पोखरामा होटल चलाउने दाइ, भन्सारमा माल जाँच गराउने व्यापारी र कतारबाट पैसा पठाउने काका — सबै आर्थिक क्रियाकलापमा लागेका छन्। आम्दानी गर्न, खर्च गर्न र बचत गर्न गरिने कामलाई आर्थिक क्रियाकलाप भनिन्छ। यस एकाइमा हामी पाँच पाठ पढ्छौँ: मौद्रिक कारोबार, नेपालका वित्तीय संस्था, पर्यटन, वैदेशिक व्यापार र वैदेशिक रोजगारी। यी पाँचै कुरा एकअर्कासँग जोडिएका छन्: पर्यटक र विदेशमा काम गर्ने नेपालीले ल्याएको विदेशी मुद्रा बैङ्कमार्फत आउँछ, र त्यही मुद्राले हामी विदेशबाट सामान किन्छौँ।

६.१ मौद्रिक कारोबार

वस्तु विनिमय: पैसा नहुँदाको जमाना

पुराना दिनमा मानिसका आवश्यकता थोरै थिए। चाहिने सामान आफैँ उत्पादन गर्थे। आफूसँग बढी भएको सामान अरूलाई दिएर आफूलाई नभएको सामान लिन्थे।

पाठ्यपुस्तकको भीमबहादुरको कथा यसको राम्रो उदाहरण हो। उनी असारमा रोपाइँ सकेपछि चामल र खुर्सानी बोकेर एक दिन हिँडेर लेक पुग्थे र आलुसँग साटेर ल्याउँथे। लेकका मानिस पनि आलु, मुला, साग लिएर बेँसी झरेर अन्नसँग साट्थे। अहिले सडक पुगेपछि लेकको आलु बजारमै आउँछ; भीमबहादुर पैसा तिरेर किन्छन् र आफ्नो उत्पादन बेचेर पैसा कमाउँछन्। काठमाडौँमा पढ्ने उनको छोराले त कलेजको शुल्क पनि विद्युतीय माध्यमबाट तिर्छ।

वस्तु विनिमयका कठिनाइ — मानिसका आवश्यकता बढ्दै गएपछि यो प्रणालीमा यी समस्या देखिए:

1. आवश्यकताको दोहोरो मेल नहुनु — मसँग चामल छ, मलाई आलु चाहियो; तर आलु भएको मान्छेलाई चामल नै चाहिएको हुनुपर्छ। यस्तो मेल सजिलै हुँदैन।
2. उचित मूल्य तोक्न गाह्रो — एक मुठा सुर्ती बराबर कति केरा? साझा नाप नहुँदा झगडा र घाटा हुन्थ्यो।
3. वस्तु विभाजन गर्न कठिन — एउटा भैँसीलाई टुक्रा पारेर थोरै नुन किन्न सकिँदैन।
4. नाशवान् वस्तु सञ्चय गर्न नसकिने — तरकारी, दूध, फलफूल चाँडै कुहिन्छ; धनसम्पत्ति जोगाएर राख्न असुविधा हुन्छ।
5. भविष्यमा भुक्तानी गर्न कठिन — "अहिले लैजाऊ, पछि तिर्नू" भन्ने उधारो कारोबार वस्तुमा गर्न गाह्रो हुन्छ।

धनकुटाको महालक्ष्मी नगरपालिका-४, चानुवाको बुधबारे हटियामा अहिले पनि किसान खुर्सानीसँग स्कुस र सुर्तीसँग केरा साट्छन्; भोजपुरको जरायोटारबाट लामपाते सुर्ती बोकेर आउनेहरू पनि यहाँ तरकारी साट्छन् (पाठ्यपुस्तकमा उद्धृत समाचार)। यसले देखाउँछ: वस्तु विनिमय पूरै हराएको छैन, तर अब यो अपवाद मात्र हो।

मुद्राको विकास

यी समस्या हटाउन सबैले स्वीकार गर्ने एउटा साझा वस्तु चाहियो — त्यही मुद्रा हो। सबैभन्दा पहिले धातु मुद्रा (सुन, चाँदी, तामा, पित्तलका सिक्का) चल्यो। पछि बोक्न र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ लैजान सजिलो कागजी मुद्रा आयो। नेपालमा वि.सं. २००२ देखि कागजी नोट चल्न थालेको हो। आज चेक, बैङ्क ड्राफ्ट, एटिएम कार्ड, मोबाइल बैङ्किङ र अनलाइन भुक्तानीबाट पनि कारोबार हुन्छ।

मुद्रा छाप्ने र निष्कासन गर्ने अधिकार देशको केन्द्रीय बैङ्कसँग हुन्छ। नेपालमा यो काम नेपाल राष्ट्र बैङ्कले गर्छ।

मौद्रिक कारोबारको महत्त्व

• चाहिएको सामान र सेवा जुनसुकै बेला किन्न सकिन्छ; आफ्नो वस्तु बेचेर पैसा कमाउन सकिन्छ।
• हरेक वस्तुको मूल्य रुपियाँमा नाप्न सकिन्छ, त्यसैले तुलना गर्न सजिलो हुन्छ।
• पैसा सानो र नकुहिने हुन्छ; यसलाई बैङ्क र वित्तीय संस्थामा सुरक्षित राखेर बचत गर्न सकिन्छ।
• ऋण लिन र दिन, उधारो किन्न र पछि तिर्न सहज हुन्छ।
• कर उठाएर सरकारले सडक, विद्यालय, अस्पतालजस्ता विकासका पूर्वाधार बनाउन सक्छ।

बैङ्किङ: पैसा सुरक्षित राख्ने र चलाउने ठाउँ

मौद्रिक कारोबार बढेपछि पैसा जोगाउने, पठाउने र सापटी दिने संस्था चाहियो — त्यही बैङ्क हो। बैङ्कले जनताबाट निक्षेप (बचत) सङ्कलन गर्छ र त्यही रकम आवश्यक पर्नेलाई ऋण दिन्छ। बचत गर्नेलाई बैङ्कले ब्याज दिन्छ; ऋण लिनेबाट बैङ्कले ब्याज लिन्छ। ऋणको ब्याजदर बचतको ब्याजदरभन्दा बढी हुन्छ; यही फरक बैङ्कको मुख्य आम्दानी हो।

खाताको प्रकार	कसका लागि	विशेषता
बचत खाता	विद्यार्थी, कर्मचारी, सामान्य परिवार	जुनसुकै बेला जम्मा र झिक्न सकिन्छ; ब्याज पाइन्छ
चल्ती खाता	व्यापारी, कम्पनी	दिनमा धेरै पटक कारोबार; प्रायः ब्याज हुँदैन
मुद्दती खाता	तत्काल नचाहिने रकम भएका	तोकिएको अवधिसम्म झिक्न नमिल्ने; ब्याज बढी

ब्याजको हिसाब। सुरुमा जम्मा गरेको वा ऋण लिएको रकमलाई साँवा भनिन्छ। साँवामा मात्र लाग्ने ब्याजलाई साधारण ब्याज भनिन्छ:

साधारण ब्याज = (साँवा × समय × दर) ÷ १०० मिश्रधन = साँवा + ब्याज

यहाँ दर वार्षिक प्रतिशतमा र समय वर्षमा लिइन्छ।

समाचारका प्रश्नको उत्तर (बुधबारे हटिया)। (क) समाचारमा खुर्सानीसँग स्कुस, बन्दाकोपीसँग स्कुस, स्कुससँग बयर र एक मुठा लामपाते सुर्तीसँग एक काइयो केरा साटेको चर्चा छ। (ख) आफ्नो समुदायको उत्तर आफैँ खोज्नुहोस्; गाउँमा धानसँग तरकारी, परम (श्रमको साटासाट) आदि भेटिन सक्छ। (ग) प्रायः मुद्रा विनिमय सजिलो लाग्छ, किनकि मूल्य स्पष्ट हुन्छ, जुनसुकै सामान किन्न सकिन्छ, बोक्न र बचत गर्न सजिलो हुन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. वस्तु विनिमय भन्नाले के बुझिन्छ, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। पैसा प्रयोग नगरी एउटा वस्तुसँग अर्को वस्तु सिधै साटेर आवश्यकता पूरा गर्ने प्रणालीलाई वस्तु विनिमय भनिन्छ। उदाहरण: बेँसीका किसानले चामल र खुर्सानी लेकमा लगेर आलुसँग साट्नु; चानुवाको बुधबारे हटियामा खुर्सानीसँग स्कुस र सुर्तीसँग केरा साट्नु। मुद्राको प्रचलनअघि सबै कारोबार यसरी नै हुन्थ्यो।

२. वस्तु विनिमय प्रणालीका के कस्ता कठिनाइ थिए, उल्लेख गर्नुहोस्। (क) आवश्यकताको दोहोरो मेल हुन गाह्रो — मेरो वस्तु चाहिने र मलाई चाहिने वस्तु भएको मान्छे एकै साथ भेट्नुपर्थ्यो। (ख) वस्तुको उचित मूल्य तोक्ने साझा नाप थिएन। (ग) गाई, भैँसीजस्ता ठुला वस्तु विभाजन गर्न सकिँदैनथ्यो। (घ) तरकारी, फलफूलजस्ता नाशवान् वस्तु धेरै दिन राख्न नसकिने भएकाले धन सञ्चय गर्न गाह्रो थियो। (ङ) उधारो दिएर पछि भुक्तानी लिने काम कठिन थियो।

३. मौद्रिक कारोबार भनेको के हो? नोट, सिक्का, चेक, ड्राफ्ट, कार्ड वा अनलाइन भुक्तानीजस्ता मुद्राका माध्यम प्रयोग गरेर गरिने किनबेच, बचत, ऋण र भुक्तानीलाई मौद्रिक कारोबार भनिन्छ। जस्तै: पसलमा रु. २०० तिरेर कापी किन्नु, मोबाइलबाट बिजुलीको महसुल तिर्नु।

४. आर्थिक क्रियाकलापमा मौद्रिक कारोबार महत्त्वपूर्ण हुन्छ, पुष्टि गर्नुहोस्। आजका प्रायः सबै आर्थिक क्रियाकलाप मुद्रामै चल्छन्। मुद्राले हरेक वस्तुको मूल्य रुपियाँमा नाप्न सजिलो बनाउँछ, त्यसैले मोलमोलाइ र तुलना सहज हुन्छ। किसानले तरकारी बेचेर आएको पैसाले मल, बिउ, लुगा र विद्यालय शुल्क — जे चाहियो त्यही किन्न सक्छ; दोहोरो मेल खोज्नु पर्दैन। पैसा नकुहिने भएकाले बैङ्कमा बचत गर्न र ब्याज कमाउन सकिन्छ। ऋण लिएर व्यवसाय सुरु गर्न र उधारो कारोबार गर्न सकिन्छ। सरकारले कर र राजस्व मुद्रामै उठाएर सडक, पुल, विद्यालयजस्ता पूर्वाधार बनाउँछ। विदेशमा काम गर्नेले पठाएको रकम र पर्यटकले ल्याएको विदेशी मुद्रा पनि मौद्रिक कारोबारकै रूप हो। त्यसैले मौद्रिक कारोबार बिना आधुनिक आर्थिक जीवन सम्भव छैन।

६.२ नेपालका वित्तीय संस्थाहरू

पाठ्यपुस्तकमा स्थानीय बैङ्ककी प्रतिनिधि मीनाक्षी पटेलले विद्यार्थीसँग गरेको छलफल छ। नुरुल हकको गाउँमा सहकारी र राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क छन्; प्रेक्षाको गाउँमा साना किसान सहकारी संस्था छ। यसरी गाउँगाउँमा पुगेका बैङ्क, सहकारी र लघुवित्त सबै वित्तीय संस्था हुन्।

नेपालमा बैङ्किङको सुरुआत

• नेपाल बैङ्क लिमिटेड — नेपालको पहिलो बैङ्क, वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० मा स्थापना। यसअघि सबै सापटी र कारोबार साहु महाजन र व्यापारीमार्फत हुन्थ्यो।
• नेपाल राष्ट्र बैङ्क — नेपालको केन्द्रीय बैङ्क, वि.सं. २०१३ वैशाख १४ मा नेपाल राष्ट्र बैङ्क ऐन, २०१२ अन्तर्गत स्थापना। अहिले यो नेपाल राष्ट्र बैङ्क ऐन, २०५८ अनुसार चल्छ।

राष्ट्र बैङ्क स्थापना हुनुअघि नेपालमा नेपाली र भारतीय दुवै मुद्रा चल्थे, विशेष गरी तराईमा भारतीय रुपियाँकै बोलबाला थियो। राष्ट्र बैङ्कले नेपाली रुपियाँलाई देशभर चलाउने काम गर्‍यो।

नेपाल राष्ट्र बैङ्कका काम

1. नोट र सिक्का निष्कासन गर्ने।
2. मौद्रिक नीति बनाएर बजारमा पैसाको मात्रा र मूल्यवृद्धि नियन्त्रण गर्ने।
3. विदेशी मुद्राको सञ्चिति जोगाउने र विनिमय दर व्यवस्थापन गर्ने।
4. बैङ्क तथा वित्तीय संस्थालाई इजाजत दिने, निरीक्षण र नियमन गर्ने।
5. सरकारको बैङ्क — सरकारको खाता राख्ने, सरकारलाई सल्लाह दिने।
6. बैङ्कहरूको बैङ्क — सङ्कटमा परेका बैङ्कलाई अन्तिम ऋणदाताको रूपमा सहयोग गर्ने।

बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाका वर्ग

नेपाल राष्ट्र बैङ्कले इजाजत दिने संस्थालाई चार वर्गमा राखिन्छ। राष्ट्र बैङ्ककै सूचीअनुसार असार मसान्त २०८२ मा तिनको सङ्ख्या यस्तो थियो:

वर्ग	संस्था	सङ्ख्या	मुख्य काम
क	वाणिज्य बैङ्क	२०	सबै किसिमका बैङ्किङ सेवा: बचत, ऋण, विदेशी मुद्रा, आयात निर्यातको भुक्तानी
ख	विकास बैङ्क	१७	उद्योग, कृषि र साना व्यवसायलाई मध्यम र दीर्घकालीन ऋण
ग	वित्त कम्पनी	१७	सवारीसाधन, घर र उपभोग्य वस्तुका लागि ऋण
घ	लघुवित्त वित्तीय संस्था	५२	गरिब, महिला र साना किसानलाई धितोबिना सानो ऋण

यसबाहेक एउटा पूर्वाधार विकास बैङ्क पनि छ। सहकारी संस्था (जस्तै साना किसान सहकारी, बचत तथा ऋण सहकारी) सदस्यबिच बचत र ऋणको काम गर्छन्; तिनको दर्ता र नियमन सहकारी कानुनअनुसार हुन्छ। बिमा कम्पनी, कर्मचारी सञ्चय कोष र नागरिक लगानी कोष पनि वित्तीय क्षेत्रकै अङ्ग हुन्।

वित्तीय संस्थाबाट पाइने सेवा

सेवा	के हो	उदाहरण
बचत	रकम सुरक्षित राख्ने र ब्याज पाउने	विद्यार्थीको बचत खाता
ऋण	व्यवसाय, घर, शिक्षा, कृषिका लागि सापटी	कुखुरा फार्मका लागि ऋण
विप्रेषण भुक्तानी	विदेशबाट पठाएको रकम परिवारलाई दिने	कतारबाट आएको तलब
विदेशी मुद्रा सटही	डलर, रियाल आदिलाई नेपाली रुपियाँमा साट्ने	पर्यटकको डलर साट्नु
जमानत	कसैको कारोबारमा बैङ्क जमानी बस्ने	ठेक्काको जमानत पत्र
लकर	गरगहना, कागजात सुरक्षित राख्ने दराज	सुनका गहना राख्नु
विद्युतीय सेवा	मोबाइल सन्देश बैङ्किङ, अनलाइन बैङ्किङ, एटिएम र ऋण कार्ड	घरबाटै शुल्क तिर्नु

विदेशमा काम गर्नेले रकम सधैँ बैङ्क वा इजाजतप्राप्त विप्रेषण संस्थाबाट पठाउनुपर्छ। यो सुरक्षित र भरपर्दो हुन्छ, अनि देशको विदेशी मुद्राको हिसाबमा पनि जोडिन्छ। हुन्डीजस्ता अवैध माध्यमबाट पठाउँदा ठगिने डर हुन्छ र यो कानुनविपरीत पनि हो।

साहु महाजन कि वित्तीय संस्था?

गाउँमा अझै पनि कतिपय मानिस साहुबाट चर्को ब्याजमा ऋण लिन्छन्। वित्तीय संस्था राष्ट्र बैङ्कको नियमनमा चल्छन्; तिनको ब्याजदर, सम्झौता र रसिद लिखित र पारदर्शी हुन्छन्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. वित्तीय संस्था भन्नाले के बुझिन्छ? आर्थिक वा मुद्राको कारोबार गर्ने संस्थालाई वित्तीय संस्था भनिन्छ। यस्ता संस्थाले जनताको बचत सङ्कलन गर्छन्, ऋण दिन्छन् र भुक्तानी, विप्रेषण र विदेशी मुद्रा सटहीजस्ता सेवा दिन्छन्। नेपालमा वाणिज्य बैङ्क, विकास बैङ्क, वित्त कम्पनी, लघुवित्त र सहकारी वित्तीय संस्थाका उदाहरण हुन्।

२. वित्तीय संस्थाबाट हामीले लिन सक्ने सेवाहरू उल्लेख गर्नुहोस्। (क) बचत खातामा रकम सुरक्षित राखेर ब्याज पाउन सकिन्छ। (ख) उद्योग, व्यवसाय, घरजग्गा, शिक्षा र कृषिका लागि ऋण लिन सकिन्छ। (ग) विदेशबाट पठाएको विप्रेषण सुरक्षित रूपमा पाउन सकिन्छ। (घ) विदेशी मुद्रा सटही गर्न सकिन्छ। (ङ) आवश्यक परे बैङ्क जमानी बस्छ। (च) बहुमूल्य सामान लकरमा राख्न सकिन्छ। (छ) मोबाइल र अनलाइन बैङ्किङ, एटिएम कार्डजस्ता विद्युतीय सेवा पाइन्छ।

३. साहु महाजनबाट भन्दा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिनु उपयुक्त हुन्छ, किन? (क) वित्तीय संस्थाको ब्याजदर साहुको भन्दा प्रायः धेरै कम हुन्छ। (ख) राष्ट्र बैङ्कको नियमनमा चल्ने भएकाले ब्याजदर र सर्त पारदर्शी हुन्छन्। (ग) लिखित सम्झौता र तिरेको रसिद पाइने भएकाले ठगी र विवाद हुँदैन। (घ) किस्तामा तिर्ने सुविधा हुन्छ। (ङ) लघुवित्तले धितो नभएका गरिबलाई पनि समूहको जमानीमा ऋण दिन्छ। (च) साहुको ऋणमा कहिलेकाहीँ जग्गा हडप्ने र ऋणको पासोमा पार्ने समस्या हुन्छ। त्यसैले वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिनु सुरक्षित र सस्तो हुन्छ।

६.३ नेपालमा पर्यटन

मानिस धार्मिक, व्यावसायिक, मनोरञ्जन, अध्ययन, साहसिक खेल आदि विभिन्न उद्देश्यले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ घुम्न जान्छन्।

नेपालमा पर्यटनको वर्तमान अवस्था

पाठ्यपुस्तकको "र्‍याफ्टिङ समूह"ले प्रस्तुत गरेअनुसार:

• हिमालको प्राकृतिक सुन्दरता, महत्त्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्य र मौलिक सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदा नेपाली पर्यटनका आधार हुन्।
• राज्यले पर्यटनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख आधारका रूपमा विकास गर्ने नीति लिएको छ।
• कुल गार्हस्थ उत्पादनमा पर्यटनको योगदान २.७ प्रतिशत छ।
• यस क्षेत्रबाट प्रत्यक्ष रूपमा करिब २ लाख मानिसले रोजगारी पाएका छन्।
• सन् २०२२ मा एक विदेशी पर्यटक नेपालमा औसत १३.१ दिन बसे।

पर्यटक आगमनको सङ्ख्या हेर्दा उतारचढाव स्पष्ट देखिन्छ। सन् २०१९ मा ११ लाख ९७ हजारभन्दा बढी विदेशी पर्यटक आए। कोरोना महामारीले सन् २०२० मा यो सङ्ख्या २ लाख ३० हजारमा र सन् २०२१ मा करिब १ लाख ५१ हजारमा झार्‍यो। त्यसपछि पुनरुत्थान भयो: सन् २०२३ मा १० लाख १४ हजारभन्दा बढी र सन् २०२४ मा करिब ११ लाख ४७ हजार पर्यटक आए — महामारीअघिको सङ्ख्याको करिब ९६ प्रतिशत।

पर्यटकको सङ्ख्या, बसाइको अवधि र प्रतिदिनको खर्च तीनै बढे भने नेपालीको आम्दानी बढ्छ। उदाहरणका लागि एक पर्यटक २ दिन बढी बस्दा होटल, गाइड, भरिया, यातायात र पसल सबैको कमाइ बढ्छ।

नेपालमा पर्यटनका सम्भावना

आधार	उदाहरण
हिमाल र पदयात्रा	सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर), अन्नपूर्ण, मनास्लु, लाङटाङ पदमार्ग
धार्मिक स्थल	लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरधाम, स्वर्गद्वारी, पाथीभरा
सांस्कृतिक सम्पदा	काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्र, स्वयम्भू, बौद्धनाथ
वन्यजन्तु	चितवन र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा एकसिङ्गे गैँडा र बाघ
साहसिक खेल	जलयात्रा, प्याराग्लाइडिङ (पोखरा), बन्जी, पर्वतारोहण
गाउँ र संस्कृति	होमस्टे, थारू, गुरुङ, शेर्पा, नेवार संस्कृति, चाडपर्व

विश्व सम्पदा सूचीमा नेपालका चार सम्पदा छन्: काठमाडौँ उपत्यका, लुम्बिनी, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज। सानो भूभागमा हिमालदेखि तराईसम्मको विविधता भएकाले एकै यात्रामा हिउँ, पहाड र जङ्गल सबै हेर्न सकिन्छ — यो नेपालको सबैभन्दा ठुलो सम्भावना हो।

पर्यटन उद्योगको महत्त्व

पाठ्यपुस्तकको "पदयात्रा समूह"ले यी महत्त्व औँल्याएको छ:

1. विदेशी मुद्रा आर्जन — पर्यटकले डलर, युरो आदि ल्याएर खर्च गर्छन्।
2. व्यापार वृद्धि — पर्यटकले हस्तकला, पस्मिना, चिया, गलैँचा किन्छन्।
3. पूर्वाधार विकास — पर्यटकीय क्षेत्रमा सडक, विमानस्थल, बिजुली र सञ्चार पुग्छन्।
4. घरेलु उद्योगको विकास — थाङ्का, काठका मूर्ति, ढाका, माटाका भाँडाको बजार बढ्छ।
5. कला र संस्कृतिको संरक्षण — पर्यटक हेर्न आउने भएकाले मन्दिर, जात्रा र लोकनृत्य जोगाउने प्रेरणा मिल्छ।
6. विश्वमा नेपालको प्रचार — फर्केका पर्यटकले नेपालको राम्रो छवि फैलाउँछन्।
7. रोजगारीको अवसर — होटल, गाइड, भरिया, चालक, पसले, किसानसम्म कमाइ पुग्छ।

पर्यटन क्षेत्रका समस्या (चुनौती) र समाधान

पाठ्यपुस्तकको "पर्वतारोहण समूह"को प्रस्तुति तुलनात्मक तालिकामा:

समस्या	समाधानको उपाय
कतिपय पर्यटकीय क्षेत्रमा उच्चस्तरीय होटल र लजको कमी	उच्चस्तरीय होटल, लज र होमस्टेको व्यवस्था
धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाको उचित संरक्षणको अभाव	सम्पदाको संरक्षण र पुनर्निर्माण
पर्यटकलाई चाहिने वस्तु र सुविधाको अभाव	पर्यटन क्षेत्रको उचित व्यवस्थापन
पर्यटकीय क्षेत्रको प्रचारप्रसारको कमी	विज्ञापन र प्रचारप्रसारमा जोड
दक्ष पथप्रदर्शक पर्याप्त नहुनु	पथप्रदर्शकलाई तालिम दिई दक्ष बनाउने
मनोरञ्जनका साधनको कमी	मनोरञ्जनका साधनको व्यवस्था
यातायात र सञ्चार सुविधाको कमी	सडक, हवाई सेवा र सञ्चारको विस्तार

यसबाहेक हिमाली क्षेत्रमा फोहोर व्यवस्थापन, शरद् र वसन्त ऋतुमा मात्र पर्यटक थुप्रिने समस्या र पर्यटनको आम्दानी काठमाडौँ, पोखरा र चितवनमै सीमित हुनु पनि चुनौती हुन्।

पर्यटन र रोजगार प्रवर्धन

शिक्षकको निष्कर्ष थियो: होटल र लज खोलेर, पर्यटकलाई चाहिने वस्तु उत्पादन गरेर, दक्ष पथप्रदर्शक तयार गरेर र पर्यटकीय पूर्वाधार बनाएर रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। आफ्नो क्षेत्रको परम्परागत कला र संस्कृतिबाट पनि पर्यटक तान्न सकिन्छ। गाउँमा होमस्टे सुरु भयो भने घरधनीलाई मात्र होइन, तरकारी बेच्ने किसान, दूध दिने गोठाला, नाच देखाउने युवा समूह र हस्तकला बनाउने महिलासम्म आम्दानी पुग्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. पर्यटन उद्योग भनेको के हो? पर्यटकलाई आवश्यक पर्ने वस्तु तथा सेवा — बास, खाना, यातायात, पथप्रदर्शन, मनोरञ्जन र किनमेलका सामान — उपलब्ध गराउने व्यवसायलाई पर्यटन उद्योग भनिन्छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, पदयात्रा र भ्रमण संस्था, र्‍याफ्टिङ, हस्तकला उत्पादन यसका उदाहरण हुन्।

२. नेपालमा पर्यटन उद्योगको वर्तमान अवस्था उल्लेख गर्नुहोस्। (क) हिमाल, धार्मिक स्थल र सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदा नेपाली पर्यटनका मुख्य आधार हुन्। (ख) राज्यले पर्यटनलाई अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार बनाउने नीति लिएको छ। (ग) कुल गार्हस्थ उत्पादनमा पर्यटनको योगदान २.७ प्रतिशत छ। (घ) करिब २ लाख व्यक्तिले प्रत्यक्ष रोजगारी पाएका छन्। (ङ) सन् २०२२ मा पर्यटकको औसत बसाइ १३.१ दिन थियो। (च) महामारीपछि पर्यटक सङ्ख्या फेरि बढेर सन् २०२४ मा करिब ११ लाख ४७ हजार पुगेको छ। बाह्य पर्यटक, तिनको बसाइ र खर्च बढाउन सके नेपालीको आम्दानी अझ बढ्छ।

३. नेपालमा पर्यटन उद्योगको महत्त्व सूचीबद्ध गर्नुहोस्। (क) विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ। (ख) पर्यटकले सामान किन्दा व्यापार बढ्छ। (ग) भौतिक पूर्वाधारको विकास हुन्छ। (घ) घरेलु उद्योगलाई टेवा पुग्छ। (ङ) कला र संस्कृतिको संरक्षण हुन्छ। (च) विश्वमा नेपालको प्रचार हुन्छ। (छ) रोजगारीका अवसर बढ्छन्।

४. नेपालमा पर्यटन क्षेत्रका के कस्ता समस्या छन्? समाधानका उपाय उल्लेख गर्नुहोस्। समस्या: उच्चस्तरीय होटल र लजको कमी; सम्पदा संरक्षणको अभाव; पर्यटकलाई चाहिने वस्तु र सुविधाको अभाव; प्रचारप्रसारको कमी; दक्ष पथप्रदर्शक नपुग्नु; मनोरञ्जनका साधनको कमी; यातायात र सञ्चारको कमजोर सुविधा। समाधान: उच्चस्तरीय होटल र लज बनाउने; सम्पदाको संरक्षण गर्ने; पर्यटन क्षेत्रको उचित व्यवस्थापन गर्ने; विज्ञापन र प्रचारमा जोड दिने; पथप्रदर्शकलाई तालिम दिने; मनोरञ्जनका साधन थप्ने; सडक, हवाई सेवा र सञ्चार विस्तार गर्ने।

५. "पर्यटन व्यवसाय रोजगार प्रवर्धनको प्रमुख आधार" — पुष्टि गर्नुहोस्। पर्यटन धेरै खालका मानिसलाई एकैसाथ काम दिने व्यवसाय हो। एउटा पदयात्री आउँदा भ्रमण संस्थाका कर्मचारी, गाइड, भरिया, बस वा जिप चालक, होटल र लजका कर्मचारी, खाना पकाउने, तरकारी र दूध बेच्ने किसान, हस्तकला बेच्ने पसलेसम्मले कमाइ गर्छन्। यसका लागि ठुलो कारखाना चाहिँदैन; गाउँमै होमस्टे, चियापसल र हस्तकला सुरु गर्न सकिन्छ, त्यसैले ग्रामीण र महिला रोजगारी पनि बढ्छ। पाठ्यपुस्तकअनुसार यस क्षेत्रले करिब २ लाख व्यक्तिलाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिएको छ; अप्रत्यक्ष रूपमा अझ धेरै लाभान्वित छन्। होटल, पथप्रदर्शक, पूर्वाधार र स्थानीय कला संस्कृतिको विकास गरे विदेश जानुपर्ने युवालाई पनि स्वदेशमै काम दिन सकिन्छ। त्यसैले पर्यटन रोजगार प्रवर्धनको प्रमुख आधार हो।

६. नेपालमा पर्यटन उद्योगका के कस्ता सम्भावना छन्, उल्लेख गर्नुहोस्। (क) सगरमाथासहित विश्वका सर्वोच्च हिमाल र प्रसिद्ध पदमार्ग पदयात्रा र पर्वतारोहणका लागि। (ख) लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरधामजस्ता धार्मिक स्थल तीर्थयात्राका लागि। (ग) विश्व सम्पदा सूचीका काठमाडौँ उपत्यका, लुम्बिनी, सगरमाथा र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज। (घ) चितवन र बर्दियामा वन्यजन्तु अवलोकन। (ङ) तीव्र नदीमा र्‍याफ्टिङ र पोखरामा प्याराग्लाइडिङजस्ता साहसिक खेल। (च) विविध जातजातिको संस्कृति र होमस्टेबाट ग्रामीण पर्यटन। (छ) छिमेकमा भारत र चीनजस्ता ठुला जनसङ्ख्या भएका देश हुनु।

६.४ वैदेशिक व्यापार

हामी आफैँले उत्पादन गरेको वस्तुले मात्र सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैनौँ। चाहिएको वस्तु किन्छौँ र आफूसँग बढी भएको बेच्छौँ।

देशको भौगोलिक सिमानाभित्र मात्र गरिने व्यापार आन्तरिक व्यापार हो — जस्तै इलामको चिया काठमाडौँ ल्याएर बेच्नु, जुम्लाको स्याउ नेपालगन्ज पुर्‍याउनु। एक देश र अर्को देशबिच वस्तु तथा सेवाको खरिदबिक्री वैदेशिक व्यापार हो। अरू देशमा बेच्नुलाई निर्यात र अरू देशबाट किनेर ल्याउनुलाई आयात भनिन्छ।

आधार	आन्तरिक व्यापार	वैदेशिक व्यापार
क्षेत्र	देशको सिमानाभित्र	देशको सिमानाभन्दा बाहिर
मुद्रा	स्वदेशी मुद्रा (नेपाली रुपियाँ)	विदेशी मुद्रा (डलर, भारतीय रुपियाँ आदि)
भन्सार महसुल	लाग्दैन	लाग्छ
कागजी प्रक्रिया	सरल	भन्सार, प्रमाणपत्र, ढुवानीका कागज चाहिने
उदाहरण	इलामको चिया काठमाडौँमा बेच्नु	नेपाली गलैँचा जर्मनी पठाउनु, भारतबाट पेट्रोल ल्याउनु

नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था

• नेपालको वैदेशिक व्यापारको सबैभन्दा ठुलो हिस्सा भारतसँग र दोस्रो ठुलो हिस्सा चीनसँग छ। राष्ट्र बैङ्कका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को पहिलो आठ महिनामा कुल आयातको करिब ६० प्रतिशत भारतबाट र करिब १९ प्रतिशत चीनबाट आएको थियो; कुल निर्यातको करिब ७९ प्रतिशत भारत गएको थियो।
• मुख्य निर्यात: गलैँचा, ऊनी कपडा, पस्मिना, जडीबुटी, चिया, अलैँची, कफी, हस्तकलाका सामान; पछिल्ला वर्ष प्रशोधित खाने तेल र बिजुली पनि।
• मुख्य आयात: पेट्रोलियम पदार्थ, सवारीसाधन, औषधि, सञ्चारका साधन, मेसिन, सुन, चाँदी, चामल।

भन्सार विभागको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालले रु. १८ खर्ब ४ अर्ब १२ करोड को सामान आयात गर्‍यो, तर रु. २ खर्ब ७७ अर्ब ३ करोड को मात्र निर्यात गर्‍यो।

वैदेशिक व्यापारको महत्त्व

• निर्यात गर्ने उद्योग र व्यापारमा रोजगारी बढ्छ।
• देशमा उत्पादन गर्न नसकिने वस्तु (पेट्रोल, मेसिन, औषधि) आयात गरेर आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सकिन्छ।
• निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ।
• आयात र निर्यातमा भन्सार लाग्ने भएकाले सरकारको राजस्व बढ्छ।
• औद्योगिक विकास हुन्छ; देशभित्रको कच्चा पदार्थको सदुपयोग हुन्छ र स्वदेशी उत्पादनको बजार विस्तार हुन्छ।
• देशको व्यापारलाई विश्व बजारसँग जोड्छ।

नेपालको वैदेशिक व्यापारका समस्या र समाधान

समस्या	समाधान
उपभोग्य र विलासी वस्तुको उच्च आयात	उपभोग्य र विलासी वस्तुको आयात घटाउने
पेट्रोलियम पदार्थको ठुलो आयात	पेट्रोलको सट्टा स्वदेशी बिजुली प्रयोग (विद्युतीय सवारी, बिजुलीको चुलो)
कृषिको औद्योगीकरण र व्यावसायीकरण नहुँदा चामल, तरकारी, फलफूल आयात	कृषिलाई व्यावसायिक बनाई कृषिजन्य आयात नियन्त्रण
उद्योगमा भन्दा आयात व्यापारमा लगानीको आकर्षण	स्वदेशी उद्योगमा लगानी प्रोत्साहन
कच्चा पदार्थ सस्तोमा निर्यात, त्यसैबाट बनेको महँगो सामान आयात	तयारी वस्तुको निर्यात बढाउने
देशगत र वस्तुगत विविधीकरण नहुनु (भारतमै निर्भरता)	नयाँ देश र नयाँ वस्तुमा व्यापार विविधीकरण
स्वदेशी उत्पादनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर	उत्पादनको गुणस्तर वृद्धि

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. व्यापारको परिचय दिनुहोस्। वस्तु तथा सेवाको खरिदबिक्री गर्ने कार्यलाई व्यापार भनिन्छ। हामीलाई चाहिने वस्तु किन्ने र आफूले उत्पादन गरेर बढी भएको वस्तु बेच्ने काम व्यापार हो। स्थानका आधारमा यो आन्तरिक (देशभित्र) र वैदेशिक (देशबाहिर) गरी दुई प्रकारको हुन्छ।

२. आन्तरिक व्यापार र वैदेशिक व्यापारबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्। माथिको तुलनात्मक तालिका हेर्नुहोस्। मुख्य भिन्नता: (क) आन्तरिक व्यापार देशको सिमानाभित्र, वैदेशिक व्यापार सिमानाबाहिर हुन्छ। (ख) आन्तरिकमा स्वदेशी मुद्रा, वैदेशिकमा विदेशी मुद्रा प्रयोग हुन्छ। (ग) आन्तरिकमा भन्सार महसुल लाग्दैन, वैदेशिकमा लाग्छ। (घ) उदाहरण: इलामको चिया काठमाडौँ ल्याएर बेच्नु आन्तरिक; भारतबाट पेट्रोल ल्याउनु वैदेशिक।

३. नेपालमा वैदेशिक व्यापारको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) रोजगारीका अवसर बढ्छन्। (ख) देशमा नबन्ने वस्तु आयात गरेर आवश्यकता पूरा हुन्छ। (ग) निर्यातबाट विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ। (घ) भन्सारबाट राजस्व बढ्छ। (ङ) उद्योगको विकास हुन्छ र कच्चा पदार्थको सदुपयोग हुन्छ। (च) स्वदेशी उत्पादनको बजार विस्तार हुन्छ र देश विश्व बजारसँग जोडिन्छ।

४. नेपालले वैदेशिक व्यापारमा भोग्नुपरेका समस्याको सूची तयार गर्नुहोस्। (क) उपभोग्य र विलासी वस्तुको उच्च आयात। (ख) पेट्रोलियम पदार्थको उच्च आयात। (ग) कृषिको व्यावसायीकरण नहुँदा कृषिजन्य वस्तुको आयात वृद्धि। (घ) उद्योगभन्दा आयात व्यापारमा लगानीको आकर्षण। (ङ) कच्चा पदार्थ सस्तोमा निर्यात गरी तयारी वस्तु महँगोमा आयात। (च) देशगत र वस्तुगत विविधीकरण नहुनु। (छ) स्वदेशी उत्पादनको कमजोर प्रतिस्पर्धा क्षमता। फलस्वरूप आयात धेरै र निर्यात थोरै भई ठुलो व्यापार घाटा (२०८१/८२ मा करिब रु. १५ खर्ब २७ अर्ब) भएको छ।

५. खेतीयोग्य जमिन बाँझो छ, दैनिक उपभोग्य वस्तुमा परनिर्भरता बढेको छ। स्वदेशी उत्पादन बढाई आत्मनिर्भर भई निर्यात बढाउन के गर्न सकिन्छ, सुझाव दिनुहोस्। (क) बाँझो जमिनलाई करार खेती, सामूहिक खेती वा सहकारी खेतीमा लगाउने। (ख) किसानलाई समयमै मल, उन्नत बिउ, सिँचाइ र सस्तो कृषि ऋण दिने। (ग) कृषि उपज सङ्कलन केन्द्र, शीत भण्डार र बजारसम्म सडक बनाउने, ताकि किसानले उचित मूल्य पाऊन्। (घ) युवालाई व्यावसायिक कृषि, पशुपालन र कृषि प्रशोधनमा तालिम र अनुदान दिने। (ङ) चामल, दाल, तरकारी, फलफूल, दूधजस्ता वस्तुमा आयात प्रतिस्थापन गर्ने लक्ष्य राख्ने। (च) अलैँची, चिया, कफी, अदुवा, जडीबुटीजस्ता नेपालमा राम्रो फल्ने वस्तुलाई प्रशोधन र प्याकेजिङ गरी तयारी वस्तुका रूपमा निर्यात गर्ने। (छ) "स्वदेशी किनौँ" भन्ने भावना विकास गर्ने। यसो गरे आयात घट्छ, निर्यात बढ्छ र व्यापार घाटा कम हुन्छ।

६.५ वैदेशिक रोजगारी

पाठ्यपुस्तकमा जेनीले सहरमा पढ्ने बहिनी आस्मालाई इमेलमार्फत नेपालको वैदेशिक रोजगारीका चुनौती र अवसर लेखेकी छन्। त्यही इमेलका मुख्य कुरा यहाँ छन्।

किन विदेश जान्छन्?

नेपालबाट हरेक दिन करिब १,५०० भन्दा बढी नेपाली रोजगारीका लागि विदेसिन्छन् (पाठ्यपुस्तक)। मुख्य कारण:

• स्वदेशमा पर्याप्त रोजगारीको अवसर नहुनु; श्रम बजार व्यवस्थित नहुनु।
• योग्यताअनुसारको काम र पारिश्रमिक नपाउनु।
• व्यापार व्यवसाय गर्ने उपयुक्त वातावरण नहुनु।
• उद्योगधन्दाको पर्याप्त विकास नहुनु।
• विदेशमा बढी तलब पाइने आकर्षण र साथीभाइको देखासिकी।

मलेसिया र कतार, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेतजस्ता खाडी मुलुक नेपाली कामदारका प्रमुख गन्तव्य हुन्; दक्षिण कोरिया, जापान, इजरायल र युरोप पनि जान थालेका छन्।

विप्रेषणको आकार

वैदेशिक रोजगारीबाट आएको विप्रेषण नेपालको विदेशी मुद्राको सबैभन्दा ठुलो स्रोत हो। नेपाल राष्ट्र बैङ्कको वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा कामदारको विप्रेषण रु. १२ खर्ब २० अर्ब ५६ करोड आयो, जुन कुल गार्हस्थ उत्पादनको २२.७ प्रतिशत हो (अघिल्लो वर्ष २०.४ प्रतिशत)। अर्थात् देशमा उत्पादन भएको हरेक रु. १०० बराबर करिब रु. २३ विदेशबाट विप्रेषणका रूपमा आयो।

वैदेशिक रोजगारीका लाभ र हानि

लाभ	हानि
बेरोजगार युवाले काम पाउँछन्	देशका सक्रिय युवा श्रमशक्ति बाहिरिन्छ
विप्रेषणबाट विदेशी मुद्रा आउँछ	विप्रेषण धेरैजसो उपभोग र आयातित सामानमा खर्च हुन्छ
परिवारको जीवनस्तर सुध्रन्छ, गरिबी घट्छ	परिवार लामो समय टाढा हुँदा बालबालिका र वृद्धको हेरचाहमा समस्या
विदेशमा नयाँ सिप र प्रविधि सिकिन्छ	धेरैजसो अदक्ष काम गर्नुपर्दा सिप खेर जान्छ
विभिन्न देशसँग सम्बन्ध विस्तार हुन्छ	कामदारमाथि शोषण, दुर्घटना र मृत्युको जोखिम
फर्केकाले पुँजी लगाएर व्यवसाय गर्छन्	दलाल र म्यानपावरको ठगी, चर्को ब्याजको ऋण
व्यापार घाटा धान्न सहयोग	गाउँमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुन्छ

चुनौती

1. अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारको मागअनुसार सिपयुक्त श्रमशक्ति तयार गर्नु — यो मुख्य चुनौती हो।
2. विदेशमा रहेका नेपाली कामदारको सुरक्षा।
3. वैदेशिक रोजगारीबाट सिर्जित जोखिम कम गर्नु।
4. विदेशबाट आएको पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधिलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगाउनु।
5. वैदेशिक रोजगारीमा हुने ठगी नियन्त्रण गर्नु।

अवसर

1. राज्यले प्राविधिक शिक्षा र व्यावसायिक तालिमलाई प्राथमिकता दिएको छ।
2. श्रम तथा रोजगारसम्बन्धी कानुन जारी भएका छन्।
3. केही देशमा निःशुल्क टिकट र भिसा को व्यवस्था कार्यान्वयनमा छ।
4. विभिन्न देशसँग द्विपक्षीय श्रम सम्झौता भएका छन्।
5. विदेशबाट पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधि नेपाल भित्रिन्छ।
6. फर्केका व्यक्तिलाई सहुलियत ऋणको व्यवस्थाले उनीहरू व्यावसायिक कृषि र पशुपालनमा आकर्षित भएका छन्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. वैदेशिक रोजगार भनेको के हो? रोजगारीका लागि एक देशको व्यक्ति अर्को देशमा गएर काम गर्नुलाई वैदेशिक रोजगार भनिन्छ। जस्तै: नेपाली युवा मलेसियाको कारखाना वा कतारको निर्माण कम्पनीमा काम गर्न जानु।

२. वैदेशिक रोजगारीको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। (क) स्वदेशमा काम नपाएका युवाले रोजगारी पाउँछन्। (ख) विप्रेषणबाट विदेशी मुद्रा आउँछ; २०७९/८० मा यो कुल गार्हस्थ उत्पादनको २२.७ प्रतिशत थियो। (ग) परिवारको जीवनस्तर सुध्रन्छ र गरिबी घट्छ। (घ) विदेशमा सिकेका सिप र प्रविधि नेपाल भित्रिन्छन्। (ङ) विभिन्न देशसँग सम्बन्ध विस्तार हुन्छ। (च) फर्केकाले पुँजी लगाएर कृषि, पशुपालन र व्यवसाय सुरु गर्छन्।

३. वैदेशिक रोजगारीका प्रभाव समावेश गरी संवाद तयार गर्नुहोस्।

सुमन: दिदी, गाउँका धेरै दाजुहरू विदेश गए, यसले के फाइदा भयो?

दिदी: उनीहरूले पठाएको पैसाले घर बने, भाइबहिनीले राम्रो विद्यालयमा पढ्न पाए, ऋण तिरियो। गाउँको गरिबी घटेको छ।

सुमन: तर हाम्रो गाउँका खेत किन बाँझा छन् त?

दिदी: त्यही त हानि हो। काम गर्ने युवा नै छैनन्। बालबालिका बाबुको मायाबिना हुर्किरहेछन्, वृद्ध बुबाआमा एक्लै छन्।

सुमन: विदेशमा पनि त दुःख हुन्छ होला नि?

दिदी: हो। गर्मीमा कडा काम, कहिलेकाहीँ तलब नपाउने, दुर्घटना। दलालले ठगेका पनि छन्।

सुमन: अनि के गर्नुपर्छ त?

दिदी: सिप सिकेर, श्रम स्वीकृति लिएर, बैङ्कबाट पैसा पठाउनुपर्छ; फर्केपछि त्यो पैसा र सिप गाउँमै व्यवसायमा लगाउनुपर्छ। अनि मात्र फाइदा दिगो हुन्छ।

४. "वैदेशिक रोजगारी नेपालका लागि चुनौतीपूर्ण छ" — आफ्ना तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्। (क) अन्तर्राष्ट्रिय बजारले सिपयुक्त कामदार खोज्छ, तर नेपालबाट जाने धेरैजसो अदक्ष छन्, त्यसैले कम तलबको जोखिमपूर्ण काम पाउँछन्। (ख) विदेशमा कामदारको सुरक्षा कमजोर छ; शोषण, दुर्घटना र मृत्युका घटना हुन्छन्। (ग) दलाल र अवैध एजेन्सीको ठगी नियन्त्रण गर्न कठिन छ। (घ) विप्रेषण धेरैजसो उपभोगमा खर्च हुन्छ, उत्पादनशील क्षेत्रमा कम लाग्छ। (ङ) युवा बाहिरिँदा देशमा खेतीपाती र उद्योगका लागि श्रमशक्ति अभाव हुन्छ। (च) परिवार बिछोडले सामाजिक समस्या बढ्छन्। (छ) अर्थतन्त्र विप्रेषणमा धेरै निर्भर हुँदा विदेशमा सङ्कट आए (जस्तै महामारी) देशकै अर्थतन्त्र हल्लिन्छ। त्यसैले वैदेशिक रोजगारी अवसर भए पनि चुनौतीपूर्ण छ।

५. वैदेशिक रोजगारीमा नेपालका लागि के के अवसर छन्, बुँदागत रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्। - राज्यले प्राविधिक शिक्षा र व्यावसायिक तालिमलाई प्राथमिकता दिएको। - श्रम तथा रोजगारसम्बन्धी कानुन जारी भएको। - निःशुल्क टिकट र भिसाको व्यवस्था कार्यान्वयनमा आएको। - विभिन्न देशसँग द्विपक्षीय श्रम सम्झौता भएको। - पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधि नेपाल भित्रिने। - फर्केकालाई ऋण सुविधाले व्यावसायिक कृषि र पशुपालनमा आकर्षित गरेको।

६. नेपालीले विदेशमा भोग्नुपरेका समस्या समाधानका लागि वैदेशिक रोजगार विभागलाई लेख्ने चिठीको नमुना लेख्नुहोस्।

मिति: २०८३/०६/२५

श्रीमान् महानिर्देशकज्यू, वैदेशिक रोजगार विभाग, काठमाडौँ।

विषय: वैदेशिक रोजगारीमा नेपालीले भोगेका समस्या समाधान गरिदिनुहुन।

महोदय, म कक्षा ८ मा पढ्ने विद्यार्थी हुँ। हाम्रो गाउँबाट खाडी मुलुक र मलेसिया गएका धेरै दाजुदिदीले सम्झौताअनुसार तलब नपाएको, राहदानी रोकिएको, बिरामी हुँदा उपचार नपाएको र म्यानपावरले भनेभन्दा फरक काम लगाएको गुनासो गर्नुभएको छ। कतिपय त दलालको ठगीमा परेर ऋणमा डुब्नुभएको छ। यी समस्या समाधानका लागि तपाईँको विभागबाट यी कदम चालिदिनुहुन अनुरोध गर्दछु:

1. अवैध दलाल र ठगी गर्ने संस्थामाथि कडा कारबाही गर्ने।
2. जानुअघि नै सम्झौता पत्र नेपाली भाषामा बुझाउने र अभिमुखीकरण तालिम प्रभावकारी बनाउने।
3. गन्तव्य देशमा श्रम सहचारी र राजदूतावासमार्फत उजुरी सुन्ने र उद्धार गर्ने व्यवस्था छिटो बनाउने।
4. माग भएका सिपको तालिम गाउँगाउँमा पुर्‍याउने।
5. पीडित कामदार र परिवारलाई क्षतिपूर्ति र कानुनी सहयोग दिने।

यस विषयमा विभागले चासो दिनुहुनेछ भन्ने विश्वास लिएको छु।

निवेदक राधा तामाङ कक्षा ८, शान्ति माध्यमिक विद्यालय

अध्यायको सारांश

• पैसाबिना वस्तु साटासाट गर्नु वस्तु विनिमय हो; दोहोरो मेल, मूल्य तोक्न, विभाजन र सञ्चयको कठिनाइले मुद्राको जन्म भयो। नेपालमा कागजी नोट वि.सं. २००२ देखि चल्यो।
• मुद्राबाट गरिने किनबेच, बचत, ऋण र भुक्तानी मौद्रिक कारोबार हो। साधारण ब्याज = (साँवा × समय × दर) ÷ १००।
• नेपाल बैङ्क लिमिटेड (१९९४ कात्तिक ३०) पहिलो बैङ्क; नेपाल राष्ट्र बैङ्क (२०१३ वैशाख १४) केन्द्रीय बैङ्क — नोट निष्कासन, मौद्रिक नीति, नियमन।
• बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाका चार वर्ग: क वाणिज्य बैङ्क (२०), ख विकास बैङ्क (१७), ग वित्त कम्पनी (१७), घ लघुवित्त (५२) — असार मसान्त २०८२ मा।
• पर्यटनको योगदान कुल गार्हस्थ उत्पादनमा २.७ प्रतिशत, करिब २ लाख प्रत्यक्ष रोजगारी; सन् २०२४ मा करिब ११ लाख ४७ हजार विदेशी पर्यटक।
• पर्यटनका समस्या: होटल, प्रचार, दक्ष पथप्रदर्शक, यातायातको कमी; समाधान तिनैको विकास र सम्पदा संरक्षण।
• वैदेशिक व्यापारको ठुलो हिस्सा भारत, त्यसपछि चीनसँग। २०८१/८२ मा आयात रु. १,८०४.१२ अर्ब, निर्यात रु. २७७.०३ अर्ब, घाटा रु. १,५२७.०९ अर्ब।
• वैदेशिक रोजगारीका लागि दैनिक १,५०० भन्दा बढी नेपाली विदेसिन्छन्; विप्रेषण २०७९/८० मा कुल गार्हस्थ उत्पादनको २२.७ प्रतिशत।
• वैदेशिक रोजगारीको मुख्य चुनौती सिपयुक्त श्रमशक्ति, सुरक्षा र ठगी नियन्त्रण; अवसर तालिम, श्रम सम्झौता, सिप र पुँजी भित्रिनु।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना कहिले भयो? [1] (क) वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० (ख) वि.सं. २००२ (ग) वि.सं. २०१३ वैशाख १४ (घ) वि.सं. २०५८
2. "आवश्यकताको दोहोरो मेल" को समस्या कुन प्रणालीमा हुन्छ? [1] (क) वस्तु विनिमय (ख) कागजी मुद्रा (ग) अनलाइन भुक्तानी (घ) चेक प्रणाली
3. लघुवित्त वित्तीय संस्था कुन वर्गमा पर्छन्? [1] (क) क (ख) ख (ग) ग (घ) घ
4. नेपालको वैदेशिक व्यापारको सबैभन्दा ठुलो साझेदार कुन देश हो? [1] (क) चीन (ख) भारत (ग) अमेरिका (घ) कतार
5. आयात रु. ५०० अर्ब र निर्यात रु. ८० अर्ब भए व्यापार घाटा कति हुन्छ? [1] (क) रु. ५८० अर्ब (ख) रु. ४२० अर्ब (ग) रु. ८० अर्ब (घ) रु. ६.२५ अर्ब
6. विदेशमा काम गर्नेले घर पठाउने रकमलाई के भनिन्छ? [1] (क) राजस्व (ख) भन्सार (ग) विप्रेषण (घ) निक्षेप

समूह क का उत्तर

१. (ग) — नेपाल राष्ट्र बैङ्क २०१३ वैशाख १४ मा स्थापना भयो; १९९४ कात्तिक ३० नेपाल बैङ्क लिमिटेडको स्थापना मिति हो।

२. (क) — वस्तु विनिमयमा मेरो वस्तु चाहिने र मलाई चाहिने वस्तु भएको मान्छे एकै साथ भेट्नुपर्छ; मुद्राले यो समस्या हटायो।

३. (घ) — राष्ट्र बैङ्कको वर्गीकरणमा क वाणिज्य बैङ्क, ख विकास बैङ्क, ग वित्त कम्पनी र घ लघुवित्त हुन्।

४. (ख) — नेपालको आयात र निर्यात दुवैको सबैभन्दा ठुलो हिस्सा भारतसँग छ; चीन दोस्रो हो।

५. (ख) — व्यापार घाटा = आयात − निर्यात = ५०० − ८० = रु. ४२० अर्ब।

६. (ग) — वैदेशिक रोजगारीबाट कमाएर पठाइने रकम विप्रेषण हो; निक्षेप बैङ्कमा जम्मा गरिने रकम हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. वस्तु विनिमयका कुनै दुई कठिनाइ लेख्नुहोस्। [2]
2. नेपाल राष्ट्र बैङ्कका कुनै चार काम लेख्नुहोस्। [2]
3. रु. ३०,००० को वार्षिक १० प्रतिशत दरले २ वर्षको साधारण ब्याज निकाल्नुहोस्। [2]
4. आन्तरिक पर्यटक र बाह्य पर्यटकबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
5. व्यापार घाटा भनेको के हो? नेपालमा यो किन ठुलो छ? [2]
6. विप्रेषण बैङ्कमार्फत नै किन पठाउनुपर्छ? [2]
7. पर्यटनले कसरी कला र संस्कृतिको संरक्षणमा सहयोग गर्छ? [2]

समूह ख का उत्तर

१. (क) आवश्यकताको दोहोरो मेल हुन गाह्रो — चामल दिएर आलु लिन चाहनेले चामल चाहिने आलुवाला नै भेट्नुपर्छ। (ख) वस्तुको उचित मूल्य तोक्ने साझा नाप नहुनु; साथै नाशवान् वस्तु सञ्चय गर्न र ठुला वस्तु विभाजन गर्न नसकिनु।

२. (क) नोट र सिक्का निष्कासन गर्ने। (ख) मौद्रिक नीति बनाएर मूल्यवृद्धि नियन्त्रण गर्ने। (ग) विदेशी मुद्राको सञ्चिति व्यवस्थापन गर्ने। (घ) बैङ्क तथा वित्तीय संस्थालाई इजाजत दिने र नियमन गर्ने; साथै सरकारको बैङ्क र बैङ्कहरूको बैङ्कको काम गर्ने।

३. साधारण ब्याज = (साँवा × समय × दर) ÷ १०० = (३०,००० × २ × १०) ÷ १०० = ६,००,००० ÷ १०० = रु. ६,०००। मिश्रधन = ३०,००० + ६,००० = रु. ३६,०००।

४. आफ्नै देशभित्र घुम्ने पर्यटक आन्तरिक पर्यटक हुन्, जस्तै झापाबाट रारा घुम्न जाने नेपाली। विदेशबाट आउने पर्यटक बाह्य पर्यटक हुन्, जस्तै सगरमाथा क्षेत्र घुम्न आउने जापानी। बाह्य पर्यटकले विदेशी मुद्रा ल्याउँछन्; आन्तरिकले देशभित्रै पैसा घुमाउँछन्।

५. निर्यातभन्दा आयात बढी हुँदा त्यसको फरकलाई व्यापार घाटा भनिन्छ। नेपालमा पेट्रोलियम, सवारीसाधन, मेसिन, खाद्यान्नजस्ता वस्तु धेरै आयात हुन्छन्, तर उद्योग र व्यावसायिक कृषि कमजोर भएकाले निर्यात थोरै छ; त्यसैले २०८१/८२ मा घाटा करिब रु. १५ खर्ब २७ अर्ब पुग्यो।

६. बैङ्क वा इजाजतप्राप्त विप्रेषण संस्थामार्फत पठाउँदा रकम सुरक्षित हुन्छ, रसिद पाइन्छ र ठगिए उजुरी गर्न सकिन्छ। यस्तो रकम देशको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा जोडिन्छ। हुन्डीजस्ता अवैध माध्यम गैरकानुनी र जोखिमपूर्ण हुन्छन्।

७. पर्यटक मन्दिर, दरबार, जात्रा, लोकनृत्य र परम्परागत सीप हेर्न आउँछन्, त्यसैले तिनलाई जोगाउँदा आम्दानी हुन्छ। प्रवेश शुल्क र हस्तकलाको बिक्रीबाट आएको रकम सम्पदा मर्मतमा लगाइन्छ र युवा पुस्ता पनि आफ्नो कला सिक्न प्रेरित हुन्छ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. मौद्रिक कारोबार भनेको के हो? वस्तु विनिमयबाट मौद्रिक कारोबारसम्मको विकास र मौद्रिक कारोबारको महत्त्व व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
2. नेपालमा पर्यटन उद्योगका सम्भावना र चुनौती उल्लेख गर्दै पर्यटनबाट रोजगारी बढाउने उपाय सुझाउनुहोस्। [4]
3. नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था, समस्या र समाधानका उपाय लेख्नुहोस्। [4]
4. वैदेशिक रोजगारीका लाभ र हानि तुलना गर्दै यसलाई देशका लागि बढी फाइदाजनक बनाउन के गर्नुपर्छ, लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. नोट, सिक्का, चेक, ड्राफ्ट, कार्ड र अनलाइन भुक्तानीजस्ता मुद्राका माध्यमबाट गरिने किनबेच, बचत, ऋण र भुक्तानीलाई मौद्रिक कारोबार भनिन्छ। विकास: सुरुमा मानिसले वस्तुसँग वस्तु साटे (वस्तु विनिमय), जस्तै भीमबहादुरले चामलसँग आलु साटे। आवश्यकताको दोहोरो मेल, मूल्य तोक्ने समस्या, विभाजन र सञ्चयको कठिनाइ आएपछि सबैले मान्ने सुन, चाँदी, तामाका धातु मुद्रा चले। बोक्न सजिलो कागजी मुद्रा आयो — नेपालमा वि.सं. २००२ बाट। अहिले चेक, ड्राफ्ट, एटिएम, मोबाइल र अनलाइन भुक्तानीसम्म आइपुगेको छ। महत्त्व: (क) जुनसुकै वस्तु र सेवा सजिलै किन्न बेच्न सकिन्छ। (ख) मूल्य नाप्ने साझा एकाइ मिल्छ। (ग) बचत गरी ब्याज कमाउन सकिन्छ। (घ) ऋण र उधारो कारोबार सजिलो हुन्छ। (ङ) सरकारले कर उठाएर पूर्वाधार बनाउँछ। (च) विप्रेषण र विदेशी मुद्रा आर्जनसमेत यसैबाट सम्भव छ। त्यसैले आधुनिक अर्थतन्त्र मौद्रिक कारोबारमै टिकेको छ।

२. सम्भावना: सगरमाथासहित हिमाल र प्रसिद्ध पदमार्ग; लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरधामजस्ता धार्मिक स्थल; विश्व सम्पदा सूचीका चार सम्पदा; चितवन र बर्दियाका वन्यजन्तु; र्‍याफ्टिङ, प्याराग्लाइडिङजस्ता साहसिक खेल; विविध संस्कृति र होमस्टे। पर्यटनले कुल गार्हस्थ उत्पादनमा २.७ प्रतिशत योगदान र करिब २ लाख प्रत्यक्ष रोजगारी दिएको छ। चुनौती: उच्चस्तरीय होटल र लजको कमी, सम्पदा संरक्षणको अभाव, प्रचारप्रसारको कमी, दक्ष पथप्रदर्शक नपुग्नु, मनोरञ्जन, यातायात र सञ्चारको कमी, हिमाली फोहोर र केही ऋतुमा मात्र पर्यटक आउनु; महामारीले २०२० मा पर्यटक ८० प्रतिशतभन्दा बढी घटाएको अनुभवले बाह्य सङ्कटको जोखिम पनि देखाउँछ। रोजगारी बढाउने उपाय: गाउँमा होमस्टे र लज सञ्चालन; पर्यटकलाई चाहिने तरकारी, दूध, हस्तकला स्थानीय स्तरमै उत्पादन; युवालाई पथप्रदर्शक, होटल व्यवस्थापन र भाषाको तालिम; नयाँ पदमार्ग र पर्यटकीय पूर्वाधार; स्थानीय कला, संस्कृति र महोत्सवको प्रवर्धन; तीनै तहका सरकारको समन्वयमा प्रचारप्रसार।

३. वर्तमान अवस्था: नेपालको वैदेशिक व्यापारको सबैभन्दा ठुलो हिस्सा भारत र दोस्रो चीनसँग छ। गलैँचा, ऊनी कपडा, पस्मिना, जडीबुटी, चिया, अलैँची, कफी, हस्तकला निर्यात हुन्छन्; पेट्रोलियम, सवारीसाधन, औषधि, सञ्चारका साधन, सुन, चाँदी आयात हुन्छन्। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा आयात रु. १,८०४.१२ अर्ब र निर्यात रु. २७७.०३ अर्ब हुँदा व्यापार घाटा रु. १,५२७.०९ अर्ब पुग्यो; आयात निर्यातको करिब ६.५ गुणा थियो। समस्या: उपभोग्य, विलासी र पेट्रोलियम वस्तुको उच्च आयात; कृषि व्यावसायिक नहुँदा खाद्यान्न आयात; उद्योगभन्दा आयात व्यापारमा लगानी; कच्चा पदार्थ सस्तोमा निर्यात र तयारी वस्तु महँगोमा आयात; देशगत र वस्तुगत विविधीकरण नहुनु; कमजोर प्रतिस्पर्धा क्षमता। समाधान: विलासी वस्तुको आयात घटाउने; पेट्रोलको सट्टा स्वदेशी बिजुली प्रयोग; कृषिको औद्योगीकरण र व्यावसायीकरण; नयाँ देश र वस्तुमा व्यापार विविधीकरण; तयारी वस्तुको निर्यात; स्वदेशी उत्पादनको गुणस्तर वृद्धि।

४. लाभ: बेरोजगार युवाले काम पाउँछन्; विप्रेषणबाट विदेशी मुद्रा आउँछ (२०७९/८० मा कुल गार्हस्थ उत्पादनको २२.७ प्रतिशत); परिवारको जीवनस्तर सुध्रन्छ र गरिबी घट्छ; नयाँ सिप र प्रविधि भित्रिन्छन्; व्यापार घाटा धान्न सहयोग पुग्छ। हानि: सक्रिय युवा बाहिरिँदा खेत बाँझा हुन्छन्; परिवार बिछोड, बालबालिका र वृद्धको हेरचाहमा समस्या; विदेशमा शोषण, दुर्घटना र मृत्यु; दलालको ठगी; विप्रेषण धेरैजसो उपभोगमा खर्च हुँदा उत्पादन बढ्दैन। तुलना: लाभ तत्काल र आर्थिक छन्, हानि दीर्घकालीन र सामाजिक छन्। फाइदाजनक बनाउने उपाय: जानुअघि माग भएको सिपको तालिम; इजाजतप्राप्त संस्था र श्रम स्वीकृतिमार्फत मात्र जाने; द्विपक्षीय श्रम सम्झौता र राजदूतावासमार्फत सुरक्षा; विप्रेषण बैङ्कमार्फत पठाउने र उत्पादनशील क्षेत्रमा लगाउने; फर्केकालाई सहुलियत ऋण र व्यवसायमा लगाउने कार्यक्रम; अनि स्वदेशमै रोजगारी बढाएर बाध्यताले विदेश जानुपर्ने अवस्था घटाउने।