Unit 2 · एकाइ · 20 teaching hours · 41 min read
हाम्रो मानव मूल्यमान्यता
What the syllabus asks for 7
- हाम्रा आदर्श व्यवहार र सदाचार
- नेपालमा प्रचलित सामाजिक परम्परा र संस्कार
- जातिगत परम्परा, संस्कार र सामाजिक सद्भाव
- धार्मिक एवम् सांस्कृतिक क्रियाकलाप
- विविधतामा एकता; सहिष्णुता र राष्ट्रिय एकता
- नेपालका राष्ट्रिय सम्पदा
- अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व; स्काउट र अनुशासन
गाउँमा झगडा पर्दा कसैको पक्ष नलिई न्याय गर्ने काका, खेत रोप्दा पालैपालो सघाउने छिमेकी, दसैँमा मुस्लिम साथीलाई र इदमा हिन्दु साथीलाई शुभकामना दिने चलन, पहिरोमा परेकालाई उद्धार गर्ने स्काउट — यी सबैमा एउटै कुरा छ: मानव मूल्य। यस एकाइमा हामी नौ पाठ पढ्छौँ: असल व्यवहार, नेपालका सामाजिक प्रचलन र जातिगत संस्कार, धर्म र संस्कृति, विविधतामा एकता, सामाजिक सद्भाव, राष्ट्रिय सम्पदा, संसारलाई प्रेरणा दिने दुई व्यक्तित्व र स्काउट। यी कुरा किताबमा मात्र होइन, हाम्रै घर, टोल र विद्यालयमा देख्न सकिन्छ।
- परिभाषा: न्यायिक व्यवहार, मानसिक शान्ति, विविधता, सहिष्णुता, सम्पदा, मूर्त र अमूर्त सम्पदा।
- प्रचलनका नाम र समुदाय: गुठी (नेवार), भेजा (मगर), ढिकुर (थकाली), बडघर (थारू), माइजन (मधेस), रोदी (गुरुङ), पर्म र पैँचो (ग्रामीण समाज)।
- तुलना: दुई प्रचलन, दुई धर्म, दुई जातिका संस्कार, प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदा।
- मिति र तथ्य: हेनरी ड्युना र मदर टेरेसाको जन्म, मृत्यु र योगदान; स्काउटका संस्थापक र नेपाल स्काउटको स्थापना।
- लामो प्रश्नमा भूमिका → तीन-चार बुँदा (नेपाली उदाहरणसहित) → निष्कर्ष को ढाँचा अपनाउनुहोस्।
२.१ हाम्रा आदर्श व्यवहार
सदाचार भनेको के हो
सदाचार भनेको असल आचरण हो — सत्य बोल्नु, न्याय गर्नु, अरूलाई दुःख नदिनु, मिठो बोल्नु र आफ्नो गल्ती स्विकार्नु। समाजले राम्रो मानेका यस्ता व्यवहारलाई आदर्श व्यवहार भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकले तीन आदर्श व्यवहारमा जोड दिएको छ: न्याय, शान्ति (शान्त र संयमित स्वभाव) र अहिंसा (प्राणीलाई दुःख नदिनु)।
सन्तलाल काकाको कथा: न्यायिक व्यवहार
वितलब गाउँका सन्तलाल काका साँध मिचिएको, गाईबाख्राले बाली खाएको जस्ता सानातिना विवाद गाउँमै मिलाउँछन्। उनी कसैको पक्ष लिँदैनन्; वास्तविक पीडितको पक्षमा अडिग रहन्छन् र अर्को पक्षलाई पनि विश्वासमा लिन्छन्।
एक दिन उनकै बाख्रो फुकेर छिमेकीको बाली नष्ट भयो। उल्टै उनकी श्रीमतीले छिमेकीलाई गाली गरिन्। काकाले दुवैका कुरा सुने, श्रीमतीको गल्ती पत्ता लगाए, श्रीमतीलाई माफी माग्न भने र क्षतिपूर्ति तिर्ने कुरा गरे। आफ्नै परिवारको गल्तीमा पनि न्याय गर्नु — यही न्यायिक व्यवहार हो।
तर यसपछि पति-पत्नीबिच कैयौँ दिन बोलचाल भएन। काकाका दाजुले दुवैका कुरा सुनेर सम्झाए: "परिवारमा मिलेर बस्दा शान्त र संयमित वातावरण बन्छ।" उनले तनावबाट बच्न योग, ध्यान र व्यायाम गर्ने सल्लाह पनि दिए। त्यसपछि परिवारमा मेलमिलाप बढ्यो।
आफ्नो वा आफन्तको पक्ष नलिई, दुवै पक्षको कुरा सुनेर, सत्य र तथ्यका आधारमा सही निर्णय गर्ने र गल्ती गर्नेलाई गल्ती स्विकार्न लगाउने व्यवहारलाई न्यायिक व्यवहार भनिन्छ।
मानसिक शान्ति र संयम
रिस, डर, चिन्ता र तनावबाट मुक्त भई मन स्थिर, सन्तुष्ट र खुसी रहेको अवस्थालाई मानसिक शान्ति भनिन्छ।
शान्त र संयमित रहने उपायहरू पाठ्यपुस्तकले यसरी दिएको छ: योग र ध्यान गर्ने, गीत सङ्गीतमा रमाउने, विवादलाई होसियारीसाथ समाधान गर्ने, हँसिलो रहने, अरूलाई सहयोग गर्ने र समानुभूति राख्ने, सकारात्मक सोच राख्ने, टेलिभिजन र मोबाइलमा कम समय दिने, अरूका राम्रा विचारको सम्मान गर्ने र सिर्जनात्मक काममा व्यस्त रहने।
समानुभूति भनेको अरूको दुःखलाई आफ्नै दुःख जस्तो अनुभव गर्नु हो। साथी लडेर चोट लाग्दा आफूलाई नै चोट लागे जस्तो लाग्नु समानुभूति हो।
अहिंसा: प्राणी र मानिस दुवैप्रति दया
क्रियाकलापको कथामा विक्रम साथीलाई गाली गर्थ्यो, गुलेलीले चरा हान्थ्यो, अरिङ्गालको गोलामा ढुङ्गा हान्थ्यो र गाईभैँसीको पुच्छर तान्थ्यो। शोभाले अभिभावकलाई भनिन्, घरमा विवाद भयो, अनि प्रधानाध्यापकले अभिभावक र विक्रमलाई सँगै राखेर सम्झाउनुभयो। विक्रमले साथीसँग माफी मागे र अहिले प्राणीलाई कष्ट दिनु हुँदैन भनेर अरूलाई नै सिकाउँछन्। हिंसा शरीरले मात्र होइन, बोलीले पनि हुन्छ — कटु वचनको घाउ लामो समय रहन्छ।
अरूलाई गाली गर्नु, जिस्क्याउनु वा जनावरलाई हान्नु "रमाइलो" होइन, हिंसा हो। परीक्षामा अहिंसाको उत्तर लेख्दा शारीरिक र बोलीवचनको दुवै हिंसा उल्लेख गर्नुहोस्।
(क) विक्रमको स्वभाव कसरी परिवर्तन भयो? साथी शोभाले अभिभावकलाई भनिन्, सानिमाले झगडा होइन समाधान खोज्न सुझाइन्, र प्रधानाध्यापकले अभिभावक र विक्रमलाई सँगै राखेर माया गरी सम्झाउनुभयो। गाली होइन, छलफल र सम्झाइले उसको बानी सुध्रियो।
(ख) प्राणीलाई दिएको कष्ट कसरी सच्याउने? गल्ती स्विकार्ने, फेरि नदोहोर्याउने प्रण गर्ने, घाइते जनावरको स्याहार गर्ने, पशुपन्छीलाई पानी र दाना दिने र साथीलाई पनि प्राणीमाथि दया गर्न सिकाउने।
(ग) कटु बोलीको असर: पीडितको आत्मसम्मान घट्छ, मन दुख्छ, रिस र बदलाको भावना आउँछ, पढाइ र काममा मन लाग्दैन र सम्बन्ध टुट्छ।
कविताका मानवमूल्य: प्रेम, इमान, दया, विश्वास, सत्यता, समता, निष्पक्षता, शान्त र संयमित स्वभाव, सकारात्मक सोच, परोपकार, करुणा, मिठो वचन, सत्कर्म, सबैलाई समान व्यवहार; र ईर्ष्या, रिस र अर्काको अहित नगर्ने बानी।
ठिक चिह्नको तालिका: पाँचवटै व्यवहार (अरूको दुःखलाई आफ्नै ठान्ने, नम्र बोल्ने, सहयोग गर्ने, अरूको दुःखमा खुसी नहुने, सान्त्वना दिने) आदर्श व्यवहार हुन्। तपाईँले जति धेरैमा चिह्न लगाउन सक्नुहुन्छ, त्यति नै असल।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. न्यायिक व्यवहार भनेको के हो? कसैको पक्ष नलिई दुवै पक्षको कुरा सुनेर, सत्य र तथ्यका आधारमा सही निर्णय गर्ने व्यवहार न्यायिक व्यवहार हो। जस्तै: सन्तलाल काकाले आफ्नै श्रीमतीको गल्ती देखेर छिमेकीसँग माफी माग्न लगाए।
२. न्यायिक व्यवहार पालना गर्ने तरिकाको सूची बनाउनुहोस्। - दुवै पक्षको कुरा धैर्यसाथ सुन्ने। - नाता, धन वा जातका आधारमा पक्ष नलिने। - तथ्य र प्रमाण खोजेर मात्र निर्णय गर्ने। - आफ्नो वा आफन्तको गल्ती पनि स्विकार्ने। - पीडितलाई क्षतिपूर्ति दिलाउने र दुवैलाई मिलाउने। - सबैलाई कानुन र नियमको अगाडि समान ठान्ने।
३. मानसिक शान्ति भनेको के हो? रिस, चिन्ता, डर र तनावबाट मुक्त भई मन स्थिर र सन्तुष्ट रहेको अवस्था मानसिक शान्ति हो। योग, ध्यान, व्यायाम, सङ्गीत र सकारात्मक सोचले यो प्राप्त गर्न सकिन्छ।
४. शान्त र संयमित व्यक्तिलाई किन सबैले मन पराउँछन्? शान्त व्यक्ति रिसाएर कसैलाई अपमान गर्दैन, सोचेर मात्र बोल्छ, त्यसैले उसको कुराले कसैको मन दुख्दैन। विवाद पर्दा उसले झगडा बढाउँदैन, मिलाउँछ। उसलाई विश्वास गर्न सकिन्छ र समस्या पर्दा सल्लाह लिन सकिन्छ। उसको उपस्थितिले वरपरको वातावरण पनि शान्त बनाउँछ। त्यसैले परिवार, साथी र समाज सबैले उसलाई मन पराउँछन्।
५. अरूको ईर्ष्या गर्ने र अहित सोच्ने बानी किन राम्रो होइन? ईर्ष्या गर्दा आफ्नै मन सधैँ अशान्त र दुखी हुन्छ। अरूको अहित सोच्दा झगडा र शत्रुता बढ्छ, साथी टाढिन्छन्। आफ्नो समय र शक्ति आफ्नो प्रगतिमा होइन, अरूलाई तल पार्नमा खर्च हुन्छ। बरु अरूको सफलताबाट प्रेरणा लिए आफू पनि अगाडि बढिन्छ।
६. जीवजन्तुलाई दुःख दिनु मानवका लागि राम्रो होइन — पुष्टि गर्नुहोस्। जीवजन्तुलाई पनि हामीजस्तै पीडा हुन्छ र उनीहरूलाई पनि बाँच्न पाउने अधिकार छ। चरा, मौरी, गाईवस्तुले खेती, परागसेचन र पर्यावरण सन्तुलनमा सघाउँछन्; उनीहरूलाई मार्दा अन्ततः मानिसलाई नै घाटा हुन्छ। जनावरलाई दुःख दिने बानीले मानिसलाई निर्दयी बनाउँछ र त्यही बानी मानिसप्रति पनि सर्छ। अरिङ्गालको गोलामा ढुङ्गा हान्दा आफैँलाई टोक्न सक्छ। त्यसैले प्राणीप्रति दया गर्नु मानवीय गुण हो।
७. परिवारमा उत्पन्न विवाद कसरी समाधान गर्न सकिन्छ? - रिस शान्त भएपछि मात्र कुरा गर्ने। - दुवै पक्षको कुरा सुन्ने (सन्तलालका दाजुले जस्तै)। - गल्ती गर्नेले माफी माग्ने, अर्कोले माफ गर्ने। - घरका ठुला वा भरपर्दो आफन्तलाई मध्यस्थ बनाउने। - एकअर्काको भावनाको सम्मान गर्ने र बोलचाल बन्द नगर्ने। - योग, ध्यान र सँगै काम गरेर तनाव कम गर्ने।
२.२ नेपालमा प्रचलित सामाजिक परम्परा र प्रचलन
पुस्तौँदेखि समाजले मान्दै र अपनाउँदै आएका चालचलनलाई सामाजिक परम्परा वा प्रचलन भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकमा कक्षा ८ का विद्यार्थीले परियोजना कार्यमा प्रस्तुत गरेका सात प्रचलन छन्। सबैको साझा उद्देश्य एउटै छ: सहयोग, मेलमिलाप र संस्कृतिको संरक्षण।
- गुठी (नेवार समुदाय): लिच्छविकालदेखि सुरु भएको मानिन्छ। जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार, जात्रा र पर्वको सञ्चालन, रेखदेख र प्रवर्धन गुठीले गर्छ। यसले नेवारी जीवनशैलीका सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पक्ष जीवित राखेको छ।
- भेजा (मगर समुदाय): भेजाको अर्थ "म मेरो दाजुभाइ खलकसँगै छु" भन्ने हो। सरोभाइ (तेह्रदिने दाजुभाइ) ले संस्कार गर्नुपर्ने परिवारलाई गच्छेअनुसार नगद र जिन्सी सङ्कलन गरी दिन्छन्।
- पर्म र पैँचो (ग्रामीण समाज): पर्म भनेको श्रम सटही हो — रोपाइँमा तपाईँको घरबाट जति जनाले जति दिन काम गरे, उनीहरूको काममा त्यति नै जनाले त्यति नै दिन काम गरिदिनुपर्छ। पैँचो भनेको घरायसी वस्तु सापटी लिनु र जति लिएको त्यति नै फिर्ता गर्नु हो, जस्तै: एक पाथी चामल लिए एक पाथी नै फर्काउने।
- ढिकुर (थकाली समुदाय): परम्परागत आर्थिक सहकारी। सदस्यहरूले तोकिएको रकम जम्मा गर्छन्; जम्मा भएको एकमुष्ट रकम सहमतिका आधारमा पालैपालो एक सदस्यले प्रयोग गर्छ। निश्चित समयभित्र सबैले एकमुष्ट रकम पाउँछन्। यसले पुँजी निर्माण गर्छ।
- बडघर (पश्चिम तराईको थारू समुदाय): हरेक वर्ष माघीका दिन सहमतिबाट छानिने गाउँको अगुवा। झैझगडा मिलाउने, विकास निर्माण, विवाह र पूजापाठको व्यवस्थापन बडघरले गर्छन्।
- माइजन (मधेस प्रदेश): सम्बन्धित जातिको भेलाले सहमतिमा चुन्ने अगुवा, जो सहमति रहुन्जेल पदमा रहन्छ। जातिभित्रका झगडा मिलाउने, संस्कार र भोजभतेरको व्यवस्थापन गर्ने काम उसको हो।
- रोदी (गुरुङ समुदाय): साँझपख युवायुवती रोदीघरमा भेला भई अभिभावकसँगै गीत र नाच गर्छन्, भोलिको कामको बाँडफाँट र मेलापर्वको सल्लाह गर्छन्। यसले मनोरञ्जनसँगै सामाजिकीकरण बलियो बनाउँछ।
| प्रचलन | समुदाय/क्षेत्र | मुख्य काम | मुख्य मूल्य |
|---|---|---|---|
| गुठी | नेवार | संस्कार, जात्रा, पर्वको व्यवस्थापन | सांस्कृतिक पहिचान |
| भेजा | मगर | संस्कारमा सरोभाइको आर्थिक सहयोग | भाइचारा, सहकार्य |
| पर्म | ग्रामीण समाज | खेतीमा श्रम सटही | श्रमको सम्मान, समानता |
| पैँचो | ग्रामीण समाज | वस्तु सापटी र उत्ति नै फिर्ता | विश्वास, इमानदारी |
| ढिकुर | थकाली | पालैपालो एकमुष्ट रकम | बचत, पुँजी निर्माण |
| बडघर | पश्चिम तराईका थारू | गाउँको नेतृत्व र विवाद समाधान | लोकतान्त्रिक छनोट, न्याय |
| माइजन | मधेस प्रदेश | जातिभित्रको नेतृत्व र न्याय | सहमति, मेलमिलाप |
| रोदी | गुरुङ | गीत, नाच, कामको बाँडफाँट | मनोरञ्जन, सामाजिकीकरण |
१. चार स्तम्भको तालिका बनाउनुहोस्: प्रचलन | महत्त्व | संरक्षणका उपाय | कसले गर्ने। जस्तै: पर्म — श्रम सहयोग र एकता — विद्यालयमा पर्मबारे छलफल, पालिकाले अभिलेख राख्ने — परिवार, विद्यालय, स्थानीय तह।
२. आफ्नो टोलको एउटा प्रचलन रोज्नुहोस्। घरका ठुलालाई सोधेर राम्रा पक्ष (सहयोग, एकता) र सुधार गर्नुपर्ने पक्ष (महँगो भोज, महिलालाई निर्णयमा नसमेट्ने चलन) छुट्याउनुहोस् र प्रत्येकका लागि एक-एक सुझाव लेख्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. भेजा कस्तो परम्परा हो? भेजा मगर समुदायको पहिचान दिने मौलिक परम्परा हो। यसको अर्थ "म मेरो दाजुभाइ खलकसँगै छु" भन्ने हो। संस्कार गर्नुपर्ने परिवारलाई सरोभाइले गच्छेअनुसार नगद र जिन्सी सङ्कलन गरी दिन्छन्। यसमा सहयोग, सहकार्य र मेलमिलापको सङ्गम छ।
२. पर्म परम्पराको महत्त्व लेख्नुहोस्। - रोपाइँ, गोडमेल, घर छाउने जस्ता काम ज्याला नतिरी समयमै सकिन्छ। - गरिब परिवारले पनि पैसा बिना श्रम पाउँछ। - सँगै काम गर्दा छिमेकीबिच मेलमिलाप र विश्वास बढ्छ। - "जति लिएको त्यति दिने" नियमले समानता र इमानदारी सिकाउँछ।
३. गुठी र रोदी परम्पराबिच तुलना गर्नुहोस्।
| आधार | गुठी | रोदी |
|---|---|---|
| समुदाय | नेवार | गुरुङ |
| सुरुआत | लिच्छविकालदेखि मानिन्छ | पुरानो परम्परा |
| मुख्य काम | जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार, जात्रा, पर्वको व्यवस्थापन | गीत, नाच, कामको बाँडफाँट, मेलापर्वको सल्लाह |
| सहभागी | गुठीका सदस्य परिवार | युवायुवती र अभिभावक |
| योगदान | धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण | मनोरञ्जन र सामाजिकीकरण |
समानता: दुवै सामुदायिक संस्था हुन् र दुवैले संस्कृति जोगाउँछन्।
४. "ढिकुर थकालीहरूको आर्थिक गतिविधि सञ्चालन गर्ने परम्परागत प्रचलन हो" — पुष्टि गर्नुहोस्। ढिकुरमा थकाली समुदायका सदस्यले तोकिएको रकम नियमित जम्मा गर्छन्। जम्मा भएको एकमुष्ट रकम आवश्यकता र सहमतिका आधारमा एक सदस्यले प्रयोग गर्छ र पालैपालो सबैले पाउँछन्। यो रकमबाट व्यापार, होटेल वा अन्य व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ। बैङ्कबाट ऋण लिनुपर्दैन, त्यसैले यसले पुँजी निर्माण गर्छ। यसरी ढिकुर थकालीहरूको परम्परागत बचत तथा ऋण सहकारी नै हो।
५. माइजन परम्पराका कुनै तीन फाइदा। (क) जातिभित्रका झगडा गाउँमै सस्तो र छिटो मिल्छन्। (ख) जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार र भोजभतेर व्यवस्थित हुन्छन्। (ग) सहमतिमा अगुवा छानिने भएकाले एकता र सामाजिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक नेतृत्व कायम हुन्छ।
६. बडघर परम्पराका कुनै तीन राम्रा पक्ष। (क) हरेक माघीमा सबैको सहमतिमा बडघर छानिन्छ — यो लोकतान्त्रिक अभ्यास हो। (ख) झैझगडा गाउँमै मिलाइन्छ, समुदायमा शान्ति रहन्छ। (ग) विकास निर्माण, विवाह र पूजापाठको व्यवस्थापनले थारू संस्कृतिको संरक्षण हुन्छ।
२.३ नेपालमा जातिगत परम्परा र संस्कार
नेपाल बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक देश हो। हरेक जातजातिका आफ्नै परम्परा र संस्कार छन्, जुन प्रायः उनीहरूले मान्ने धर्मबाट निर्देशित हुन्छन्। जीवनका तीन ठुला मोडमा गरिने संस्कार — जन्म, विवाह र मृत्यु — जातजातिअनुसार फरक छन्। यो भिन्नता नै हरेक समुदायको पहिचान हो, र एकअर्काको संस्कारको सम्मान गर्नु नै सामाजिक सद्भाव हो।
| जाति/समुदाय | जन्म संस्कार | विवाह संस्कार | मृत्यु संस्कार |
|---|---|---|---|
| छन्त्याल | ७–११ दिनभित्र ब्राह्मण पुरोहितबाट न्वारान | आफ्नै जातिभित्र; मामाचेली-फुपूचेलाबिच हक; मागी र प्रेम विवाह | १०–१३ दिनमा ब्राह्मणबाट किरिया; शव जलाउने; वर्षदिन बरखी |
| मुसलमान | ७ वा २१ दिनपछि नामकरण | मागी विवाह | इस्लामी विधिअनुसार शव गाड्ने |
| कुसुन्डा | ११ औँ दिनमा परिवारको शुद्धीकरण | मामाचेली-फुपूचेलाबिच; मागी र चोरी विवाह | शव जङ्गलनजिक गाड्ने |
| यादव | छैटौँ दिनमा छटियार | एउटै जातिको फरक गोत्रमा मागी विवाह | १३ दिनमा किरिया; सेतो लुगा, कपाल खौरने; शव जलाउने |
| मुसहर | छैटौँ दिनमा शुद्धीकरण | आफ्नै जातिमा मागी विवाह | शव जलाउने; १३ दिनमा मृत्यु संस्कार |
| चेपाङ | एघारौँ दिनमा न्वारान | मामाचेली-फुपूचेलाबिच; मङ्गलबार केटी माग्न जाने; तीन पटक टाउको ठोकाउने; दाइजोमा चिउरीको बोट | ३, ५ वा ७ दिनमा संस्कार पूरा; गाड्ने वा जलाउने; पाँडे (झाँक्री) ले गराउने |
| सुनुवार | एघारौँ दिनमा न्वारान | मागी र प्रेम विवाह; अन्तरजातीय विवाहमा भोज खुवाउनुपर्ने | जलाउने र गाड्ने दुवै; आफ्नै पुरोहित नासोले गराउने |
तालिका पढ्दा केही ढाँचा देखिन्छ: धेरै समुदायमा न्वारान वा शुद्धीकरण छैटौँ वा एघारौँ दिनमा हुन्छ; कतिपयले शव जलाउँछन्, कतिपयले गाड्छन्; कतिपयको पुरोहित ब्राह्मण हो भने चेपाङको पाँडे र सुनुवारको नासो आफ्नै जातिका पुरोहित हुन्। कुनै तरिका ठुलो वा सानो होइन — सबै आआफ्नो विश्वासअनुसार सही छन्।
हरेक जातिका लागि तीन प्रश्न सोध्नुहोस्: कति दिनमा न्वारान? कस्तो विवाह? शव जलाउने कि गाड्ने? यी तीन उत्तरले नै तुलनात्मक प्रश्नको पूरा अङ्क दिलाउँछन्।
१. आमाबुबा वा हजुरआमा-हजुरबुबालाई सोध्नुहोस्: तपाईँको न्वारान कति दिनमा भयो, कसले गरायो, नाम कसरी राखियो? विवाह र मृत्यु संस्कारमा के के गरिन्छ? उत्तर तीन स्तम्भको तालिकामा लेखेर कक्षामा सुनाउनुहोस्।
२. अर्को जातिको साथीलाई चिठी लेख्नुहोस्: आफ्नो एउटा संस्कारको वर्णन, त्यसको संरक्षणका उपाय (ठुलाबाट सिक्ने, अभिलेख राख्ने, भाषा जोगाउने, बेफाइदाका पक्ष सुधार्ने) र साथीको संस्कारबारे जान्ने इच्छा।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. नेपाललाई बहुसांस्कृतिक देश किन भनिएको हो? नेपालमा १४२ जातजाति र १२४ मातृभाषा भएका मानिस बस्छन्। उनीहरूका जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार, चाडपर्व, पहिरन, खानपान र नाचगान फरक फरक छन्। जस्तै: यादवको छटियार, चेपाङको टाउको ठोकाएर गरिने विवाह, मुसलमानको शव गाड्ने चलन। यति धेरै संस्कृति एउटै देशमा भएकाले नेपाललाई बहुसांस्कृतिक देश भनिएको हो।
२. यादव र ब्राह्मण जातिको जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कारबिच तुलना गर्नुहोस्।
| संस्कार | यादव | ब्राह्मण |
|---|---|---|
| जन्म | छैटौँ दिनमा छटियार | एघारौँ दिनमा पुरोहितबाट न्वारान र नामकरण |
| विवाह | एउटै जातिको फरक गोत्रमा मागी विवाह | प्रायः आफ्नै जातिको फरक गोत्रमा वैदिक विधिले मागी विवाह |
| मृत्यु | शव जलाउने; १३ दिनमा किरिया; सेतो लुगा र कपाल खौरने | शव जलाउने; १३ दिनमा किरिया; सेतो लुगा, कपाल खौरने; वर्षदिनमा बरखी |
समानता: दुवै हिन्दु धर्म मान्छन्, फरक गोत्रमा विवाह गर्छन् र शव जलाउँछन्।
३. जातिगत परम्परा र संस्कारको महत्त्व। - प्रत्येक जातिको छुट्टै पहिचान र गौरव जोगिन्छ। - पुर्खाको ज्ञान, भाषा र सीप नयाँ पुस्तामा सर्छ। - संस्कारमा सबै भेला हुँदा परिवार र समुदायको एकता बढ्छ। - नेपालको विविधता र पर्यटनको आकर्षण बढ्छ। - अनुशासन र नैतिक मूल्य सिकाउँछ।
४. नेपाली परम्परा र संस्कार संरक्षणमा तपाईँले खेल्ने भूमिका। म आफ्नो मातृभाषा बोल्छु र घरका ठुलाबाट संस्कारका विधि सिक्छु। चाडपर्व र संस्कारमा सक्रिय भई सहभागी हुन्छु। साथीका संस्कारको खिल्ली उडाउँदिनँ, सम्मान गर्छु। विद्यालयको सांस्कृतिक कार्यक्रममा मौलिक गीत, नाच र पहिरन प्रस्तुत गर्छु। अन्धविश्वास र महँगो देखावटी चलनमा सुधार गर्न परिवारलाई सुझाव दिन्छु।
२.४ हाम्रा धार्मिक एवम् सांस्कृतिक क्रियाकलाप
नेपालमा दसभन्दा बढी धर्म मान्ने मानिस छन्, र जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार आआफ्नो धार्मिक मान्यताअनुसार गरिन्छन्। पूजा गर्ने ठाउँ, चाडपर्व र धार्मिक काम फरक भए पनि सबै धर्मले सत्य, दया, दान र अरूको भलाइ सिकाउँछन्।
- हिन्दु: मठमन्दिरमा पूजा; प्रमुख देवता ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर; दसैँ, तिहार, तिज, होली, छठ; परोपकार, दान र व्रत मुख्य धार्मिक काम।
- बौद्ध: गुम्बा र चैत्यमा पूजा; हीनयान, महायान र वज्रयान गरी तीन सम्प्रदाय; मुख्य चाड बुद्धजयन्ती; अहिंसा, सत्यको पालना र बुद्धको सन्देश फैलाउनु मुख्य काम।
- किरात: प्रकृतिको पूजा; प्रमुख चाड उँधौली र उँभौली; धान नाच र साकेला नाच।
- इस्लाम: अल्लाहको प्रार्थना; मस्जिदमा नमाज; एक महिना रमजानमा रोजा; इद उल फित्र, इद उल अजा, मोहरम; दान, रोजा र हज मुख्य धार्मिक काम।
- सिख: गुरुद्वारामा भजन कीर्तन; वैशाखी र गुरु नानक जयन्ती।
- जैन: जैन मन्दिरमा पूजा (पाठ्यपुस्तकले यसलाई अग्नि मन्दिर भनेको छ); महावीर जयन्ती, दिवाली र पर्युषण।
- इसाई: एउटै ईश्वरमा विश्वास; चर्चमा प्रार्थना; क्रिसमस र इस्टर।
- यसबाहेक बहाई, प्रकृति र बोन धर्म मान्ने समुदाय पनि छन्।
बहुसङ्ख्यक धर्म भए पनि सानो सङ्ख्या भएका धर्मका अनुयायीले उत्तिकै सम्मान र स्वतन्त्रता पाउँछन् — यही नेपाली समाजको चिनारी हो। पाठ्यपुस्तकको उपमा सम्झनुहोस्: नेपाल सिङ्गो शरीर हो भने धार्मिक र सांस्कृतिक विविधता त्यसका अङ्ग हुन्। कुनै अङ्ग नभए शरीर पूरा हुँदैन।
१. पाँच धर्मको तालिका (नमुना):
| धर्म | मुख्य चाडपर्व | धार्मिक ग्रन्थ | मुख्य धार्मिक स्थल |
|---|---|---|---|
| हिन्दु | दसैँ, तिहार, छठ | वेद, गीता, रामायण, महाभारत | पशुपतिनाथ, जनकपुरधाम, मुक्तिनाथ |
| बौद्ध | बुद्धजयन्ती, ल्होसार | त्रिपिटक | लुम्बिनी, स्वयम्भू, बौद्धनाथ |
| किरात | उँधौली, उँभौली | मुन्धुम | मन्दिर र प्रकृतिका पवित्र थान |
| इस्लाम | इद उल फित्र, इद उल अजा | कुरान | स्थानीय मस्जिद, काठमाडौँको जामे मस्जिद |
| इसाई | क्रिसमस, इस्टर | बाइबल | स्थानीय चर्च |
२. वृत्तचित्र: कक्षाका प्रत्येक धर्मका विद्यार्थी गन्नुहोस्। मानौँ ४० जनामध्ये हिन्दु ३०, बौद्ध ६, किरात ४ छन्। प्रत्येकको कोण = (सङ्ख्या ÷ कुल) × ३६०°, अर्थात् हिन्दु २७०°, बौद्ध ५४°, किरात ३६°। तीनको जोड ३६०° हुनुपर्छ।
विद्यालय नजिकको मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद वा चर्च भ्रमण गर्नुहोस् र यी शीर्षकमा लेख्नुहोस्: परिचय (नाम, ठाउँ, कुन धर्मको), उद्देश्य (किन भ्रमण गरियो), विधि (अवलोकन, पुजारी वा व्यवस्थापकसँग अन्तर्वार्ता, फोटो), पत्ता लागेका कुरा (इतिहास, पूजा विधि, चाडपर्व, आउने भक्तजन, समस्या), निष्कर्ष र सुझाव (सरसफाइ, संरक्षण)। अनुमति लिएर मात्र फोटो खिच्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. नेपालमा प्रचलित धर्महरूको सूची। हिन्दु, बौद्ध, किरात, इस्लाम, इसाई, सिख, जैन, बहाई, प्रकृति र बोन।
२. बौद्ध र हिन्दु धर्ममा गरिने क्रियाकलापबिच तुलना।
| आधार | हिन्दु | बौद्ध |
|---|---|---|
| पूजा स्थल | मठमन्दिर | गुम्बा र चैत्य |
| आराध्य | ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर | गौतम बुद्ध |
| मुख्य चाड | दसैँ, तिहार, तिज, होली, छठ | बुद्धजयन्ती |
| मुख्य काम | परोपकार, दान, व्रत | अहिंसा, सत्यको पालना, बुद्धको सन्देश |
| सम्प्रदाय | शैव, वैष्णव आदि | हीनयान, महायान, वज्रयान |
समानता: दुवैले दया र अहिंसा सिकाउँछन्; स्वयम्भू र पशुपतिनाथमा दुवैले पूजा गर्छन्।
३. किरात धर्मावलम्बीको धार्मिक र सांस्कृतिक क्रियाकलापबारे अनुच्छेद। किरात धर्म मान्ने राई, लिम्बू, याक्खा, सुनुवार आदि समुदाय प्रकृतिपूजक हुन्। उनीहरू खोला, ढुङ्गा, रूख र पितृको पूजा गर्छन्। उनीहरूको धार्मिक ग्रन्थ मुन्धुम हो। वसन्तमा खेती लगाउनुअघि उँभौली र मङ्सिरतिर बाली भित्र्याएपछि उँधौली मनाइन्छ। यी पर्वमा ढोल, झ्याम्टा बजाउँदै गोलाकार भएर साकेला नाच्छन्; धान भित्र्याउने बेला धान नाच पनि नाचिन्छ। यी क्रियाकलापले प्रकृतिप्रति आभार र समुदायको एकता झल्काउँछन्।
४. तपाईँको समुदायका धार्मिक क्रियाकलापले सद्भाव र भाइचारा कसरी बढाएका छन्? चाडपर्वमा सबै धर्मका छिमेकी एकअर्काको घर जान्छन् र शुभकामना दिन्छन्। दसैँको टीका, इदको सेवइँ र क्रिसमसको केक बाँडेर खाँदा मित्रता बलियो हुन्छ। जात्रा र मेलाको तयारीमा सबै मिलेर काम गर्छन्। मन्दिर, गुम्बा वा मस्जिदको सरसफाइ र दानमा सबै सहभागी हुन्छन्। यसले "हामी सबै एक" भन्ने भावना बढाएको छ।
२.५ विविधतामा एकता
भूगोल, धर्म, जाति, भाषा, संस्कृति, वर्ग, लिङ्ग र पेसा आदिमा मानिस र ठाउँबिच पाइने भिन्नतालाई विविधता भनिन्छ। यस्ता भिन्नता हुँदाहुँदै पनि सबै मिलेर एउटै राष्ट्रिय भावनामा बाँधिनुलाई विविधतामा एकता भनिन्छ।
नेपालमा कस्ता कस्ता विविधता छन्, पाठ्यपुस्तकअनुसार हेरौँ:
- भौगोलिक: दक्षिणमा पूर्व-पश्चिम फैलिएको समथर तराई; त्यसको उत्तरमा होचा पहाडको चुरे; चुरे र महाभारतबिच भित्री मधेस; पहाडमा लेक, बेँसी, पाखा, खोँच, उपत्यका र फाँट; सबैभन्दा उत्तरमा वर्षभरि हिउँले ढाकिने हिमाली प्रदेश।
- धार्मिक: हिन्दु, बौद्ध, किरात, इस्लाम, इसाई, सिख, जैन, बहाई, प्रकृति र बोन।
- जातीय: १४२ जाति — क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारू, तामाङ, नेवार, कामी, मुसलमान, यादव, राई आदि; घुमन्ते राउटेदेखि लोपोन्मुख र सीमान्तकृत कुसुन्डा, नुराङ, मुसहरसम्म।
- भाषिक: १२४ मातृभाषा। मातृभाषा बोल्नेको सङ्ख्याका आधारमा ठुला भाषा क्रमशः नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ, बज्जिका र नेपाल भाषा (नेवारी) हुन्।
- वर्गीय र पेसागत: धनी, मध्यम र गरिब आयस्तरका मानिस; परम्परागत पेसादेखि आधुनिक व्यवसायसम्म। वर्गीय असमानता भए पनि सहयोग र दानको परम्परा कायम छ।
- लैङ्गिक: जनगणना २०७८ अनुसार २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५७८ जनसङ्ख्यामा महिला १,४९,११,०२७ र पुरुष १,४२,५३,५५१ छन् — महिला बढी। लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको पहिचान पनि स्थापित हुँदै गएको छ।
यति धेरै भिन्नता हुँदा पनि नेपालीहरू एकअर्काको सहयोग र सद्भावमा बाँचेका छन्। "विविधताका बिचमा पनि हामी सबै नेपाली हौँ" भन्ने मान्यता नै हाम्रो मौलिक पहिचान हो। यही विविधताले नेपाललाई समृद्ध बनाएको छ।
(क) राष्ट्रिय गानमा उल्लिखित विविधता: भौगोलिक (मेची-महाकाली, तराई, पहाड, हिमाल), प्राकृतिक (कोटी कोटी सम्पदा), सांस्कृतिक (बहुल जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति), ऐतिहासिक (वीरहरूको रगतले स्वतन्त्र) र बौद्धिक-धार्मिक (ज्ञानभूमि, शान्तिभूमि)।
(ख) नेपाल राष्ट्र कसरी बनेको छ? सयौँ थुँगा फूल मिलेर एउटा माला बने जस्तै, धेरै जाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिका मानिस मिलेर एउटै सार्वभौम, स्वतन्त्र र अखण्ड नेपाल बनेको छ।
(ग) विविधतामा एकता कसरी सुदृढ गर्ने? सबै भाषा, धर्म र संस्कृतिलाई समान सम्मान गर्ने; एकअर्काका चाडपर्वमा सहभागी हुने; भेदभाव र छुवाछुत नगर्ने; सबै क्षेत्रको समान विकास गर्ने।
२. चार्ट: साथीसँग छलफल गरी "विविधताको सम्मान गर्न म के गर्छु?" शीर्षकमा दश बुँदाको चार्ट बनाउनुहोस् — जस्तै: साथीको मातृभाषामा नमस्कार सिक्ने, अर्काको पहिरन र खानाको खिल्ली नउडाउने।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. विविधता भनेको के हो? भूगोल, धर्म, जाति, भाषा, संस्कृति, वर्ग, लिङ्ग र पेसामा पाइने भिन्नतालाई विविधता भनिन्छ। जस्तै: नेपालमा हिमाल, पहाड, तराई; १४२ जाति र १२४ मातृभाषा।
२. "नेपाल बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुजातीय देश हो" — पुष्टि गर्नुहोस्। बहुभाषिक: जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १२४ मातृभाषा बोलिन्छन्; नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ सबैभन्दा धेरै बोलिने भाषा हुन्। बहुधार्मिक: हिन्दु, बौद्ध, किरात, इस्लाम, इसाई, सिख, जैन, बहाई, प्रकृति र बोन धर्म मानिन्छन्। बहुजातीय: क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारू, तामाङ, नेवार, यादव, राई, कुसुन्डा, राउटे आदि गरी १४२ जाति छन्। त्यसैले यो भनाइ सत्य हो।
३. नेपालका कुनै आठ राष्ट्रभाषाको सूची। संविधानअनुसार नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्। आठवटा: नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ, बज्जिका, नेपाल भाषा र मगर।
लामो प्रश्नको नमुना उत्तर
प्रश्न. "विविधतामा एकता नेपालको विशेषता हो" — उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
उत्तर. नेपालमा भूगोल, धर्म, जाति, भाषा र संस्कृतिको ठुलो विविधता छ, तर सबै नेपाली एउटै राष्ट्रिय भावनामा बाँधिएका छन्। - भौगोलिक विविधतामा एकता: हिमाल, पहाड र तराई एकअर्कामा निर्भर छन् — तराईको अन्न पहाड-हिमाल पुग्छ, हिमालका नदीले तराईका खेत सिँचाइ गर्छन्। - धार्मिक एकता: स्वयम्भू र पशुपतिनाथमा हिन्दु र बौद्ध दुवैले पूजा गर्छन्; जानकी मन्दिर परिसरमा मस्जिद पनि छ। - जातीय र सांस्कृतिक एकता: इन्द्रजात्रा, छठ, ल्होसार, माघी जस्ता पर्वमा अन्य समुदाय पनि सहभागी हुन्छन् र शुभकामना साटासाट गर्छन्। - भाषिक एकता: सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्; नेपाली भाषाले विभिन्न भाषिक समुदायलाई जोड्छ।
राष्ट्रिय गानको "सयौँ थुँगा फूलका हामी एउटै माला नेपाली" भन्ने पङ्क्तिले यही कुरा भन्छ। त्यसैले विविधतामा एकता नेपालको मौलिक विशेषता हो।
२.६ नेपालमा सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र एकता
सामाजिक सद्भाव — फरक जाति, धर्म, भाषा र वर्गका मानिसबिच आपसी माया, विश्वास र मेलमिलापको सम्बन्ध। सहिष्णुता — आफूभन्दा फरक विचार, धर्म, संस्कृति र व्यवहारलाई सहने र सम्मान गर्ने गुण। राष्ट्रिय एकता — सबै नागरिकले भिन्नता बिर्सेर "हामी नेपाली" भन्ने साझा भावना राख्नु र राष्ट्रको हितमा एकजुट हुनु।
जनकल्याण आधारभूत विद्यालयको वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा तीन विद्यार्थीले तीन किसिमको सद्भावबारे बोले।
सञ्जीवनी — धार्मिक सहिष्णुता। नेपालमा परापूर्वकालदेखि विभिन्न धार्मिक सम्प्रदाय एकै ठाउँमा सम्मानका साथ बसेका छन्: - लिच्छवि राजा मानदेवको परिवारमा शैव र वैष्णव दुवै धर्मको अभ्यास थियो। - प्रताप मल्लले इसाई पादरीहरूलाई काठमाडौँमा बस्न अनुमति दिए। - पृथ्वीनारायण शाहले हतियार बनाउन मुस्लिम कालिगढ ल्याए। - जनकपुरको जानकी मन्दिर परिसरमा मस्जिद पनि छ। - स्वयम्भू र पशुपतिनाथमा बौद्ध र हिन्दु दुवैले पूजा गर्छन्। - नेपालमा धार्मिक सम्प्रदायबिच झगडा भएको इतिहास छैन।
सल्मा — जातीय, सांस्कृतिक र भाषिक सद्भाव। सबै जातजातिका आफ्नै चाडपर्व, वेशभूषा र भाषा छन्, तर एकअर्काका चाडपर्वमा शुभकामना दिन्छन् र सहभागी हुन्छन्। नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन् र मातृभाषामा शिक्षा पाउने व्यवस्था संविधानमा छ।
रामएकवाल — भौगोलिक र क्षेत्रीय सद्भाव। सातै प्रदेशको आफ्नै विशेषता छ र सबै मिलेर नेपाल पूरा हुन्छ:
| प्रदेश | पाठ्यपुस्तकले बताएको विशेषता |
|---|---|
| कोसी | विश्वलाई चिनाउने सगरमाथा |
| मधेस | मिथिला सभ्यता |
| बागमती | धार्मिक र ऐतिहासिक सम्पदा |
| गण्डकी | पर्यटनको ठुलो सम्भावना |
| लुम्बिनी | शान्तिका दूत बुद्धको जन्मभूमि |
| कर्णाली | खस सभ्यता र जडीबुटी |
| सुदूरपश्चिम | प्राकृतिक सुन्दरता र सांस्कृतिक विविधता |
कार्यक्रमको अन्त्यमा सभाध्यक्षले निष्कर्ष दिए: अरूका धर्म, भाषा, जाति, पेसा, पहिरन र खानपानको सम्मान गर्दा, सहिष्णु व्यवहार गर्दा र विविधतामा रमाउँदा नै राष्ट्रिय एकता सुदृढ हुन्छ।
१. संवादको नमुना: रिना: आज इद हो, अमन। तिमीलाई इदको शुभकामना! अमन: धन्यवाद, रिना! बेलुका घरमा सेवइँ खान आऊ है। रिना: अवश्य आउँछु। दसैँमा तिमी पनि हाम्रो घरमा टीका थाप्न आएका थियौ नि। अमन: हो, चाड जुनसुकै धर्मको होस्, सँगै मनाउँदा रमाइलो दोब्बर हुन्छ।
२. मेरो योगदानको सूची: साथीको धर्म र जातका आधारमा भेदभाव नगर्ने, सबैका चाडपर्वमा शुभकामना दिने, अफवाह नफैलाउने, झगडा देखे मिलाउन सघाउने, सबै साथीसँग खाना बाँडेर खाने।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. सामाजिक सद्भाव कायम गर्ने कुनै पाँच उपाय। (क) सबै धर्म, जाति र भाषाको सम्मान गर्ने। (ख) एकअर्काका चाडपर्वमा सहभागी हुने र शुभकामना दिने। (ग) जातीय भेदभाव र छुवाछुत नगर्ने। (घ) सामाजिक सञ्जालमा घृणा फैलाउने कुरा नलेख्ने, अफवाहमा विश्वास नगर्ने। (ङ) विवाद छलफल र मेलमिलापबाट समाधान गर्ने।
२. सामाजिक एकता कायम गर्दा हुने फाइदा। - समाजमा शान्ति र सुरक्षा रहन्छ। - सबै मिलेर काम गर्दा विकास छिटो हुन्छ। - विपत्का बेला एकअर्कालाई सहयोग पाइन्छ। - राष्ट्रिय एकता र सार्वभौमिकता बलियो हुन्छ। - संस्कृतिको आदानप्रदानले समाज समृद्ध बन्छ।
३. नेपालका धार्मिक सहिष्णुताका उदाहरण। मानदेवको परिवारमा शैव र वैष्णव दुवै धर्मको अभ्यास; प्रताप मल्लले पादरीलाई काठमाडौँमा बस्न दिएको अनुमति; पृथ्वीनारायण शाहले मुस्लिम कालिगढ ल्याएको; जानकी मन्दिर परिसरमा मस्जिद; स्वयम्भू र पशुपतिनाथमा हिन्दु र बौद्ध दुवैको पूजा।
लामो प्रश्नको नमुना उत्तर
प्रश्न. "धार्मिक सहिष्णुताले नेपाली समाज एकताबद्ध भएको छ" — उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
उत्तर. अरूको धर्मलाई सहने र सम्मान गर्ने गुण धार्मिक सहिष्णुता हो। नेपालमा दसभन्दा बढी धर्म मानिन्छन्, तर धर्मकै कारण ठुलो द्वन्द्व भएको इतिहास छैन। - ऐतिहासिक उदाहरण: मानदेवको परिवारमा शैव र वैष्णव दुवै; प्रताप मल्लले पादरीलाई बस्न दिए; पृथ्वीनारायण शाहले मुस्लिम कालिगढ ल्याए। - साझा पूजास्थल: स्वयम्भू र पशुपतिनाथमा हिन्दु-बौद्ध दुवैको पूजा; जानकी मन्दिर परिसरमै मस्जिद। - साझा चाडपर्व: दसैँ, इद, क्रिसमस, ल्होसारमा सबै धर्मका साथी एकअर्काको घर जान्छन् र शुभकामना दिन्छन्। - संविधानको व्यवस्था: हरेक नागरिकलाई आफ्नो धर्म मान्ने स्वतन्त्रता छ।
यसरी धर्म फरक भए पनि एकअर्काको सम्मानले नेपाली समाजलाई एउटै मालामा उनेको छ।
२.७ नेपालका राष्ट्रिय सम्पदाहरू
पाठ्यपुस्तकमा यो पाठ कक्षा ८ का विद्यार्थीको अध्ययन प्रतिवेदन का रूपमा छ: परिचय, उद्देश्य (सम्पदा पहिचान गर्ने; महत्त्व र संरक्षणका उपाय खोज्ने), विधि (पुस्तकालय र इन्टरनेट), पत्ता लागेका कुरा र निष्कर्ष। यही ढाँचा तपाईँको आफ्नै प्रतिवेदनमा पनि काम लाग्छ।
पुर्खाबाट हामीले पाएका र भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने मूल्यवान् प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक निधिलाई सम्पदा भनिन्छ। राष्ट्रिय स्तरमा आर्थिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व राख्ने सम्पदा राष्ट्रिय सम्पदा हुन्।
सम्पदाका प्रकार
| आधार | प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| स्रोत | प्राकृतिक | प्रकृतिमा आफैँ उपलब्ध स्रोतसाधन | नदी, ताल, वनजङ्गल, हिमाल, गैँडा |
| स्रोत | सांस्कृतिक | मानिसले बनाएका र पुस्तौँदेखि चलेका संस्कार, संस्कृति र मूल्यमा आधारित | मन्दिर, गुम्बा, दरबार, जात्रा, नाच |
| स्वरूप | मूर्त | छुन र देख्न सकिने भौतिक स्वरूप भएका | वनजङ्गल, धार्मिक स्थल, गढी |
| स्वरूप | अमूर्त | भौतिक स्वरूप नभए पनि अनुभूत गर्न सकिने | परिकार बनाउने तरिका, पूजा विधि, संस्कार मनाउने पद्धति |
पशुपतिनाथ मन्दिर सांस्कृतिक पनि हो र मूर्त पनि। त्यहाँ गरिने पूजा विधि चाहिँ अमूर्त सम्पदा हो। "प्राकृतिक कि सांस्कृतिक" र "मूर्त कि अमूर्त" दुई फरक आधारमा गरिएका वर्गीकरण हुन् — परीक्षामा यी दुई नमिसाउनुहोस्।
विश्व सम्पदा सूचीमा नेपाल
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को) ले संसारभरकै महत्त्वपूर्ण सम्पदालाई विश्व सम्पदा सूची मा राख्छ। नेपालका चार सम्पदा यो सूचीमा छन्:
| सम्पदा | प्रकार | सूचीमा परेको वर्ष | प्रदेश |
|---|---|---|---|
| काठमाडौँ उपत्यका (सात स्मारक क्षेत्र) | सांस्कृतिक | सन् १९७९ | बागमती |
| सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज | प्राकृतिक | सन् १९७९ | कोसी |
| चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज | प्राकृतिक | सन् १९८४ | बागमती |
| लुम्बिनी, गौतम बुद्धको जन्मस्थल | सांस्कृतिक | सन् १९९७ | लुम्बिनी |
काठमाडौँ उपत्यकाका सात स्मारक क्षेत्र: हनुमानढोका, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्र; स्वयम्भू र बौद्धनाथ स्तूप; पशुपतिनाथ र चाँगुनारायण मन्दिर।
सम्पदाको महत्त्व र संरक्षण
महत्त्व: नेपालको पहिचान स्थापित हुन्छ; इतिहास, धर्म र संस्कृतिको जानकारी मिल्छ; विश्वभर नेपाल चिनिन्छ; पर्यटन बढ्छ र आर्थिक विकासमा टेवा पुग्छ; प्राकृतिक सम्पदाले वातावरण सन्तुलन राख्छ।
संरक्षणका उपाय: विवेकपूर्ण उपयोग; अतिक्रमण नगर्ने; महत्त्वबारे जनचेतना; जीर्ण सम्पदाको समयमै जीर्णोद्धार र पुनर्निर्माण; वरपर सरसफाइ; प्रदूषण हुन नदिने।
१. पत्रपत्रिकाबाट सम्पदाका चित्र काटेर चार्ट पेपरमा "प्राकृतिक" र "सांस्कृतिक" दुई भागमा टाँस्नुहोस्।
२. "हाम्रा सम्पदा हाम्रा पहिचान" विषयमा तीन मिनेटको वक्तृता तयार पार्नुहोस्: सम्बोधन → सम्पदाको अर्थ → दुई-तीन उदाहरण → खतरा → संरक्षणको आह्वान।
३. विद्यालयमा सामूहिक रूपमा कुनै मौलिक परिकार बनाउने, मादल वा बाँसुरी जस्ता मौलिक बाजा बजाउने वा डन्डीबियो जस्ता स्थानीय खेल खेल्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
४. आफ्नो टोलका मूर्त (पाटी, पौवा, ढुङ्गेधारा, मन्दिर) र अमूर्त (भाका, नाच, परिकार, जात्रा) सम्पदाको सूची बनाउनुहोस्। सामुदायिक कार्य: नजिकको सांस्कृतिक सम्पदा भ्रमण गरी परिचय, उद्देश्य, विधि, पत्ता लागेका कुरा र निष्कर्ष-सुझाव शीर्षकमा प्रतिवेदन लेख्नुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. सम्पदा भनेको के हो? पुर्खाबाट पाएका र भावी पुस्तालाई सुम्पनुपर्ने प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक निधि सम्पदा हुन्, जस्तै: हिमाल, नदी, मन्दिर, जात्रा।
२. प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको फरक।
| प्राकृतिक सम्पदा | सांस्कृतिक सम्पदा |
|---|---|
| प्रकृतिमा आफैँ बनेका | मानिसले बनाएका वा विकास गरेका |
| हिमाल, नदी, ताल, वन, वन्यजन्तु | मन्दिर, दरबार, जात्रा, नाच, संस्कार |
| वातावरण सन्तुलन र जीविकाको आधार | इतिहास, धर्म र पहिचानको आधार |
| उदाहरण: सगरमाथा र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज | उदाहरण: लुम्बिनी, पशुपतिनाथ |
३. राष्ट्रिय सम्पदाको संरक्षणका उपाय। विवेकपूर्ण उपयोग गर्ने; अतिक्रमण नगर्ने; जनचेतना फैलाउने; जीर्ण सम्पदाको समयमै जीर्णोद्धार गर्ने; सरसफाइ गर्ने र प्रदूषण रोक्ने; मूर्ति चोरी रोक्न सुरक्षा बढाउने; स्थानीय गुठी र समुदायलाई संरक्षणमा सहभागी गराउने।
४. "नेपालका सांस्कृतिक सम्पदा नेपालका पहिचान हुन्" — पुष्टि गर्नुहोस्। संसारमा नेपाललाई पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुरका दरबार क्षेत्र र बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीबाट चिनिन्छ। पगोडा शैली, इन्द्रजात्रा, कुमारी, धान नाच, ल्होसार र छठ अरू कतै यही रूपमा पाइँदैनन्। यी सम्पदा हेर्न हरेक वर्ष विदेशी पर्यटक आउँछन्। त्यसैले सांस्कृतिक सम्पदा नेपालको पहिचान हुन्।
५. नेपालका प्राकृतिक सम्पदाको महत्त्व। हिमाल र नदीले पानी र जलविद्युत् दिन्छन्; वनले काठ, जडीबुटी र स्वच्छ हावा दिन्छ; सगरमाथा, ताल र निकुञ्जले पर्यटन र रोजगारी बढाउँछन्; वन्यजन्तु र वनस्पतिले जैविक विविधता जोगाउँछन्; माटो र जमिन खेतीको आधार हुन्।
२.८ अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरू
आफ्नो व्यक्तिगत फाइदामा सीमित नभई समग्र मानव जातिका लागि जीवनभर काम गर्ने र विश्वभरका मानिसका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेका व्यक्तिलाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकले यस्ता दुई व्यक्तित्वको परिचय दिएको छ: रेडक्रसका संस्थापक जाँ हेनरी ड्युना र गरिब-असहायकी आमा मदर टेरेसा।
जाँ हेनरी ड्युना (सन् १८२८–१९१०)
- जन्म: सन् १८२८ मे ८, जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड; आर्थिक रूपमा सम्पन्न परिवार; पेसाले उद्यमी।
- मोड: सन् १८५९ मा व्यापारका सिलसिलामा इटली जाँदा अस्ट्रिया र फ्रान्सबिचको सोल्फेरिनोको युद्ध नजिकबाट देखे। हजारौँ घाइते सैनिक उपचार नपाएर छटपटाउँदै मरेको दृश्यले उनलाई अत्यन्त दुःखी बनायो।
- पुस्तक: स्विट्जरल्यान्ड फर्केर "सोल्फेरिनोको सम्झना" पुस्तक प्रकाशित गरे र युद्धका घाइतेको उपचार गर्ने संस्था खोल्नुपर्ने विचार राखे।
- रेडक्रस: सन् १८६३ फेब्रुअरी १७ मा उनी र साथीहरू मिलेर रेडक्रस अन्तर्राष्ट्रिय समिति स्थापना गरे। त्यसपछि उनले सम्पूर्ण जीवन मानव सेवामा समर्पित गरे।
- सम्मान: सन् १९०१ मा संसारकै पहिलो नोबेल शान्ति पुरस्कार पाए।
- मृत्यु: सन् १९१० अक्टोबर ३०, हेइडेन, स्विट्जरल्यान्ड।
- उनको जन्मदिन मे ८ लाई हरेक वर्ष विश्व रेडक्रस दिवस का रूपमा मनाइन्छ।
रेडक्रसले युद्धका घाइतेको उपचार, विपद्पीडितलाई आपत्कालीन सेवा र रगत सङ्कलन, भण्डारण तथा वितरण गर्छ। नेपालमा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी वि.सं. २०२० मा स्थापना भयो। भूकम्प, बाढी र पहिरोमा रातो क्रस चिह्न भएका स्वयंसेवक हामीले देखेकै छौँ।
पाठ्यपुस्तकमा हेनरी ड्युनाले सन् १९०२ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएको लेखिएको छ, तर नोबेल समितिको अभिलेखअनुसार उनले सन् १९०१ मा फ्रान्सका फ्रेडेरिक पासीसँग संयुक्त रूपमा संसारकै पहिलो नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएका हुन्। परीक्षामा "सन् १९०१" लेख्नुहोस्; विद्यालयको शिक्षकले पाठ्यपुस्तककै वर्ष माग्नुभए त्यो पनि जानकारीमा राख्नुहोस्।
मदर टेरेसा (सन् १९१०–१९९७)
- जन्म: सन् १९१० अगस्ट २६, स्कोप्जे (अहिलेको उत्तर म्यासेडोनियाको राजधानी); बुबा सामान्य व्यापारी, जो उनी ८ वर्षकी हुँदा बिते; आमाले हुर्काइन्।
- प्रण: १२ वर्षको उमेरमा जीवन मानव सेवामा लगाउने निर्णय; १८ वर्षमा (सन् १९२८) लरेटो भगिनी सङ्घमा आबद्ध।
- भारत आगमन: सन् १९२९ मा दार्जिलिङ आइन्; मिसनरी विद्यालयमा पढ्दै गरिब, अनाथ र असहाय बालबालिकालाई पढाइन्।
- सेवा: सन् १९४६ मा कलकत्ताको हिंसात्मक धार्मिक दङ्गाका पीडितलाई आपत्कालीन सेवा दिइन्। सन् १९५० मा कलकत्तामा मिसनरिज अफ च्यारिटी स्थापना गरिन्, जसले गरिब, अनाथ, असहाय र बिरामीलाई आवास, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा दिन्छ।
- सम्मान: सन् १९६२ मा पद्मश्री, सन् १९७९ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार, सन् १९८० मा भारतको सर्वोच्च सम्मान भारतरत्न। पुरस्कारको रकम पनि संस्थामै राखिन्।
- मृत्यु: सन् १९९७ सेप्टेम्बर ५, कलकत्ता। उनीपछि संस्थाको नेतृत्व नेपाली मूलकी सिस्टर निर्मला ले गरिन्।
१. कक्षा दुई समूहमा बाँडिएर एउटाले ड्युना र अर्कोले मदर टेरेसाबाट पाइने प्रेरणा छलफल गर्नुहोस्; निष्कर्ष तीन-तीन वाक्यमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
२. टोलका रेडक्रस स्वयंसेवक, आमा समूह, युवा क्लब वा वृद्धाश्रम सञ्चालकलाई भेटेर सोध्नुहोस्: के सेवा गर्नुहुन्छ? किन सुरु गर्नुभयो? के चुनौती छन्? उत्तरबाट आफूले के सिक्नुभयो, कक्षामा सुनाउनुहोस्।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. हेनरी ड्युनाको जन्म र मृत्यु कहाँ र कहिले भएको थियो? जन्म सन् १८२८ मे ८ मा स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा र मृत्यु सन् १९१० अक्टोबर ३० मा स्विट्जरल्यान्डकै हेइडेनमा भएको थियो।
२. हेनरी ड्युनाको कामबाट हामीले के के सिक्न सक्छौँ? - अरूको दुःख देखेर चुप नबस्ने, सहयोग गर्न अगाडि सर्ने। - शत्रु-मित्र नछुट्याई सबै घाइतेलाई समान सेवा दिने। - एउटा राम्रो विचारलाई सङ्गठित गरेर संसारभर फैलाउन सकिन्छ। - धन र सुखभन्दा मानव सेवा ठुलो हो। - रक्तदान र विपद्मा स्वयंसेवा गर्ने।
३. मदर टेरेसा महान् समाजसेवी हुन् — प्रस्ट पार्नुहोस्। मदर टेरेसाले १२ वर्षकै उमेरमा मानव सेवाको प्रण गरिन् र विदेशी भूमि भारतमा जीवनभर गरिब, अनाथ, असहाय र बिरामीको सेवा गरिन्। सन् १९४६ को दङ्गाका पीडितलाई सेवा दिइन् र सन् १९५० मा मिसनरिज अफ च्यारिटी स्थापना गरी आवास, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा पुर्याइन्। नोबेल शान्ति पुरस्कार, पद्मश्री र भारतरत्न पाइन्, तर पुरस्कारको रकम पनि संस्थामै राखिन्। उनको संस्था आज पनि सेवा गरिरहेको छ। त्यसैले उनी महान् समाजसेवी हुन्।
४. स्थानीय सामाजिक संस्थामा आबद्ध भई कसरी समाजसेवा गर्न सक्नुहुन्छ, किन? म नजिकको जुनियर रेडक्रस सर्कल वा युवा क्लबमा आबद्ध भएर सरसफाइ अभियान, वृक्षरोपण, रक्तदान कार्यक्रमको प्रचार, बाढी र पहिरोपीडितका लागि राहत सङ्कलन र वृद्धवृद्धाको सहयोग गर्न सक्छु। यसो गर्दा समुदायलाई फाइदा हुन्छ, मेरो नेतृत्व र समूहमा काम गर्ने सीप बढ्छ र ड्युना र मदर टेरेसाजस्तै अरूको सेवा गर्दा आत्मसन्तुष्टि मिल्छ।
२.९ स्काउट र अनुशासन
नर्मदाको डायरी
कक्षा ८ की नर्मदा विद्यालयको स्काउटमा आबद्ध छिन्। एक रात उनी निदाउन सकिनन् — दिउँसो पहिरोमा परेकालाई उद्धार गरेको सम्झनाले। उद्धारपछि पीडितको अनुहारमा देखिएको खुसीले उनलाई पनि आनन्द दियो: "खुसी बाँड्दा बढ्दो रहेछ।" अघिल्लो हप्ता वृक्षरोपणमा रोपेका बिरुवाले भोलि पहिरो रोक्ने छन्; त्यसबाट उनले भूसंरक्षणको ज्ञान पाइन्। बालदिवसमा शिक्षाको महत्त्वबारे बोल्दा उनको आत्मविश्वास बढ्यो र स्वास्थ्य शिविरमा भिड व्यवस्थापन गर्दा दूरदराजका बुढापाका, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्तिले घरनजिकै सेवा पाएको देखिन्। पहिले अरूलाई सहयोग गर्न हिचकिचाउने नर्मदा अहिले भन्छिन्: "म कर्तव्यनिष्ठ र असल नागरिक बनेँ जस्तो लाग्छ।"
बालबालिका र युवालाई अनुशासित, स्वावलम्बी, सच्चरित्र र समाजसेवी नागरिक बनाउने उद्देश्यले सञ्चालित स्वयंसेवी, गैरराजनीतिक शैक्षिक अभियानलाई स्काउट भनिन्छ।
स्काउटको इतिहास
- संस्थापक: बेलायती सेनाका अधिकृत रोबर्ट बेडेन पावेल (सन् १८५७–१९४१)।
- सन् १९०७ मा उनले बेलायतको ब्राउनसी टापु मा विभिन्न पृष्ठभूमिका केटाहरूलाई लिएर पहिलो प्रयोगात्मक स्काउट शिविर चलाए। यसैलाई विश्व स्काउट अभियानको सुरुआत मानिन्छ।
- नेपाल स्काउट को स्थापना वि.सं. २००९ (सन् १९५२) मा भयो। यो सन् १९६९ मा विश्व स्काउट आन्दोलन सङ्गठनको सदस्य बन्यो।
- नेपाल स्काउटमा स्काउटको आदर्श वाक्य "तयार होऊ" हो।
नेपाल स्काउटका उद्देश्य (पाठ्यपुस्तकअनुसार): - विश्व स्काउटका सिद्धान्त र भावनासँग बालबालिका र युवालाई परिचित गराई जनसेवी बनाउने। - उनीहरूलाई कर्तव्यपरायण, अनुशासित, स्वावलम्बी, सच्चरित्रवान् र सुयोग्य नागरिक बनाउने। - दैवी प्रकोप र दुर्घटनामा परेकाको उद्धार र सहायतामा परिचालन गर्ने। - सामुदायिक सेवा र जनहितका काम गर्ने र गराउने। - प्रौढ शिक्षालगायत कार्यक्रमबाट समाजका सबै वर्गलाई शिक्षित पार्ने। - स्वास्थ्य, वातावरण, भूसंरक्षण र प्राकृतिक स्रोतको उपयोगसम्बन्धी कार्यक्रममा युवा परिचालन गर्ने।
स्काउटका दस नियम: स्काउट (१) विश्वासयोग्य, (२) भक्त, (३) उपयोगी र सहयोगी, (४) सबैको मित्र र भ्रातृत्व-भगिनीत्व कायम राख्ने, (५) विनम्र, (६) प्राणीप्रति दयालु, (७) अनुशासित र आज्ञाकारी, (८) बहादुर र सधैँ प्रसन्न, (९) मितव्ययी, र (१०) मन, वचन र कर्ममा पवित्र हुन्छ।
"विश्वास, भक्ति, सहयोग, मित्रता, विनम्रता — दया, अनुशासन, बहादुरी, मितव्ययिता, पवित्रता।" पहिलो पाँच मानिससँगको व्यवहार; पछिल्ला पाँच आफ्नै आचरण।
१. स्काउटको परिचय (संस्थापक, १९०७, नेपाल स्काउट २००९) र मुख्य कार्य (उद्धार, प्राथमिक उपचार, सरसफाइ, वृक्षरोपण, भिड व्यवस्थापन, शिविर) को चार्ट बनाएर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
(क) स्काउट विनम्र हुन्छ किन भनिएको? सेवा गर्ने व्यक्ति घमन्डी भए पीडितले सहयोग माग्न सक्दैन; विनम्र बोलीले विश्वास जित्छ, विवाद घटाउँछ र सबैसँग मित्रता गराउँछ। (ख) थप्न सकिने नियम: "स्काउट सत्य बोल्छ र आफ्नो गल्ती स्विकार्छ" — इमानदारीले विश्वास बढाउँछ; "स्काउट वातावरण सफा राख्छ र फोहोर घटाउँछ" — आजको ठुलो समस्या प्रदूषण हो। (ग) नियम पालनाका फाइदा: समयमै काम सकिन्छ, साथी र शिक्षकको विश्वास पाइन्छ, पैसा र स्रोत जोगिन्छ, आत्मविश्वास बढ्छ र असल नागरिक बनिन्छ।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. स्काउटका संस्थापक को हुन्? बेलायती सेनाका अधिकृत रोबर्ट बेडेन पावेल (सन् १८५७–१९४१) स्काउटका संस्थापक हुन्। उनले सन् १९०७ मा ब्राउनसी टापुमा पहिलो स्काउट शिविर चलाएका थिए।
२. नेपाल स्काउटको स्थापना कहिले भएको हो? नेपाल स्काउटको स्थापना वि.सं. २००९ (सन् १९५२) मा भएको हो।
३. तपाईँको विद्यालयमा स्काउट छ कि छैन? छ भने के के क्रियाकलाप हुन्छन्? (नमुना) हाम्रो विद्यालयमा स्काउट छ। यसले हरेक शुक्रबार कवाज र गाँठो बाँध्ने अभ्यास, प्राथमिक उपचार तालिम, विद्यालय र टोलको सरसफाइ, वृक्षरोपण, विद्यालयका कार्यक्रममा भिड व्यवस्थापन र वर्षमा एक पटक शिविर सञ्चालन गर्छ। (विद्यालयमा स्काउट नभए त्यो लेख्ने र स्काउट सुरु गर्दा हुने फाइदा बताउने।)
लामो प्रश्नको नमुना उत्तर
प्रश्न. स्काउटले चरित्र निर्माणमा कसरी सहयोग गर्छ? उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। [4]
उत्तर. चरित्र भनेको व्यक्तिको बानी, व्यवहार र नैतिक गुणको समष्टि हो। स्काउटले नियम, तालिम र सेवाका माध्यमबाट असल चरित्र बनाउँछ। - अनुशासन: स्काउट अनुशासित र आज्ञाकारी हुन्छ; समयमा शिविर र कवाजमा पुग्ने बानीले जीवनभर समयपालन सिकाउँछ। - सेवा भावना: नर्मदाले पहिरोपीडितको उद्धार र स्वास्थ्य शिविरमा भिड व्यवस्थापन गरिन्; पहिले हिचकिचाउने उनी अब सेवामा जीवनभर लाग्ने प्रण गर्छिन्। - आत्मविश्वास र नेतृत्व: बालदिवसमा भाषण दिँदा नर्मदाको आत्मविश्वास बढ्यो; समूहमा काम गर्दा नेतृत्व सीप विकास हुन्छ। - दया र इमानदारी: प्राणीप्रति दयालु, विश्वासयोग्य र मन, वचन र कर्ममा पवित्र हुने नियमले नैतिक मूल्य बलियो बनाउँछ। - स्वावलम्बन: शिविरमा खाना पकाउने, पाल टाँग्ने काम आफैँ गर्दा आत्मनिर्भरता बढ्छ।
यसरी स्काउटले बालबालिकालाई कर्तव्यनिष्ठ, अनुशासित र असल नागरिक बनाउँछ।
अध्यायको सारांश
- आदर्श व्यवहार: न्याय (पक्ष नलिई तथ्यका आधारमा निर्णय), शान्ति र संयम (योग, ध्यान, सकारात्मक सोच) र अहिंसा (प्राणी र मानिसलाई शरीर वा बोलीले दुःख नदिनु)।
- सामाजिक प्रचलन: गुठी-नेवार, भेजा-मगर, पर्म र पैँचो-ग्रामीण समाज, ढिकुर-थकाली, बडघर-थारू, माइजन-मधेस, रोदी-गुरुङ; सबैले सहयोग, मेलमिलाप र संस्कृति जोगाउँछन्।
- जातिगत संस्कार: जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार जातिअनुसार फरक छन् — छटियार (यादव), टाउको ठोकाएर विवाह (चेपाङ), नासो पुरोहित (सुनुवार)। सबैको सम्मान नै सद्भाव हो।
- धर्म: हिन्दु, बौद्ध, किरात, इस्लाम, इसाई, सिख, जैन, बहाई, प्रकृति र बोन; जनगणना २०७८ मा हिन्दु ८१.१९ र बौद्ध ८.२१ प्रतिशत।
- विविधतामा एकता: १४२ जाति, १२४ मातृभाषा, हिमाल-पहाड-तराई — तैपनि "हामी सबै नेपाली"।
- सहिष्णुता: मानदेवको परिवारमा शैव-वैष्णव, प्रताप मल्ल र पादरी, पृथ्वीनारायण शाह र मुस्लिम कालिगढ, जानकी मन्दिर परिसरको मस्जिद, स्वयम्भू-पशुपतिमा साझा पूजा।
- सम्पदा: प्राकृतिक/सांस्कृतिक र मूर्त/अमूर्त; विश्व सम्पदा — काठमाडौँ उपत्यका र सगरमाथा (१९७९), चितवन (१९८४), लुम्बिनी (१९९७)।
- व्यक्तित्व: हेनरी ड्युना (१८२८–१९१०) — रेडक्रस, पहिलो नोबेल शान्ति पुरस्कार; मदर टेरेसा (१९१०–१९९७) — मिसनरिज अफ च्यारिटी, नोबेल १९७९।
- स्काउट: संस्थापक बेडेन पावेल, पहिलो शिविर १९०७; नेपाल स्काउट वि.सं. २००९; दस नियमले अनुशासन र चरित्र बनाउँछन्।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- थकाली समुदायको परम्परागत आर्थिक सहकारी कुन हो? [1] (क) भेजा (ख) ढिकुर (ग) रोदी (घ) गुठी
- थारू समुदायमा बडघरको छनोट कुन पर्वका दिन गरिन्छ? [1] (क) दसैँ (ख) फागु (ग) माघी (घ) छठ
- तलका मध्ये अमूर्त सम्पदा कुन हो? [1] (क) चाँगुनारायण मन्दिर (ख) फेवाताल (ग) पूजा गर्ने विधि (घ) गोरखा दरबार
- रेडक्रसको स्थापना कहिले भएको हो? [1] (क) सन् १८५९ (ख) सन् १८६३ (ग) सन् १९०१ (घ) सन् १९१०
- लुम्बिनी विश्व सम्पदा सूचीमा कहिले सूचीकृत भयो? [1] (क) सन् १९७९ (ख) सन् १९८४ (ग) सन् १९९७ (घ) सन् २००१
- नेपाल स्काउटको स्थापना कुन सालमा भएको हो? [1] (क) वि.सं. २००७ (ख) वि.सं. २००९ (ग) वि.सं. २०२० (घ) वि.सं. २०४६
समूह क का उत्तर
१. (ख) — ढिकुरमा सदस्यले जम्मा गरेको एकमुष्ट रकम पालैपालो प्रयोग गरिन्छ; भेजा मगरको, रोदी गुरुङको र गुठी नेवारको प्रचलन हो।
२. (ग) — हरेक वर्ष माघी पर्वका दिन समुदायको सहमतिमा बडघर छानिन्छ।
३. (ग) — पूजा विधि देख्न-छुन सकिने भौतिक वस्तु होइन, अनुभूत गरिने ज्ञान हो; अरू तीन मूर्त सम्पदा हुन्।
४. (ख) — सन् १८६३ फेब्रुअरी १७ मा ड्युना र साथीहरूले स्थापना गरे; १८५९ सोल्फेरिनोको युद्ध, १९०१ नोबेल र १९१० ड्युनाको मृत्युको वर्ष हो।
५. (ग) — लुम्बिनी सन् १९९७ मा सूचीकृत भयो; १९७९ मा काठमाडौँ उपत्यका र सगरमाथा, १९८४ मा चितवन।
६. (ख) — नेपाल स्काउट वि.सं. २००९ (सन् १९५२) मा स्थापना भयो; वि.सं. २०२० नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको स्थापना वर्ष हो।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- न्यायिक व्यवहारको परिभाषा दिई एउटा उदाहरण लेख्नुहोस्। [2]
- पर्म र पैँचोबिच कुनै दुई फरक लेख्नुहोस्। [2]
- चेपाङ समुदायको विवाह संस्कारका कुनै दुई विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
- इस्लाम धर्मावलम्बीका कुनै दुई चाड र दुई धार्मिक काम लेख्नुहोस्। [2]
- मूर्त र अमूर्त सम्पदाको एक-एक उदाहरणसहित अर्थ लेख्नुहोस्। [2]
- विश्व रेडक्रस दिवस किन मे ८ मा मनाइन्छ? [2]
- स्काउटका कुनै चार नियम लेख्नुहोस्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. कसैको पक्ष नलिई दुवै पक्षको कुरा सुनेर तथ्यका आधारमा सही निर्णय गर्ने व्यवहार न्यायिक व्यवहार हो। उदाहरण: सन्तलाल काकाले आफ्नै बाख्राले बाली खाँदा श्रीमतीलाई छिमेकीसँग माफी माग्न लगाए र क्षतिपूर्ति दिने कुरा गरे।
२. पर्ममा श्रम साटिन्छ, पैँचोमा वस्तु सापटी लिइन्छ। पर्ममा जति जनाले जति दिन काम गरे त्यति नै श्रम फर्काइन्छ; पैँचोमा जति मात्रामा वस्तु लिइयो त्यति नै मात्रामा फर्काइन्छ।
३. मामाचेली-फुपूचेलाबिच विवाह हुन्छ; केटी माग्न मङ्गलबार जाइन्छ; विवाहमा तीन पटक टाउको ठोकाइन्छ; छोरीलाई दाइजोमा चिउरीको बोट दिइन्छ। (कुनै दुई)
४. चाड: इद उल फित्र, इद उल अजा, मोहरम (कुनै दुई)। धार्मिक काम: रमजानमा रोजा बस्नु, मस्जिदमा नमाज पढ्नु, दान गर्नु, हज गर्नु (कुनै दुई)।
५. भौतिक स्वरूप भएका, देख्न र छुन सकिने सम्पदा मूर्त हुन्, जस्तै: पशुपतिनाथ मन्दिर। भौतिक स्वरूप नभए पनि अनुभूत गर्न सकिने सम्पदा अमूर्त हुन्, जस्तै: योमरी बनाउने तरिका।
६. रेडक्रसका संस्थापक हेनरी ड्युनाको जन्म सन् १८२८ मे ८ मा भएको थियो। उनको योगदानको सम्मानमा उनको जन्मदिनलाई विश्व रेडक्रस दिवसका रूपमा मनाइन्छ।
७. स्काउट विश्वासयोग्य हुन्छ; स्काउट विनम्र हुन्छ; स्काउट प्राणीप्रति दयालु हुन्छ; स्काउट अनुशासित र आज्ञाकारी हुन्छ। (अन्य: भक्त, उपयोगी र सहयोगी, सबैको मित्र, बहादुर र प्रसन्न, मितव्ययी, मन-वचन-कर्ममा पवित्र)
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- नेपालमा प्रचलित कुनै चार सामाजिक प्रचलनको परिचय दिँदै तिनको संरक्षण किन आवश्यक छ, लेख्नुहोस्। [4]
- सम्पदा भनेको के हो? नेपालका विश्व सम्पदा सूचीमा परेका सम्पदाको परिचय दिई तिनको संरक्षणका कुनै दुई उपाय लेख्नुहोस्। [4]
- "नेपालमा सामाजिक सद्भाव र सहिष्णुताले राष्ट्रिय एकता बलियो बनाएको छ।" तीन किसिमका सद्भावका उदाहरण दिँदै पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
- मदर टेरेसाको जीवनी र योगदानको सङ्क्षिप्त वर्णन गर्दै उहाँबाट हामीले लिनुपर्ने दुई प्रेरणा लेख्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. पुस्तौँदेखि समाजले मान्दै आएका चालचलन सामाजिक प्रचलन हुन्। गुठी — नेवार समुदायमा जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार, जात्रा र पर्वको व्यवस्थापन गर्ने संस्था, लिच्छविकालदेखि चलेको मानिन्छ। भेजा — मगर समुदायमा सरोभाइले संस्कार गर्नुपर्ने परिवारलाई नगद र जिन्सी जम्मा गरी दिने चलन। ढिकुर — थकाली समुदायको परम्परागत बचत सहकारी, जसमा जम्मा भएको एकमुष्ट रकम पालैपालो सदस्यले प्रयोग गर्छन्। बडघर — पश्चिम तराईका थारू समुदायले हरेक माघीमा सहमतिमा छान्ने अगुवा, जसले झगडा मिलाउने र विकास तथा संस्कार व्यवस्थापन गर्छन्। संरक्षण किन: यी प्रचलनले समुदायको पहिचान जोगाउँछन्; सहयोग, मेलमिलाप र एकता बढाउँछन्; ढिकुर र पर्म जस्ता चलनले आर्थिक सहयोग दिन्छन्; बडघर र माइजनले स्थानीय न्याय र नेतृत्व दिन्छन्। आधुनिकता र बसाइँसराइले यी हराउँदै गएकाले अभिलेखीकरण र नयाँ पुस्तालाई सिकाउनु आवश्यक छ।
२. पुर्खाबाट पाएका र भावी पुस्तालाई सुम्पनुपर्ने प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक निधि सम्पदा हुन्। नेपालका चार विश्व सम्पदा: (क) काठमाडौँ उपत्यका (सन् १९७९) — हनुमानढोका, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्र, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, पशुपतिनाथ र चाँगुनारायण गरी सात स्मारक क्षेत्र; (ख) सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९७९) — संसारकै सर्वोच्च शिखर भएको सोलुखुम्बुको प्राकृतिक सम्पदा; (ग) चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९८४) — एकसिङ्गे गैँडा र बाघको बासस्थान; (घ) लुम्बिनी (सन् १९९७) — गौतम बुद्धको जन्मस्थल। संरक्षणका उपाय: जीर्ण सम्पदाको समयमै जीर्णोद्धार गर्ने; अतिक्रमण, फोहोर र प्रदूषण रोक्ने र जनचेतना फैलाउने।
३. विभिन्न समुदायबिचको माया र विश्वास सामाजिक सद्भाव हो र फरक विचार र धर्मको सम्मान सहिष्णुता हो। धार्मिक सद्भाव: मानदेवको परिवारमा शैव र वैष्णव दुवै; प्रताप मल्लले पादरीलाई बस्न दिए; जानकी मन्दिर परिसरमा मस्जिद; स्वयम्भू र पशुपतिमा हिन्दु-बौद्ध दुवैको पूजा। जातीय-भाषिक सद्भाव: सबै जातजातिले एकअर्काका चाडपर्वमा शुभकामना दिन्छन् र सहभागी हुन्छन्; सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन् र मातृभाषामा शिक्षाको व्यवस्था छ। भौगोलिक-क्षेत्रीय सद्भाव: कोसीको सगरमाथा, मधेसको मिथिला सभ्यता, कर्णालीको खस सभ्यता, लुम्बिनीको बुद्ध जन्मभूमि — सातै प्रदेशको विशेषता मिलेर नेपाल समृद्ध बनेको छ। यी सद्भावले "हामी सबै नेपाली" भन्ने भावना बलियो बनाएका छन्, त्यसैले राष्ट्रिय एकता सुदृढ छ।
४. मदर टेरेसाको जन्म सन् १९१० अगस्ट २६ मा स्कोप्जेमा भयो। १२ वर्षमा मानव सेवाको प्रण गरिन्, १८ वर्षमा लरेटो भगिनी सङ्घमा आबद्ध भइन् र सन् १९२९ मा भारतको दार्जिलिङ आइन्। सन् १९४६ को कलकत्ता दङ्गाका पीडितको सेवा गरिन् र सन् १९५० मा मिसनरिज अफ च्यारिटी स्थापना गरी गरिब, अनाथ, असहाय र बिरामीलाई आवास, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा दिइन्। उनलाई पद्मश्री (१९६२), नोबेल शान्ति पुरस्कार (१९७९) र भारतरत्न (१९८०) दिइयो; पुरस्कारको रकम पनि सेवामै लगाइन्। सन् १९९७ सेप्टेम्बर ५ मा कलकत्तामा उनको निधन भयो। प्रेरणा: (क) धर्म, जात र देश नछुट्याई दुःखी मानिसको निःस्वार्थ सेवा गर्नु; (ख) सानो उमेरमै लक्ष्य तय गरी जीवनभर त्यसमा लागिरहनु र आफूसँग भएको कुरा अरूसँग बाँड्नु।
Practise more: Social Studies and Human Value Education question bank