सामाजिक समस्या र विकृतिहरू

हरेक समाजमा राम्रा चलन पनि हुन्छन्, नराम्रा चलन पनि हुन्छन्। विवाहमा दाइजो माग्नु, अरूको देखासिकी गरेर ऋण काढी भोज गर्नु, छुवाछुत गर्नु, सानै उमेरमा छोराछोरीको विवाह गरिदिनु — यस्ता चलनले परिवार र समाज दुवैलाई बिगार्छन्। पढेलेखेका युवा विदेशिनु, लागुपदार्थको लत र भ्रष्टाचारले देशको विकास रोक्छन्। यस एकाइमा हामी यिनको प्रकार, कारण र असर चिन्छौँ, समाधानका उपाय खोज्छौँ, समस्या समाधानमा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाले के गर्छन् भनेर बुझ्छौँ र समाजमा हुने द्वन्द्वलाई शान्तिपूर्ण तरिकाले व्यवस्थापन गर्ने सिप सिक्छौँ।

४.१ सामाजिक विकृति अन्त्य गरौँ

सामाजिक विकृति भनेको के हो?

समाज चलाउन केही नियम, चलन र मूल्यमान्यता चाहिन्छन्। समय बित्दै जाँदा कुनै चलन बिग्रिन्छ, कसैलाई हानि गर्न थाल्छ, तर पनि "पहिलेदेखि चलेको हो" भनेर मानिसहरू त्यसलाई छाड्दैनन्। यस्तो बिग्रिएको चलनलाई विकृति भनिन्छ।

पाठ्यपुस्तकका दुई घटना

घटना १ — सीता र रमिता। दुवै एउटै समुदायका मिल्ने साथी हुन्। सीता आफ्नो हैसियतभन्दा बढी खर्च गर्दिनन्, अत्यावश्यक कुरामा मात्र खर्च गर्छिन्। सानो पसलको कमाइ जोगाएर उनको परिवारले जमिन जोड्यो, छोराछोरीले राम्रो शिक्षा पाए। रमिता भने सापटी लिएर भए पनि घुम्ने, फेसनका लुगा लगाउने, जन्मदिन र चाडपर्वमा धेरै खर्च गर्ने बानीकी थिइन्। खर्चकै कारण घरमा झगडा हुन थाल्यो। झगडाले श्रीमान्‌को काम बिग्रियो र जागिर गयो। अहिले ऋण तिर्न बाँकी छ, घर खर्च र छोराछोरीको पढाइ चलाउन गाह्रो छ। रमिता पछुतो मानिरहेकी छिन्।

घटना २ — डाँडागाउँको विवाह। गाउँलेले नाम चलेको परिवारले धेरै दाइजो ल्याउला भन्ने सोचेका थिए। तर केटा पक्ष थोरै जन्ती लिएर विनादाइजो बेहुली लिएर आयो। भोजमा बेहुलाका बुबाले भने — छोराले "दाइजो लिनु र माग्नु अपराध हो, दाइजोभन्दा शिक्षा पाएकी केटीसँग विवाह गर्दा जीवन सुखी हुन्छ" भनेर सम्झायो। दाइजो दिन नसक्दा बेहुलीमाथि हिंसा हुने, कतिपय चेलीले ज्यानसमेत गुमाउनुपर्ने घटना हुन्छन्। त्यसैले दाइजो लिनु र दिनु दुवै विकृति हुन्। उनले "छोरीलाई दाइजो होइन, शिक्षादीक्षा दिऔँ" भन्ने अनुरोध गरे र गाउँलेले ताली बजाए।

यी दुई घटनाले एउटै कुरा सिकाउँछन्: विकृति कसैको व्यक्तिगत बानीबाट सुरु हुन सक्छ, तर यसको मूल्य पूरै परिवार र समाजले चुकाउनुपर्छ। अनि एक जना सचेत व्यक्तिले — डाँडागाउँको बेहुलाले जस्तै — परिवर्तन सुरु गर्न सक्छ।

सामाजिक विकृतिका प्रकार

विकृति	के हो?	मुख्य असर
दाइजो प्रथा	विवाहमा छोरीसँगै नगद, गहना, सामान दिनुपर्ने वा माग्ने चलन	बेहुलीमाथि हिंसा, छोरी जन्मनुलाई बोझ ठान्ने सोच, गरिब परिवार ऋणमा
देखासिकी र फजुल खर्च	अरूलाई देखाउन हैसियतभन्दा बढी खर्च गर्नु	ऋण, घरझगडा, बचत र लगानी नहुने
छुवाछुत र जातीय विभेद	जातका आधारमा कसैलाई अछुत ठान्नु, छुन, घर पस्न वा पानी भर्न नदिनु	मानवीय मर्यादाको हनन, समाजमा फाटो
बालविवाह	२० वर्ष नपुग्दै विवाह गराउनु	पढाइ छुट्ने, सानै उमेरमा गर्भधारण, आमा र शिशुको स्वास्थ्यमा जोखिम
छाउपडी	महिनावारी वा सुत्केरी भएकी महिलालाई घरबाहिर गोठ वा छाप्रोमा राख्नु	चिसो, सर्पदंश, धुवाँ र हिंसाबाट मृत्युसम्म
बोक्सीको आरोप	अन्धविश्वासका आधारमा कसैलाई बोक्सी भनी कुटपिट वा अपमान गर्नु	प्रायः एकल वा गरिब महिलामाथि क्रूर हिंसा
बहुविवाह	पति वा पत्नी हुँदाहुँदै अर्को विवाह गर्नु	महिला र बालबालिकाको अधिकार हनन, पारिवारिक कलह
जुवातास, मादक पदार्थको दुरुपयोग	चाडपर्व वा भोजका नाममा जुवा र रक्सीमा डुब्नु	सम्पत्ति नास, घरेलु हिंसा, झगडा

सामाजिक विकृतिका कारण

• अशिक्षा र चेतनाको कमी — "चलन हो" भनेर हानिकारक काम पनि प्रश्न नगरी गरिन्छ।
• अन्धविश्वास र रूढिवादी सोच — छाउपडी र बोक्सीको आरोप यसैबाट आउँछन्।
• देखासिकी र सामाजिक प्रतिष्ठाको भ्रम — "छिमेकीले यति गरे, हामीले कम गर्ने?" भन्ने सोच।
• गरिबी — गरिब परिवार छोरीलाई चाँडै विवाह गरिदिन्छ; ऋणको चक्रमा पर्छ।
• लैङ्गिक र जातीय विभेद — छोरीलाई बोझ र कुनै जातलाई होचो ठान्ने सोच।
• कानुनको कमजोर कार्यान्वयन — कानुन भए पनि उजुरी र सजाय कम हुनु।
• सामाजिक दबाब — "समाजले के भन्ला" भन्ने डर।

सामाजिक विकृतिका असर

विकृतिले व्यक्तिलाई (हिंसा, अपमान, स्वास्थ्य जोखिम, पढाइ छुट्ने), परिवारलाई (ऋण, झगडा, गरिबी, सम्बन्ध विच्छेद) र समाजलाई (असमानता, अविश्वास, द्वन्द्व, विकासमा ढिलाइ) — तीनै तहमा असर गर्छ। रमिताको घटना यही क्रम हो:

विकृतिविरुद्ध नेपालका कानुन

नेपालले धेरै विकृतिलाई कानुनद्वारा दण्डनीय अपराध बनाएको छ:

• सामाजिक व्यवहार (सुधार) ऐन, २०३३ — विवाह, भोज र संस्कारमा हुने तडकभडक, तिलक र दाइजोमा रोक लगाउने ऐन।
• जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत (कसुर र सजाय) ऐन, २०६८ — जातका आधारमा भेदभाव र छुवाछुत गर्नेलाई कैद र जरिवाना।
• बोक्सीको आरोप (कसुर र सजाय) ऐन, २०७२ — कसैलाई बोक्सी भनी आरोप लगाउने र दुर्व्यवहार गर्नेलाई सजाय।
• मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ (२०७५ भदौ १ देखि लागु) — २० वर्ष उमेर नपुगी गरेको विवाह स्वतः बदर हुने र विवाह गराउनेलाई ३ वर्षसम्म कैद र ३० हजार रुपियाँसम्म जरिवाना; कसैलाई छाउपडीमा राख्न बाध्य पार्नेलाई ३ महिनासम्म कैद वा ३ हजार रुपियाँसम्म जरिवाना वा दुवै।

नेपालको संविधानको धारा २४ ले छुवाछुत र भेदभावविरुद्धको हक दिएको छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सीता र रमितामध्ये तपाईँलाई कसको बानी व्यवहार मन पर्‍यो, किन?

मलाई सीताको बानी व्यवहार मन पर्‍यो। उनी देखासिकी गर्दिनन्, हैसियतभन्दा बढी खर्च गर्दिनन् र अत्यावश्यक वस्तुमा मात्र खर्च गर्छिन्। सानो पसलको कमाइ बचत गरेर उनको परिवारले जमिन जोड्यो, छोराछोरीले राम्रो शिक्षा र असल संस्कार पाए। रमिताको फजुल खर्चले ऋण, घरझगडा, श्रीमान्‌को जागिर गुम्ने र छोराछोरीको पढाइमा समस्या ल्यायो। त्यसैले मितव्ययी सीता नै अनुकरणीय छिन्।

२. फजुल खर्च गर्ने तपाईँका साथीलाई के सल्लाह दिनुहुन्छ?

• खर्च गर्नुअघि "यो मलाई साँच्चै चाहिन्छ कि देखाउन मात्र?" भनेर सोच।
• खल्ती खर्चको सानो हिसाब कापीमा लेख; कहाँ धेरै खर्च हुन्छ थाहा हुन्छ।
• आम्दानी वा खल्ती खर्चको केही भाग बचत खाता वा गुल्लकमा राख।
• साथीको महँगो मोबाइल र लुगाको देखासिकी नगर; इज्जत असल बानीले आउँछ।
• सापटी लिएर रमाइलो नगर; ऋण तिर्ने पीडा रमाइलोभन्दा लामो हुन्छ।

३. दाइजो लिनु दिनु राम्रो कार्य होइन, किन?

दाइजोले छोरीलाई "बोझ" र विवाहलाई किनबेच जस्तो बनाउँछ। गरिब परिवारले ऋण काढेर दाइजो जुटाउनुपर्छ। माग पूरा नहुँदा बेहुलीमाथि गाली, कुटपिट र मानसिक यातना हुन्छ; कतिपय चेलीले ज्यानसमेत गुमाएका छन्। दाइजोको डरले छोरी जन्मनु नै नराम्रो ठान्ने सोच बढ्छ। यो कानुनद्वारा पनि निषेधित छ। त्यसैले दाइजो होइन, छोरीलाई शिक्षा र सिप दिनु नै सही दाइजो हो।

४. पछिल्लो समयमा देखासिकीका कारण चाडपर्व बढी तडकभडक र भड्किला देखिन्छन्, यस्तो अवस्था नियन्त्रण गर्न के गर्नुपर्ला?

चाडपर्व रमाइलो, मेलमिलाप र संस्कृति जोगाउन मनाइन्छन्, धन देखाउन होइन। नियन्त्रणका लागि: (क) परिवारले आम्दानी अनुसार खर्चको बजेट बनाउने; (ख) टोल सुधार समिति र आमा समूहले भोज, बाजा र उपहारमा सीमा तोक्ने सामूहिक निर्णय गर्ने; (ग) विवाह र व्रतबन्धमा सीमित निम्तो र सादा भोज गर्ने; (घ) स्थानीय तह र विद्यालयले मितव्ययिताको सचेतना फैलाउने; (ङ) सामाजिक सञ्जालमा भड्किलो प्रदर्शनलाई "प्रतिष्ठा" नठान्ने; (च) बचेको पैसा शिक्षा, स्वास्थ्य वा सामुदायिक काममा लगाउने।

५. दाइजोविरुद्ध सचेतना जगाउने पोस्टर। पोस्टरमा ठुलो अक्षरमा मुख्य नारा, बिचमा चित्र (किताब बोकेकी छोरी, दाइजोको पोको काटिएको चिन्ह) र तल एउटा तथ्य राख्नुहोस्। नमुना: "छोरीलाई दाइजो होइन, शिक्षा देऔँ — दाइजो लिनु र दिनु दुवै अपराध हो।"

६. फजुल खर्च नियन्त्रणका नारा: - "चादर हेरी खुट्टा तन्काऔँ, फजुल खर्च नगरौँ।" - "देखासिकी छोडौँ, बचत गर्ने बानी जोडौँ।" - "आजको सानो बचत, भोलिको ठुलो सहारा।" - "भोज सानो, मन ठुलो।"

सामुदायिक कार्य: "दाइजो, छुवाछुत, बालविवाह, छाउपडी — विकृति हटाऔँ, समाज बचाऔँ" जस्ता नारा कागज वा ब्यानरमा लेखी अभिभावक र वडा कार्यालयको अनुमति लिएर चोक, धारा, स्वास्थ्य चौकी र विद्यालयको गेटमा टाँस्नुहोस्।

४.२ सामाजिक समस्या

सामाजिक समस्याको अर्थ र पहिचान

कुनै अवस्था सामाजिक समस्या हो कि होइन भनेर पहिचान गर्न यी चार प्रश्न सोध्नुहोस्:

1. धेरैलाई असर गर्छ? — एक व्यक्तिको टाउको दुख्नु व्यक्तिगत समस्या हो; गाउँका सयौँ युवा लागुपदार्थमा फस्नु सामाजिक समस्या हो।
2. समाजले नराम्रो ठान्छ? — धेरै मानिसले "यो हुनु हुँदैन" भन्छन्।
3. कारण सामाजिक छ? — गरिबी, बेरोजगारी, कमजोर शासन, कुसङ्गत जस्ता समाजभित्रकै कारणबाट जन्मेको हुन्छ।
4. समाधान सामूहिक चाहिन्छ? — परिवार, विद्यालय, समुदाय, सरकार र संस्था मिलेर मात्र समाधान हुन्छ।

सामाजिक विकृति र सामाजिक समस्याको फरक

आधार	सामाजिक विकृति	सामाजिक समस्या
अर्थ	बिग्रिएको चलन वा परम्परा	समाजलाई हानि गर्ने अनिच्छित अवस्था
उत्पत्ति	प्रायः परम्परा, रूढि र अन्धविश्वासबाट	प्रायः आर्थिक, राजनीतिक र आधुनिक परिवर्तनबाट पनि
उदाहरण	दाइजो, छुवाछुत, छाउपडी, देखासिकी	बौद्धिक पलायन, लागुपदार्थ, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी
सम्बन्ध	विकृतिले समस्या जन्माउँछ (फजुल खर्च → ऋण → गरिबी)	समस्या लम्बिए विकृति बन्छ (घुस दिनु "चलन" बन्नु)

दुवैलाई अलग पारेर पढे पनि वास्तविक जीवनमा यी एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। त्यसैले पाठ्यपुस्तकले धेरै ठाउँमा "सामाजिक समस्या र विकृति" एकैसाथ लेखेको छ।

(क) बौद्धिक पलायन

कारण: देशमा योग्यता अनुसारको रोजगारी र तलब नहुनु; अनुसन्धान र प्रविधिको सुविधा कम हुनु; राजनीतिक अस्थिरता; विकसित देशको आकर्षक तलब, सुविधा र जीवनशैली; पढाइ सिप र रोजगारीसँग नजोडिनु।

असर: - राज्यले शिक्षामा गरेको लगानी खेर जान्छ। - देशमा दक्ष जनशक्तिको अभाव हुन्छ; विकासका योजना राम्रोसँग बन्न सक्दैनन्। - उच्च शिक्षाका लागि ठुलो रकम विदेशिन्छ। - विकसित देश झन् विकसित हुन्छन्, कम विकसित देश पछि पर्छन्। - गाउँमा बुढाबुढी र बालबालिका मात्र बाँकी रहन्छन्; परिवार छरिन्छ।

रोक्ने उपाय: (१) शिक्षालाई सिप र प्रविधिसँग, प्रविधिलाई विकाससँग र विकासलाई रोजगारीसँग जोड्ने; (२) विदेशमा रहेका दक्ष नेपालीलाई स्वदेश फर्केर काम गर्ने वातावरण बनाउने; (३) उद्योग कलकारखाना खोलेर रोजगारी बढाउने; (४) सानैदेखि राष्ट्रियताको भावना र आफ्नै देशमा केही गर्ने प्रेरणा दिने।

(ख) लागुपदार्थ दुर्व्यसन

कारण: - साथीको देखासिकी, साथीमाझ आफूलाई "अब्बल" देखाउन चुरोट वा नसालु पदार्थ चाख्नु; लहलहैमा गरेको गल्ती कतिबेला लत बन्छ थाहै हुँदैन। - घरमा निगरानी नहुनु, माया ममता नपाउनु, परिवारमा झैझगडा हुनु। - "आनन्द दिन्छ, मजा आउँछ" भन्ने भ्रम र आकर्षक विज्ञापन। - पढाइ वा जीवनमा निराशा, बेरोजगारी र एक्लोपन।

असर:

तह	असर
व्यक्ति	शारीरिक र मानसिक रोग, प्राणघातक रोग, पढाइ बिचैमा छुट्ने, नैराश्य
परिवार	झगडा, गरगहना र सामान बेच्नुपर्ने, आर्थिक अवस्था खस्किने, समाजले नराम्रो दृष्टिले हेर्ने
समाज र राष्ट्र	चोरी, लुटपाट, डकैती, हिंसा, हत्या जस्ता अपराध बढ्ने; विकास निर्माणमा अवरोध

बच्ने उपाय: परिवार र साथीबाट समयमै माया र सरसल्लाह; घरमा "लागुपदार्थ सेवन गर्नु हुँदैन" भन्ने खुला छलफल; अभिभावकले बालबालिकाको सङ्गत सोधखोज गर्ने; शिक्षकले व्यवहार अवलोकन गर्ने; साथीले माया र स्नेहले सम्झाउने; कसैले कर गरे "नाइँ" भन्न सक्ने; राज्य र संस्थाले जनचेतना कार्यक्रम चलाउने र लतमा परेकालाई पुनर्स्थापना केन्द्रमा उपचार गराउने। नेपालमा लागु औषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ ले लागुपदार्थको उत्पादन, कारोबार र सेवनलाई कसुर मानेको छ। संसारभर जुन २६ लाई लागुपदार्थ दुर्व्यसन तथा अवैध ओसारपसारविरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा मनाइन्छ।

(ग) भ्रष्टाचार

भ्रष्टाचार हुँदा विकासका लागि छुट्याएको रकम र साधन लक्षित वर्गसम्म पुग्दैन। सडक कमसल बन्छ, विद्यालयको भवन चाँडै चर्कन्छ, औषधि अस्पतालसम्म पुग्दैन। देशको आर्थिक र सामाजिक विकासले गति लिन सक्दैन।

कारण: छिट्टै धनी हुने लालसा; राजनीतिक अस्थिरता; दण्डहीनता (गल्ती गर्नेलाई सजाय नहुनु); महँगी; सदाचार र नैतिकताको कमी; सञ्चार माध्यमको कमजोर निगरानी; आर्थिक पारदर्शिताको अभाव।

नियन्त्रणका उपाय: महँगी नियन्त्रण; सचेतनामूलक कार्यक्रम; सदाचारी जीवनशैली; राष्ट्रसेवकको सेवासुविधामा उचित वृद्धि; भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने निकायको प्रभावकारी सक्रियता; निष्पक्ष आमसञ्चार र सशक्त नागरिक समाज। सरकारी काम अनलाइन र पारदर्शी बनाउँदा पनि घुस माग्ने ठाउँ घट्छ।

नेपालमा भ्रष्टाचारको उजुरी सुन्ने र अनुसन्धान गर्ने संवैधानिक निकाय अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग हो (संविधानको धारा २३८)। संसारभर डिसेम्बर ९ लाई अन्तर्राष्ट्रिय भ्रष्टाचारविरुद्धको दिवसका रूपमा मनाइन्छ।

भ्रष्टाचारको असर — चार अङ्कको नमुना उत्तर

प्रश्न. एउटा गाउँमा खानेपानी आयोजनाका लागि रु. ५० लाख छुट्याइयो। ठेकेदार र कर्मचारी मिलेर २० प्रतिशत रकम कमिसनमा बाँडे। यसले के कस्ता असर पार्छ? उत्तर. कमिसनमा गएको रकम रु. ५० लाखको २० प्रतिशत, अर्थात् रु. १० लाख हो। आयोजनामा रु. ४० लाख मात्र लाग्यो। यसको असर: (१) कमसल पाइप र सामान प्रयोग हुँदा धारा चाँडै बिग्रिन्छन्; (२) योजना अनुसारका सबै घरमा धारा नपुग्न सक्छ, गरिब बस्ती छुट्छ; (३) फोहोर पानी पिउँदा झाडापखाला र हैजा बढ्छ; (४) जनताको सरकारमाथिको विश्वास घट्छ; (५) घुस दिएर काम लिने "चलन" बस्छ र अर्को आयोजनामा पनि त्यसै हुन्छ। त्यसैले भ्रष्टाचार व्यक्तिको मात्र होइन, पूरै समाजको अपराध हो।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. बौद्धिक पलायन भनेको के हो?

देशका पढेलेखेका, सिप र उच्च दक्षता भएका मानिस — डाक्टर, इन्जिनियर, वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता आदि — उच्च शिक्षा र राम्रो रोजगारीका लागि विकसित देश गई त्यहीँ रोजगारी र बसोबास गर्ने प्रवृत्तिलाई बौद्धिक पलायन भनिन्छ। यसले राज्यको लगानी खेर फाल्छ र देशमा दक्ष जनशक्तिको अभाव गराउँछ।

२. लागुपदार्थ दुर्व्यसनबाट कसरी बच्न सकिन्छ?

• कसैले कर गरे स्पष्ट "नाइँ" भन्ने र त्यो ठाउँ छोड्ने।
• असल साथीको सङ्गत गर्ने; खेलकुद, कला र पढाइमा व्यस्त रहने।
• "लागुपदार्थले आनन्द दिन्छ" भन्ने भ्रम र विज्ञापनमा नफस्ने।
• समस्या परे अभिभावक वा शिक्षकसँग खुलेर कुरा गर्ने।
• अभिभावकले बालबालिकाको सङ्गत र व्यवहारमा ध्यान दिने, माया दिने।
• विद्यालय र संस्थाका जनचेतना कार्यक्रममा भाग लिने।

३. भ्रष्टाचार भनेको के हो?

व्यक्तिगत स्वार्थका लागि काम गरे वा गराइदिएबापत कुनै पनि लाभ लिनु भ्रष्टाचार हो। सरकारी वा सार्वजनिक संस्थाका लागि वस्तु वा सेवा किन्दा, भाडामा लिँदा-दिँदा वा ठेक्कापट्टा गर्दा कमिसन, दलाली, सुविधा वा लाभ लिनु भ्रष्टाचार हो। यसका आर्थिक र नैतिक गरी दुई स्वरूप छन्।

४. भ्रष्टाचारले समाज र व्यक्तिको जीवनमा कस्ता असर पार्न सक्छ?

समाजमा: विकासको रकम लक्षित वर्गसम्म पुग्दैन; सडक, पुल, भवन कमसल बन्छन्; गरिब र धनीबिचको खाडल बढ्छ; कानुनको शासन कमजोर हुन्छ र जनताको सरकारमाथिको विश्वास घट्छ; देशको आर्थिक-सामाजिक विकासले गति लिँदैन। व्यक्तिमा: इमानदार मानिसले घुस नदिँदा सेवा पाउँदैन; योग्य व्यक्तिले अवसर गुमाउँछ; भ्रष्टाचारी पक्राउ परे जेल, जरिवाना र सामाजिक बेइज्जती भोग्छ; उसको परिवारले पनि अपमान सहनुपर्छ।

सामुदायिक कार्य: लागुपदार्थविरुद्धका नारा लेखिएका प्लेकार्ड बनाई विद्यालयको सहयोगमा र्‍याली गर्नुहोस्। प्रधानाध्यापक र वडा कार्यालयसँग अनुमति लिने, बाटो र समय तय गर्ने, सुरक्षाका लागि शिक्षक साथमा राख्ने र अन्त्यमा सडक सफा छोड्ने।

४.३ सामाजिक विकृति र समस्या समाधानका उपाय

पाठ्यपुस्तकमा नमुना, महेश र मोहन वसन्ती गुरुआमासँग विद्यालय जाँदै गर्दा "सामाजिक विकृति न्यूनीकरण गर्न सहकार्य गरौँ", "सामाजिक समस्या समाधानमा हातेमालो गरौँ" लेखिएका ब्यानरसहितको र्‍याली देख्छन्। उनीहरूको संवादबाट समाधानका मुख्य उपाय बाहिर आउँछन्।

(क) जनचेतना

र्‍याली, गोष्ठी, नाटक, पोस्टर र सञ्चार माध्यमले मानिसलाई विकृति पहिचान गर्न, त्यसका कारण बुझ्न र समाधानका उपाय थाहा पाउन मदत गर्छन्। यसले मानिसलाई एकजुट भएर अभियान चलाउन जिम्मेवार बनाउँछ। सचेत मानिस नै परिवर्तनको सुरुवात हो — डाँडागाउँको बेहुला जस्तै।

(ख) मितव्ययिता

मितव्ययी हुँदा अनावश्यक खर्च रोकिन्छ, वस्तुको सदुपयोग हुन्छ, तडकभडक र देखासिकी नियन्त्रण हुन्छ र स्रोतसाधनको सही परिचालन हुन्छ। सीताको परिवारले जमिन जोड्न सक्नुको कारण मितव्ययिता नै हो। मितव्ययिता भनेको कन्जुस्याइँ होइन; चाहिने कुरामा खर्च गर्ने र नचाहिने कुरामा नगर्ने विवेक हो।

(ग) अनुशासन, चरित्र र सदाचार

अनुशासित हुनु भनेको सामाजिक नियमको पालना गर्नु र अरूलाई सम्मान गर्नु हो; यसले विवाद हुन दिँदैन। चरित्रवान् मानिस कुलतमा लाग्दैन, असल सङ्गतमा रहन्छ। असल सङ्गतले प्रेम, विश्वास र समझदारी बढाउँछ। सदाचारी व्यक्ति पारदर्शी हुन्छ, बेथिति र भ्रष्टाचारमा खबरदारी गर्छ, फजुल खर्च गर्दैन। यस्ता मानिसका व्यवहारले समाजमा मेलमिलाप र सद्भाव कायम हुन्छ।

(घ) व्यावहारिक शिक्षा

व्यावहारिक शिक्षा भनेको गरिखाने शिक्षा हो — जीवनसँग जोडिएको, सिप दिने र रोजगारी दिलाउने शिक्षा। जस्तै: कृषि, सिलाइ, बिजुली जडान, कम्प्युटर, पर्यटन सेवा, मोबाइल मर्मत। सिप र रोजगारी पाएपछि व्यक्ति गलत क्रियाकलापमा लाग्ने समय र कारण नै रहँदैन। व्यावहारिक शिक्षाले बौद्धिक पलायन, बेरोजगारी र लागुपदार्थ दुर्व्यसन तीनैलाई घटाउँछ।

(ङ) नियम कानुनको पालना र कार्यान्वयन

समाजमा अपराध नियन्त्रण गर्न कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विकृति फैलाउनेलाई कानुन बमोजिम सजाय भए त्यस्ता काम निरुत्साहित हुन्छन् र शान्ति सुव्यवस्था कायम हुन्छ। नागरिकको कर्तव्य हो — कानुन आफैँ मान्ने र उल्लङ्घन देखे प्रहरी, वडा कार्यालय वा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने।

समाधानका उपाय — चार अङ्कको नमुना उत्तर

प्रश्न. तपाईँको टोलमा विवाहमा ठुलो भोज र दाइजोको चलन बढ्दो छ। यसलाई घटाउन व्यक्ति, समुदाय र स्थानीय सरकारले के गर्न सक्छन्? उत्तर. व्यक्ति र परिवारले: दाइजो नलिने र नदिने प्रण गर्ने; विवाहमा आम्दानी अनुसार सादा भोज गर्ने; छोरीलाई दाइजोको सट्टा शिक्षा दिने। समुदायले: टोल सुधार समिति र आमा समूहले भोजमा निम्तो र खर्चको सीमा तोक्ने सामूहिक निर्णय गर्ने; दाइजो माग्नेलाई सामाजिक बहिष्कार गर्ने; दाइजो नलिई विवाह गर्ने परिवारलाई सार्वजनिक रूपमा सम्मान गर्ने। स्थानीय सरकारले: वडाबाट सचेतना कार्यक्रम चलाउने; उजुरी परे प्रहरीसँग समन्वय गरी कानुन लागु गर्ने; विद्यालयमा दाइजोविरुद्धका वक्तृत्व र नाटक प्रतियोगिता गराउने। यसरी तीनै तह मिलेमा मात्र चलन बदलिन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सामाजिक समस्या तथा विकृति भन्नाले केलाई बुझिन्छ?

समाजका धेरै मानिसलाई हानि पुर्‍याउने, समाजले अनिच्छित ठानेको र सामूहिक प्रयासबाट मात्र समाधान हुन सक्ने अवस्था सामाजिक समस्या हो, जस्तै बौद्धिक पलायन, लागुपदार्थ दुर्व्यसन, भ्रष्टाचार। समाजमा लामो समयदेखि चलिआएका तर हानिकारक र मानवीय मर्यादाविपरीत चलन सामाजिक विकृति हुन्, जस्तै दाइजो, छुवाछुत, देखासिकी, बालविवाह।

२. सामाजिक समस्या र विकृतिले समाजमा कस्ता असर पार्छन्, सूची बनाउनुहोस्।

1. परिवारमा ऋण, गरिबी र झगडा बढ्छ।
2. महिला, दलित र बालबालिकामाथि हिंसा र विभेद हुन्छ।
3. चोरी, लुटपाट, हिंसा जस्ता अपराध बढ्छन्।
4. शिक्षा र स्वास्थ्यमा नराम्रो असर पर्छ (पढाइ छुट्ने, रोग लाग्ने)।
5. मानिसबिच अविश्वास र द्वन्द्व बढ्छ, सामाजिक सद्भाव बिग्रन्छ।
6. दक्ष जनशक्ति र स्रोतसाधन खेर जान्छ; देशको विकास ढिलो हुन्छ।

३. समाजमा रहेका समस्या र विकृतिलाई कसरी न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ?

जनचेतना फैलाउने (र्‍याली, गोष्ठी, पोस्टर, सञ्चार माध्यम); मितव्ययी बन्ने; अनुशासित, चरित्रवान् र सदाचारी बन्ने; असल सङ्गत गर्ने; व्यावहारिक र सिपमूलक शिक्षा दिने; देशभित्रै रोजगारी बढाउने; कानुनको पालना र प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने; परिवार, विद्यालय, समुदाय, सरकार र सङ्घसंस्था मिलेर सहकार्य गर्ने।

४. व्यावहारिक शिक्षाले सामाजिक विकृति निराकरणमा कसरी मदत पुग्छ?

व्यावहारिक शिक्षा गरिखाने शिक्षा हो। यसले सिप दिन्छ र रोजगारी पाउन मदत गर्छ। आफ्नै कमाइ भएको व्यक्ति गलत क्रियाकलाप, कुलत र अपराधमा लाग्दैन। यसले अनुशासित र सदाचारी बनाउँछ, जीवनका वास्तविक समस्या समाधान गर्न सिकाउँछ। देशमै रोजगारी पाए बौद्धिक पलायन पनि घट्छ। फलस्वरूप समाजमा विकृतिको सट्टा सद्भाव, सहयोग र मेलमिलापको वातावरण बन्छ।

५. हामीले किन असल साथीको सङ्गत गर्नुपर्छ?

"जस्तो सङ्गत, उस्तै रङ्गत" भनिन्छ। असल साथीले पढाइमा सहयोग गर्छ, गल्ती गर्दा सम्झाउँछ र कुलतबाट जोगाउँछ। असल सङ्गतले प्रेम, विश्वास र समझदारी बढाउँछ। खराब सङ्गतले देखासिकी, लागुपदार्थ, जुवा र अपराधतिर धकेल्न सक्छ। त्यसैले असल चरित्र र भविष्य बनाउन असल साथीको सङ्गत आवश्यक छ।

४.४ सामाजिक समस्या र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको भूमिका

सामाजिक समस्या एउटा देशमा मात्र सीमित छैनन्। बालश्रम, मानव अधिकार उल्लङ्घन, भ्रष्टाचार, महामारी र विपद् संसारभर छन्। त्यसैले धेरै देश मिलेर वा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थामार्फत यिनको समाधानमा काम गरिन्छ। यस्ता संस्थाले सचेतना अभिवृद्धि, सामाजिक उत्थान र विकासमा योगदान गर्छन्। पाठ्यपुस्तकले ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल, सेभ द चिल्ड्रेन, अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन, रेडक्रस र एम्नेस्टी इन्टरनेसनलको नाम लिएको छ; तीमध्ये तीनको विस्तृत अध्ययन गरौँ।

(क) एम्नेस्टी इन्टरनेसनल

• स्थापना: सन् १९६१, बेलायतको लन्डनमा, कानुन व्यवसायी पिटर बेनेन्सनको पहलमा। मुख्यालय: लन्डन।
• प्रकृति: मानव अधिकारका क्षेत्रमा काम गर्ने विश्वव्यापी गैरसरकारी संस्था; पाठ्यपुस्तक अनुसार १५० भन्दा बढी देशमा गतिविधि।
• काम: संसारको जुनसुकै कुनामा हुने मानव अधिकार उल्लङ्घन र ज्यादतीका घटनामा खबरदारी गर्ने; ज्यादती रोक्न सम्बन्धित सरकार वा पक्षलाई दबाब दिने; मानव अधिकारबारे जनचेतना फैलाउने। नेपालमा पनि यसले गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएको छ।
• मूल उद्देश्य: मानव अधिकार संरक्षण अभियानमा राजनीतिक निष्पक्षता, पारदर्शिता र स्वतन्त्रता कायम गर्नु।
• सन् १९७७ मा यसले नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएको थियो।

(ख) अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन

• स्थापना: सन् १९१९; मुख्यालय: स्विट्जरल्यान्डको जेनेभा।
• प्रकृति: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था। सरकार, रोजगारदाता र श्रमिक तीनै पक्षको प्रतिनिधित्व हुने संस्था।
• नेपालको सदस्यता: सन् १९६६।
• काम: श्रम, श्रमिक र कार्यस्थलमा हुने अनियमितता तथा विभेदविरुद्ध काम गर्ने; उचित ज्याला र सुरक्षित काम गर्ने ठाउँका लागि मापदण्ड बनाउने।
• नेपालमा: सुरक्षित कार्यक्षेत्रका लागि सहकार्य; बालश्रम निरुत्साहित गर्न पहल; मानव अधिकार र श्रम अधिकारबारे सचेतना; कार्यस्थलमा हुने विभेद र शोषण अन्त्यका लागि पहल।
• सन् १९६९ मा यसले नोबेल शान्ति पुरस्कार पाएको थियो।

(ग) सेभ द चिल्ड्रेन

• स्थापना: सन् १९१९, बेलायतमा (लन्डन), एग्लेन्टाइन जेब र उनकी दिदी डरोथी बक्स्टनद्वारा।
• प्रकृति: अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था।
• काम: शिक्षा, स्वास्थ्य हेरचाह र आर्थिक अवसरमार्फत बालबालिकाको जीवनस्तर सुधार; विपद्, महामारी र द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रमा आकस्मिक सहयोग। नेपालमा बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, संरक्षण र विपद्पछिको राहतमा काम गर्दै आएको छ।

अन्य प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय संस्था

संस्था	स्थापना (सन्)	मुख्यालय	मुख्य कार्यक्षेत्र
रेडक्रस (अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस समिति)	१८६३	जेनेभा	युद्ध, विपद् र महामारीमा मानवीय सहायता, रक्तदान; नेपालमा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी (वि. सं. २०२०)
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बाल कोष	१९४६	न्युयोर्क	बालबालिकाको खोप, पोषण, शिक्षा र संरक्षण
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन	१९४८	जेनेभा	रोग नियन्त्रण, खोप, स्वास्थ्य मापदण्ड, महामारी रोकथाम
ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल	१९९३	बर्लिन	भ्रष्टाचारविरुद्ध अभियान; देशहरूको भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क प्रकाशन

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. एम्नेस्टी इन्टरनेसनलको स्थापना कहिले भएको हो?

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलको स्थापना सन् १९६१ मा बेलायतको लन्डनमा कानुन व्यवसायी पिटर बेनेन्सनको पहलमा भएको हो। (यो मिति पाठ्यपुस्तकमा दिइएको छैन; संस्थाको आधिकारिक इतिहासबाट लिइएको हो।)

२. एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले विशेष गरी कुन क्षेत्रमा काम गरेको छ?

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले मानव अधिकारका क्षेत्रमा काम गरेको छ। यसले संसारका जुनसुकै ठाउँमा हुने मानव अधिकार उल्लङ्घन र ज्यादतीमा खबरदारी गर्छ, सम्बन्धित पक्षलाई दबाब दिन्छ र मानव अधिकारबारे जनचेतना फैलाउँछ।

३. अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको स्थापना कहिले भएको हो?

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको स्थापना सन् १९१९ मा भएको हो। यसको मुख्यालय जेनेभामा छ र नेपालले सन् १९६६ मा यसको सदस्यता लिएको हो।

४. नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनले विशेष गरी कस्ता काम गरिरहेको छ, व्याख्या गर्नुहोस्।

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था हो र नेपाल सन् १९६६ देखि यसको सदस्य छ। नेपालमा यसले: - सुरक्षित कार्यक्षेत्र बनाउन सरकार, रोजगारदाता र श्रमिकसँग सहकार्य गर्छ; - बालश्रम निरुत्साहित गर्न पहल गर्छ — इँटाभट्टा, होटल र घरेलु काममा लगाइएका बालबालिकालाई उद्धार गरी विद्यालय पठाउने अभियानमा सहयोग गर्छ; - मानव अधिकार र श्रम अधिकारबारे श्रमिकलाई सचेत बनाउँछ; - कार्यस्थलमा हुने विभेद र शोषण (कम ज्याला, महिलामाथि भेदभाव, बँधुवा श्रम) अन्त्य गर्न पहल गर्छ; - श्रम कानुन र नीति बनाउन प्राविधिक सल्लाह दिन्छ।

५. सेभ द चिल्ड्रेन कुन कुन क्षेत्रमा क्रियाशील संस्था हो?

सेभ द चिल्ड्रेन सन् १९१९ मा बेलायतमा स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था हो। यो बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य हेरचाह र आर्थिक अवसरमार्फत जीवनस्तर सुधार गर्न क्रियाशील छ। साथै विपद्, महामारी र द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रमा आकस्मिक सहयोग पनि दिन्छ।

सामुदायिक कार्य — बालश्रम शोषण घटाउने सुझाव: समुदायका ५ जनालाई भेट्दा प्रायः यस्ता सुझाव आउँछन्: गरिब परिवारलाई आयआर्जनको अवसर दिने; बालबालिकालाई निःशुल्क शिक्षा र दिवा खाजाको व्यवस्था; होटल, कारखाना र घरमा बालबालिकालाई काम लगाउनेलाई कारबाही; बालबालिका काममा देखे वडा, प्रहरी वा बाल हेल्पलाइनमा खबर गर्ने; अभिभावकलाई शिक्षाको महत्त्व बुझाउने। सुझाव दिने व्यक्तिको नाम, पेसा र सुझाव तालिकामा लेखेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

४.५ द्वन्द्व व्यवस्थापन

द्वन्द्व भनेको के हो?

सबै मानिसको विचार एकै प्रकारको हुँदैन। फरक विचारलाई सम्मान गरेरै समाज चल्छ। विचार वा चालचलन नमिल्दा विवाद हुन्छ। विवाद सुरुमै छलफलबाट मिलाइयो भने कसैलाई हानि हुँदैन। मिलाउन नसके असहमति बढ्दै जान्छ र द्वन्द्व निम्तिन्छ। द्वन्द्व प्रायः विनाशकारी हुन्छ र समाजमा असुरक्षा बढाउँछ।

द्वन्द्व समाजमा निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो, त्यसैले यसलाई समाज विकासको अभिन्न अङ्ग पनि मानिन्छ। राम्रोसँग व्यवस्थापन गरियो भने द्वन्द्वले नयाँ सहमति र सुधार ल्याउन सक्छ — रामगोपालपुरको घटनामा जस्तै। व्यवस्थापन नभए झडप, हिंसा र फाटो ल्याउँछ।

द्वन्द्व हुने तह: व्यक्ति-व्यक्तिबिच (दुई साथी), समूहबिच (दुई टोल, दुई उपभोक्ता समूह) र संस्थाबिच (दुई दल, दुई सङ्गठन)।

द्वन्द्वका कारण

1. फरक विचार, सोच र विचारधारा; धर्म, संस्कार वा विकासबारे एकले अर्काको कुरा स्वीकार नगर्नु।
2. मनमुटाव, निहित स्वार्थ र नराम्रो व्यवहार।
3. शक्ति, स्रोतसाधन र अवसरको असमान वितरण; विकासका लाभको बाँडफाँटमा समन्याय र पहुँच नहुनु।
4. कुण्ठा, निराशा, डर, त्रास र असुरक्षाको अनुभूति।
5. आफू हेपिएको वा विभेदमा परेको महसुस; सामाजिक विभेद।
6. अरूप्रति नकारात्मक सोच, अविश्वास र शङ्का।
7. निर्णयमा एकाधिकार र स्वतन्त्रताको कमी।
8. राजनीतिक स्वार्थ र हस्तक्षेप।
9. प्रभावकारी सञ्चारको कमी — कुरा अधुरो बुझ्नु, गलत बुझ्नु।

मध्यस्थकर्ता र उसका गुण

द्वन्द्व दुई पक्षबिच हुने भएकाले बिचमा बसेर दुवैको कुरा सुन्ने तेस्रो व्यक्ति चाहिन्छ। उसलाई मध्यस्थकर्ता भनिन्छ।

असल मध्यस्थकर्ताका गुण: निष्पक्ष; पूर्वाग्रहरहित; सबैका कुरा ध्यान दिएर सुन्ने; धैर्यशील; विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्ने; संयमित; गोपनीयता राख्ने; प्रभावकारी सञ्चार गर्न सक्ने। "मैले बुझेको मात्र सही" भन्ने सोचले द्वन्द्व समाधान हुँदैन; अरूको कुरा सुनेर मध्यमार्गी बाटो खोज्नुपर्छ।

घटना — रामगोपालपुरको कृषि सडक

स्थानीय सरकारले कृषि सडकका लागि बजेट छुट्यायो र उपभोक्ता समिति बन्यो। एक थरी बस्तीको बिचबाट सडक लैजानुपर्छ भन्थे, अर्का थरी कुनै संरचना नभत्काउन बस्ती बाहिरबाट। बहुमतले बिचबाटै लैजाने निर्णय गर्‍यो; केही स्थानीयले "कुनै हालतमा दिँदैनौँ" भनी अडान लिए। गाउँ दुई समूहमा बाँडियो, दिनहुँ प्रदर्शन भए, झडप भयो र केही घाइते भए। अनि वडाध्यक्ष र गाउँका बुद्धिजीवीले मध्यस्थता गरे।

मध्यस्थताबाट तय भएको मध्यमार्गी सहमति: (१) घाइतेको उपचारमा वडाले सहयोग गर्ने; (२) सडक बस्तीको बिचबाटै बनाउने; (३) संरचना भत्किँदा हुने क्षतिको क्षतिपूर्ति दिलाउन वडाले पहल गर्ने; (४) विकास निर्माणको काममा स्थानीयलाई प्राथमिकता दिने। सडक बन्यो, गाउँमा सद्भाव फर्कियो। यहाँ कुनै पक्ष पूरै "जितेन", तर दुवैको मुख्य चासो पूरा भयो — यही राम्रो द्वन्द्व व्यवस्थापन हो।

द्वन्द्व व्यवस्थापनमा सञ्चारको भूमिका

प्रभावकारी र दोहोरो सञ्चार नहुँदा गलतफहमी हुन्छ र द्वन्द्व जन्मन्छ।

रमाको चिठी (२०७९/०७/१७, सानोठिमी, भक्तपुर): रमाले विद्यालयको शुक्रबारको कार्यक्रममा अपाङ्गता भएका व्यक्तिबारे बोलिन्। समय अभावले कुरा अधुरो रह्यो। साथी राधाले "अपाङ्गता भएकाले केही गर्न सक्दैनन्" भनेको ठानिन् र रिसाएर बोल्न छोडिन्। रमाले साथी सुस्मिताबाट कारण थाहा पाइन्। चिठीमा उनले आफ्नो वास्तविक आशय स्पष्ट पारिन् — अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सेवा लिन धेरै अप्ठ्यारो हुन्छ, त्यसैले भवन अपाङ्गतामैत्री बनाउनुपर्छ र सेवा प्रवाहमा उनीहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भनेकी हुँ। उनले माफी मागिन्, अबदेखि सबैले बुझ्ने गरी र समयको ख्याल गरी बोल्ने प्रण गरिन् र मध्यस्थता गर्ने सुस्मितालाई धन्यवाद दिइन्।

यस घटनाबाट तीन कुरा सिकिन्छ: (१) अधुरो सञ्चार नै द्वन्द्वको कारण थियो; (२) सुस्मिताले मध्यस्थता गरिन् — दुवैको कुरा बुझेर बिचको दुरी मेटाइन्; (३) स्पष्ट, विनम्र र दोहोरो सञ्चार (चिठी, माफी, भेटेर कुरा गर्ने) ले द्वन्द्व समाधान गर्‍यो।

प्रभावकारी सञ्चारका उपाय: स्पष्ट र छोटो बोल्ने; सुन्नेले बुझ्ने भाषा प्रयोग गर्ने; समयको ख्याल राख्ने; ध्यान दिएर सुन्ने; नबुझेको कुरा सोध्ने; रिसको बेला निर्णय नगर्ने; आफ्नो गल्ती स्वीकार्ने र माफी माग्ने।

शान्तिपूर्ण र सद्भावपूर्ण समाज निर्माण

द्वन्द्व व्यवस्थापनको अन्तिम लक्ष्य शान्तिपूर्ण, सहिष्णु र सद्भावपूर्ण समाज बनाउनु हो। यसका लागि:

• फरक विचार, धर्म, भाषा र संस्कृतिको सम्मान गर्ने — विविधतामा एकता।
• स्रोतसाधन, अवसर र विकासको लाभ समन्यायिक रूपमा बाँड्ने।
• विभेद, छुवाछुत र हेपाहा व्यवहार अन्त्य गर्ने।
• निर्णयमा सबै पक्षको सहभागिता गराउने; एकाधिकार नगर्ने।
• विवाद सुरुमै छलफल, वार्ता र मध्यस्थताबाट मिलाउने; हिंसाको बाटो नलिने।
• विद्यालय र समुदायमा मेलमिलाप र सहिष्णुताको शिक्षा दिने।

नेपालले पनि वि. सं. २०६३ मङ्सिर ५ मा विस्तृत शान्ति सम्झौता गरी सशस्त्र द्वन्द्वलाई वार्ताबाट अन्त्य गरेको थियो। ठुलो द्वन्द्व पनि संवादबाट मिल्न सक्छ भन्ने यो उदाहरण हो।

मध्यस्थकर्ताको भूमिका — नमुना उत्तर

प्रश्न. विद्यालयको खेल मैदानमा कक्षा ७ र कक्षा ८ का विद्यार्थीबिच पहिले को खेल्ने भन्ने विषयमा झगडा भयो। तपाईँ विद्यार्थी परिषद्‌को सदस्य हुनुहुन्छ। मध्यस्थकर्ताका रूपमा तपाईँ के के गर्नुहुन्छ? उत्तर. (१) पहिले दुवै समूहलाई शान्त पार्छु र झगडा रोक्छु। (२) दुवै समूहका एक एक प्रतिनिधिलाई छुट्टाछुट्टै र पछि सँगै बोलाएर उनीहरूको कुरा ध्यान दिएर सुन्छु; कसैको पक्ष लिन्नँ। (३) मुख्य चासो पत्ता लगाउँछु — दुवैलाई खेल्ने समय चाहिएको छ। (४) मध्यमार्गी समाधान प्रस्ताव गर्छु: सोमबार, बुधबार र शुक्रबार कक्षा ८, अरू दिन कक्षा ७; वा खाजा समयलाई दुई भागमा बाँड्ने। (५) सहमति लिखित रूपमा सूचनापाटीमा टाँस्छु र कक्षा शिक्षकलाई जानकारी दिन्छु। (६) एक हप्तापछि सहमति पालना भयो कि भएन भनेर सोध्छु। यसरी निष्पक्षता, धैर्य र दोहोरो सञ्चारले द्वन्द्व मिलाउन सकिन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. द्वन्द्व भनेको के हो? द्वन्द्व उत्पन्न हुनाका कारण के हुन सक्छन्?

दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्ति, समूह वा संस्थाबिच विचार, स्वार्थ, स्रोतसाधन वा व्यवहार नमिल्दा उत्पन्न हुने असहमति र सङ्घर्षको अवस्था द्वन्द्व हो। कारण: फरक विचार र विचारधारा; मनमुटाव र निहित स्वार्थ; शक्ति, स्रोतसाधन र अवसरको असमान वितरण; कुण्ठा, निराशा, डर र असुरक्षा; हेपिएको वा विभेद भएको महसुस; अविश्वास र शङ्का; निर्णयमा एकाधिकार; राजनीतिक स्वार्थ र हस्तक्षेप; प्रभावकारी सञ्चारको कमी।

२. द्वन्द्व व्यवस्थापनमा मध्यस्थकर्ताको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ?

मध्यस्थकर्ता निष्पक्ष र पूर्वाग्रहरहित हुनुपर्छ। उसले दुवै पक्षको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्नुपर्छ, स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्छ र सकारात्मक सोचले दुवैबिच समन्वय गर्नुपर्छ। प्रभावकारी सञ्चारमा जोड दिँदै विवेकपूर्ण र संयमित भई दुवैलाई मान्य मध्यमार्गी समाधान खोज्नुपर्छ। रामगोपालपुरमा वडाध्यक्ष र बुद्धिजीवीले र रमाको चिठीको घटनामा सुस्मिताले यस्तै भूमिका खेलेका थिए।

३. प्रभावकारी सञ्चार किन आवश्यक छ?

प्रभावकारी सञ्चारले विचार ठिकसँग आदानप्रदान हुन्छ र एकले भनेको कुरा अर्कोले सही अर्थमा बुझ्छ। यसले गलतफहमी हुन दिँदैन, सम्बन्धमा विश्वास बढाउँछ, समस्याको कारण छिटो पत्ता लगाउँछ र सहमतिमा पुग्न मदत गर्छ। रमा र राधाबिचको द्वन्द्व अधुरो सञ्चारले जन्मिएको थियो र स्पष्ट सञ्चारले नै मिल्यो। त्यसैले द्वन्द्व रोक्न र व्यवस्थापन गर्न प्रभावकारी सञ्चार आवश्यक छ।

४. दोहोरो सञ्चारले द्वन्द्व व्यवस्थापनमा कसरी मदत गर्छ?

दोहोरो सञ्चारमा दुवै पक्षले बोल्ने, सुन्ने, प्रश्न सोध्ने र प्रतिक्रिया दिने मौका पाउँछन्। यसले (क) दुवै पक्षको भावना र चासो बाहिर ल्याउँछ; (ख) गलतफहमी तुरुन्तै सच्याउँछ; (ग) एकअर्काप्रति सम्मान र विश्वास बढाउँछ; (घ) दुवैको सहभागिताले बनेको सहमति दिगो हुन्छ। एकोहोरो आदेश वा भाषणले द्वन्द्व दबिन सक्छ तर मिल्दैन; दोहोरो संवादले मात्र जरैदेखि मिलाउँछ।

अध्यायको सारांश

• सामाजिक विकृति — लामो समयदेखि चलिआएका तर हानिकारक चलन: दाइजो, देखासिकी, फजुल खर्च, छुवाछुत, बालविवाह, छाउपडी, बोक्सीको आरोप। दाइजो लिनु र दिनु दुवै विकृति हुन्।
• विकृतिका कारण: अशिक्षा, अन्धविश्वास, देखासिकी, गरिबी, विभेद र कानुनको कमजोर कार्यान्वयन; असर व्यक्ति, परिवार र समाज तीनै तहमा पर्छ।
• कानुन: सामाजिक व्यवहार (सुधार) ऐन २०३३; छुवाछुतविरुद्ध ऐन २०६८; बोक्सी आरोपविरुद्ध ऐन २०७२; मुलुकी अपराध संहिता २०७४ (२०७५ भदौ १ देखि) — विवाहको उमेर २० वर्ष, छाउपडी दण्डनीय।
• सामाजिक समस्या — धेरैलाई असर गर्ने, समाजले अनिच्छित ठानेको, सामूहिक प्रयासले मात्र समाधान हुने अवस्था: बौद्धिक पलायन, लागुपदार्थ दुर्व्यसन, भ्रष्टाचार।
• भ्रष्टाचारका दुई स्वरूप: आर्थिक र नैतिक; भ्रष्टाचार निवारण ऐन २०५९; उजुरी अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमा।
• समाधानका उपाय: जनचेतना, मितव्ययिता, अनुशासन र सदाचार, असल सङ्गत, व्यावहारिक (गरिखाने) शिक्षा, कानुनको पालना र कार्यान्वयन।
• संस्था: एम्नेस्टी इन्टरनेसनल (१९६१, मानव अधिकार), अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (१९१९, श्रम र बालश्रम; नेपाल सदस्य १९६६), सेभ द चिल्ड्रेन (१९१९, बालबालिका)।
• द्वन्द्व — विचार, स्वार्थ र स्रोतसाधनमा असहमतिबाट जन्मने सङ्घर्ष; व्यवस्थापनका आधार निष्पक्ष मध्यस्थता, मध्यमार्गी सहमति र प्रभावकारी दोहोरो सञ्चार।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. नेपालमा कानुनले तोकेको विवाहको न्यूनतम उमेर कति हो? [1] (क) १६ वर्ष (ख) १८ वर्ष (ग) २० वर्ष (घ) २१ वर्ष
2. अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको स्थापना कहिले भएको हो? [1] (क) सन् १९१९ (ख) सन् १९४५ (ग) सन् १९६१ (घ) सन् १९६६
3. काम समयमा नगर्नु र सेवाग्राहीलाई दुःख दिनु कस्तो भ्रष्टाचार हो? [1] (क) आर्थिक (ख) नैतिक (ग) राजनीतिक (घ) न्यायिक
4. "कम स्रोतसाधनको उपयोग गरी आवश्यकता पूरा गर्नु" लाई के भनिन्छ? [1] (क) देखासिकी (ख) बौद्धिक पलायन (ग) मितव्ययिता (घ) मध्यस्थता
5. एम्नेस्टी इन्टरनेसनल मुख्य रूपमा कुन क्षेत्रमा काम गर्छ? [1] (क) बालबालिकाको स्वास्थ्य (ख) मानव अधिकार (ग) श्रम र ज्याला (घ) भ्रष्टाचार सूचकाङ्क
6. जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत (कसुर र सजाय) ऐन कहिले बनेको हो? [1] (क) २०३३ (ख) २०५९ (ग) २०६८ (घ) २०७४
7. मध्यस्थकर्ताको सबैभन्दा आवश्यक गुण कुन हो? [1] (क) धनी हुनु (ख) निष्पक्ष हुनु (ग) बलियो हुनु (घ) एक पक्षको नातेदार हुनु

समूह क का उत्तर

१. (ग) — मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ अनुसार २० वर्ष नपुगी गरेको विवाह स्वतः बदर हुन्छ; केटा र केटी दुवैका लागि उमेर एउटै २० वर्ष हो।

२. (क) — सन् १९१९ मा स्थापना भएको हो; १९६६ त नेपालले सदस्यता लिएको वर्ष हो र १९६१ एम्नेस्टीको।

३. (ख) — पैसा नलिए पनि ढिलासुस्ती, ठगी र दुःख दिनु व्यक्तिगत आचरणको खोट भएकाले नैतिक भ्रष्टाचार हो।

४. (ग) — पाठ्यपुस्तकले मितव्ययितालाई यसरी नै परिभाषित गरेको छ; देखासिकी यसको उल्टो हो।

५. (ख) — यो मानव अधिकार उल्लङ्घनमा खबरदारी र दबाब दिने संस्था हो; बालबालिका सेभ द चिल्ड्रेन र श्रम अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको क्षेत्र हो।

६. (ग) — यो ऐन २०६८ मा बनेको हो; २०३३ सामाजिक व्यवहार सुधार ऐन, २०५९ भ्रष्टाचार निवारण ऐन र २०७४ मुलुकी अपराध संहिताको वर्ष हो।

७. (ख) — पक्षपाती मध्यस्थकर्तालाई अर्को पक्षले विश्वास गर्दैन, त्यसैले निष्पक्षता पहिलो सर्त हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. सामाजिक विकृतिको परिभाषा दिई कुनै दुई उदाहरण लेख्नुहोस्। [2]
2. सामाजिक विकृति र सामाजिक समस्याबिच दुई फरक लेख्नुहोस्। [2]
3. बौद्धिक पलायनका कुनै दुई असर लेख्नुहोस्। [2]
4. छाउपडी प्रथा किन हानिकारक छ? [2]
5. व्यावहारिक शिक्षा भनेको के हो? [2]
6. सेभ द चिल्ड्रेनको परिचय दिनुहोस्। [2]
7. द्वन्द्व व्यवस्थापनमा सञ्चारको भूमिका दुई बुँदामा लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. समाजमा लामो समयदेखि चलिआएका तर व्यक्ति, परिवार र समाजलाई हानि गर्ने तथा मानवीय मर्यादाविपरीतका चलन र व्यवहारलाई सामाजिक विकृति भनिन्छ। उदाहरण: दाइजो प्रथा र छुवाछुत।

२. (क) विकृति बिग्रिएको चलन वा परम्परा हो (दाइजो, छुवाछुत), समस्या धेरैलाई असर गर्ने अनिच्छित अवस्था हो (बौद्धिक पलायन, भ्रष्टाचार)। (ख) विकृति प्रायः परम्परा र अन्धविश्वासबाट आउँछ, समस्या आर्थिक-राजनीतिक कारण र आधुनिक परिवर्तनबाट पनि आउँछ।

३. (क) राज्यले शिक्षामा गरेको लगानी खेर जान्छ। (ख) डाक्टर, इन्जिनियर जस्ता दक्ष जनशक्तिको अभावले विकासका योजना राम्रोसँग बन्न र लागु हुन सक्दैनन्।

४. महिनावारी वा सुत्केरी महिलालाई गोठ वा छाप्रोमा राख्दा चिसो, सर्पदंश, धुवाँ र हिंसाबाट ज्यानै जान सक्छ; यसले महिलाको मर्यादा, स्वास्थ्य र पढाइ बिगार्छ। त्यसैले मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ ले यसलाई दण्डनीय बनाएको छ।

५. जीवनसँग जोडिएको, सिप सिकाउने र रोजगारी दिलाउने गरिखाने शिक्षालाई व्यावहारिक शिक्षा भनिन्छ, जस्तै कृषि, सिलाइ, बिजुली जडान। यसले बेरोजगारी र कुलत घटाउँछ।

६. सेभ द चिल्ड्रेन सन् १९१९ मा बेलायतमा स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था हो। यसले शिक्षा, स्वास्थ्य हेरचाह र आर्थिक अवसरमार्फत बालबालिकाको जीवनस्तर सुधार्छ र विपद्, महामारी र द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रमा आकस्मिक सहयोग दिन्छ।

७. (क) स्पष्ट र दोहोरो सञ्चारले गलतफहमी हटाउँछ, जसले गर्दा द्वन्द्व सुरु नै हुँदैन वा चाँडै मिल्छ। (ख) सञ्चारमार्फत दुवै पक्षको चासो बाहिर आउँछ र मध्यस्थकर्ताले दुवैलाई मान्य समाधान खोज्न सक्छ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. दाइजो र देखासिकी कस्ता सामाजिक विकृति हुन्? यिनका कारण, असर र न्यूनीकरणका उपाय लेख्नुहोस्। [4]
2. लागुपदार्थ दुर्व्यसन भनेको के हो? यसका कारण र यसबाट व्यक्ति, परिवार र समाजमा पर्ने असर लेख्नुहोस्। [4]
3. सामाजिक समस्या समाधानमा अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन र एम्नेस्टी इन्टरनेसनलको भूमिका व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
4. द्वन्द्वका कारण उल्लेख गर्दै रामगोपालपुरको घटनाका आधारमा द्वन्द्व व्यवस्थापनको प्रक्रिया स्पष्ट पार्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. परिचय: विवाहमा छोरीसँगै नगद, गहना र सामान दिने वा माग्ने चलन दाइजो हो; अरूलाई देखाउन हैसियतभन्दा बढी खर्च गर्नु देखासिकी हो। दुवै लामो समयदेखि चलिआएका तर हानिकारक चलन भएकाले सामाजिक विकृति हुन्। कारण: "समाजमा इज्जत जान्छ" भन्ने भ्रम; अशिक्षा; छोरीलाई बोझ ठान्ने लैङ्गिक विभेद; छिमेकी र आफन्तसँगको होडबाजी; विज्ञापन र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव। असर: गरिब परिवार ऋणमा डुब्छ; दाइजो नपुग्दा बेहुलीमाथि हिंसा र कतिपयको मृत्यु; छोरी जन्मनुलाई नै नराम्रो ठानिन्छ; फजुल खर्चले घरझगडा र गरिबी ल्याउँछ — रमिताको परिवारमा जस्तै। उपाय: दाइजो लिने र दिने दुवैलाई अस्वीकार गर्ने; छोरीलाई शिक्षा दिने; मितव्ययी बन्ने; टोल र समुदायले भोज र खर्चमा सीमा तोक्ने; दाइजो माग्नेलाई सामाजिक बहिष्कार गर्ने; सामाजिक व्यवहार (सुधार) ऐन, २०३३ र मुलुकी अपराध संहिता कडाइका साथ लागु गर्ने; डाँडागाउँको बेहुला जस्ता उदाहरणलाई सम्मान गर्ने।

२. अर्थ: लत लगाउने र शारीरिक-मानसिक स्वास्थ्य, चेतना र अनुभूति बिगार्ने पदार्थ (गाँजा, अफिम, हिरोइन, मर्फिन, कोकिन) लाई लागुपदार्थ भनिन्छ; यसको बारम्बार सेवन गरी त्यसमा निर्भर हुनु लागुपदार्थ दुर्व्यसन हो। कारण: साथीको देखासिकी र आफूलाई अब्बल देखाउने चाहना; घरमा निगरानी र मायाको कमी; पारिवारिक झगडा; "आनन्द दिन्छ" भन्ने भ्रम र आकर्षक विज्ञापन; निराशा र बेरोजगारी। व्यक्तिमा असर: शारीरिक र मानसिक रोग, प्राणघातक रोग, पढाइ छुट्ने, परिवार र समाजबाट अलग्गिनु। परिवारमा असर: झगडा र नैराश्य; पैसा जुटाउन गरगहना र सामान बेच्दा आर्थिक अवस्था खस्किनु; समाजले परिवारलाई नराम्रो दृष्टिले हेर्नु। समाजमा असर: चोरी, लुटपाट, डकैती, हिंसा र हत्या जस्ता अपराध बढ्नु; विकास निर्माणमा अवरोध; राष्ट्रको उत्पादनशील युवा शक्ति खेर जानु।

३. अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन: सन् १९१९ मा स्थापित, जेनेभामा मुख्यालय भएको संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था हो; नेपाल सन् १९६६ मा सदस्य बन्यो। यसले श्रम, श्रमिक र कार्यस्थलका अनियमितता र विभेदविरुद्ध काम गर्छ। नेपालमा सुरक्षित कार्यक्षेत्रका लागि सहकार्य, बालश्रम निरुत्साहित गर्ने पहल, मानव र श्रम अधिकारबारे सचेतना तथा कार्यस्थलको विभेद र शोषण अन्त्यका लागि पहल गर्दै आएको छ। एम्नेस्टी इन्टरनेसनल: सन् १९६१ मा लन्डनमा स्थापित, १५० भन्दा बढी देशमा सक्रिय मानव अधिकारसम्बन्धी गैरसरकारी संस्था हो। यसले संसारका जुनसुकै ठाउँका मानव अधिकार उल्लङ्घन र ज्यादतीमा खबरदारी गर्छ, ज्यादती रोक्न सम्बन्धित पक्षमाथि दबाब दिन्छ र जनचेतना फैलाउँछ; राजनीतिक निष्पक्षता, पारदर्शिता र स्वतन्त्रता यसको मूल उद्देश्य हो। नेपालमा पनि यसले मानव अधिकार संरक्षणका गतिविधि गर्दै आएको छ। निष्कर्ष: एउटाले श्रमिकको र अर्कोले हरेक मानिसको अधिकारको रक्षा गरी शोषण र अन्यायजन्य सामाजिक समस्या घटाउन मदत गर्छन्।

४. द्वन्द्वका कारण: फरक विचार र विचारधारा; निहित स्वार्थ र मनमुटाव; शक्ति, स्रोतसाधन र अवसरको असमान वितरण; डर, असुरक्षा र विभेदको महसुस; अविश्वास र शङ्का; निर्णयमा एकाधिकार; राजनीतिक हस्तक्षेप; सञ्चारको कमी। रामगोपालपुरको घटनामा प्रक्रिया: (क) मतभेद — कृषि सडक बस्तीको बिचबाट कि बाहिरबाट भन्नेमा उपभोक्ता दुई थरी भए। (ख) द्वन्द्व चर्किनु — बहुमतले बिचबाट लैजाने निर्णय गर्दा अर्को पक्षले अडान लियो; गाउँ दुई भागमा बाँडियो, प्रदर्शन र झडपमा केही घाइते भए। (ग) मध्यस्थता — वडाध्यक्ष र गाउँका बुद्धिजीवीले दुवै पक्षको कुरा सुने। (घ) मध्यमार्गी सहमति — सडक बिचबाटै बनाउने, तर संरचना भत्किँदाको क्षतिपूर्ति दिलाउन वडाले पहल गर्ने, घाइतेको उपचारमा सहयोग गर्ने र निर्माणमा स्थानीयलाई प्राथमिकता दिने। (ङ) कार्यान्वयन र सद्भाव — सहमति अनुसार सडक बन्यो र गाउँमा सामाजिक सद्भाव फर्कियो। यसबाट निष्पक्ष मध्यस्थता, संवाद र दुवै पक्षको चासो समेट्ने सहमति नै द्वन्द्व व्यवस्थापनको सही बाटो हो भन्ने देखिन्छ।