जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले नेपालमा २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५ सय ७८ जना मानिस बस्छन् भन्ने देखायो। तर एउटै सङ्ख्याले पूरा कथा भन्दैन। भक्तपुरको जनसङ्ख्या दस वर्षमा सवा लाखभन्दा बढीले बढ्यो, रामेछापको भने घट्यो। तराईमा मानिस थपिँदै छन्, हिमाल र पहाडका कतिपय गाउँमा घर रित्तिँदै छन्। यस्तो किन हुन्छ? जनसङ्ख्या कुन कुन कारणले घटबढ हुन्छ, त्यसलाई कसरी नापिन्छ, नेपालका मानिस उमेर, लिङ्ग र साक्षरताका आधारमा कसरी बाँडिएका छन्, कहाँ कति बाक्लो बस्ती छ र मानिस किन बसाइँ सर्छन् — यिनै कुरा यस एकाइमा पढ्नेछौँ। विद्यालय, अस्पताल, सडक, खानेपानी र रोजगारीका सबै योजना यही जानकारीमा आधारित हुन्छन्, त्यसैले जनसङ्ख्या बुझ्नु देशको योजना बुझ्नु हो।

८.१ जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्व

पाठ्यपुस्तकले यस पाठको सुरुमा दुई जिल्लाको तथ्याङ्क तुलना गर्न दिएको छ:

जिल्ला	जनगणना २०६८ अनुसार जनसङ्ख्या	जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या	परिवर्तन
भक्तपुर	३,०४,६५१	४,३२,१३२	१,२७,४८१ ले बढेको
रामेछाप	२,०२,६४६	१,७०,३०२	३२,३४४ ले घटेको

भक्तपुर काठमाडौँ उपत्यकाभित्र छ। त्यहाँ विद्यालय, क्याम्पस, अस्पताल, उद्योग र रोजगारीका अवसर धेरै छन्, त्यसैले देशका अरू भागबाट मानिस त्यहाँ बसाइँ सरेर आए। रामेछाप पहाडी जिल्ला हो; त्यहाँबाट धेरै युवा काम, पढाइ र सुविधाका लागि उपत्यका, तराई र विदेशतिर गए। दुवै जिल्लामा बच्चा जन्मिए, मानिसको मृत्यु पनि भयो — तर बसाइँसराइले भक्तपुरको जनसङ्ख्या बढायो र रामेछापको घटायो।

जनसङ्ख्या कहिल्यै लामो समयसम्म स्थिर रहँदैन। यसलाई घटाउने–बढाउने तीन तत्त्व छन् — जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ। यिनलाई जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्व भनिन्छ। जन्म र मृत्यु मानिसको जीवनसँग स्वाभाविक रूपमा जोडिएकाले यी प्राकृतिक निर्धारक तत्त्व हुन्; बसाइँसराइ मानिसको आफ्नै निर्णयबाट हुने भएकाले सामाजिक निर्धारक तत्त्व हो।

(क) जन्म

कुनै ठाउँमा जीवित शिशु जन्मिँदा त्यहाँको जनसङ्ख्या बढ्छ र जनसङ्ख्याको आकार तथा बनोट (जस्तै बालबालिकाको अनुपात) पनि बदलिन्छ। जन्मलाई धेरै कुराले प्रभाव पार्छन्:

• १. विवाहको उमेर: सानै उमेरमा विवाह हुँदा महिलाको सन्तान जन्माउने अवधि लामो हुन्छ र जन्म बढ्छ। ढिलो विवाहले जन्म घटाउँछ।
• २. शिक्षा र चेतनाको स्तर: पढेलेखेका दम्पतीले सानो परिवार, बच्चाबिचको अन्तर र परिवार नियोजनको महत्त्व बुझ्छन्।
• ३. रोजगारी र आर्थिक अवस्था: जागिर वा व्यवसाय गर्ने महिला–पुरुषले प्रायः कम सन्तान रोज्छन्, किनभने बच्चा हुर्काउने खर्च र समय दुवै चाहिन्छ।
• ४. परम्परागत मूल्यमान्यता: "छोरा नै चाहिन्छ", "धेरै सन्तान धेरै हात" जस्ता सोचले जन्म बढाउँछ।
• ५. वंशाणुगत गुण, हावापानी र पोषण: स्वस्थ र पोषिलो आहार पाएका महिलाको प्रजनन क्षमता राम्रो हुन्छ; यी कुराले पनि जन्मदरमा केही असर पार्छन्।

(ख) मृत्यु

कुनै ठाउँमा मानिसको मृत्यु हुँदा जनसङ्ख्या घट्छ। मृत्युले जनसङ्ख्याको आकार, बनोट र वृद्धिदर तीनैमा प्रभाव पार्छ। मृत्युलाई प्रभाव पार्ने मुख्य कुरा यिनै हुन्:

• १. रोगव्याधि र महामारी: हैजा, औलो, क्षयरोग र कोभिड–१९ जस्ता महामारीले एकै पटक धेरै मानिसको ज्यान लिन सक्छन्।
• २. कुपोषण: पोषिलो खाना नपाउँदा बालबालिकाको रोग प्रतिरोधी क्षमता घट्छ।
• ३. स्वास्थ्य सुविधा: अस्पताल, स्वास्थ्यचौकी, खोप र सुरक्षित सुत्केरी सेवाको पहुँच भएको ठाउँमा मृत्यु कम हुन्छ।
• ४. प्राकृतिक प्रकोप, हिंसा र दुर्घटना: भूकम्प, बाढी–पहिरो, सडक दुर्घटना र द्वन्द्वले अकालमा मृत्यु गराउँछन्।
• ५. पेसा: खानी, निर्माण र जोखिमयुक्त उद्योगमा काम गर्नेको मृत्युको जोखिम बढी हुन्छ।

विगत चालीस वर्षमा नेपालमा खोप, सुरक्षित खानेपानी र स्वास्थ्यचौकी गाउँगाउँ पुगेपछि मृत्यु धेरै घटेको छ। जनगणना २०७८ अनुसार नेपालीको औसत आयु करिब ७१ वर्ष पुगेको छ; वि.सं. २०२८ मा यो ४० वर्षजति मात्र थियो।

(ग) बसाइँसराइ

बसाइँसराइले दुई ठाउँको जनसङ्ख्या एकैसाथ बदल्छ — मानिसले छोडेको ठाउँ (उद्गम स्थल) मा जनसङ्ख्या घट्छ र पुगेको ठाउँ (गन्तव्य स्थल) मा बढ्छ। जन्म र मृत्युको प्रवृत्ति केही हदसम्म अनुमान गर्न सकिन्छ, तर बसाइँसराइ रोजगारी, राजनीति, विपत् र अवसरअनुसार छिटो बदलिने भएकाले भविष्यको जनसङ्ख्या अनुमान गर्न यसले कठिन बनाउँछ। आर्थिक अवस्था, शिक्षा, रोजगारी, राजनीतिक स्थिति, सामाजिक अवस्था र भौगोलिक बनावटले बसाइँसराइलाई प्रभाव पार्छन्।

८.२ जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइको दर मापन

जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ निरन्तर भइरहने जनसाङ्ख्यिक घटना हुन्। तर "यस वर्ष ५०० बच्चा जन्मिए" भन्ने सङ्ख्या मात्रले दुई ठाउँ तुलना गर्न सकिँदैन — ५०० बच्चा दस हजार मानिस भएको गाउँमा धेरै हुन्, दस लाख मानिस भएको सहरमा थोरै। त्यसैले यी घटनालाई दर का रूपमा, अर्थात् प्रति हजार मानिसमा कति भनेर, नापिन्छ। दर निकाल्न त्यस ठाउँको मध्य वर्षको जनसङ्ख्या चाहिन्छ, किनभने वर्षभरि जनसङ्ख्या बदलिइरहन्छ र वर्षको बिचको सङ्ख्यालाई त्यस वर्षको औसत मानिन्छ।

(क) जन्मदरको मापन

कोरा जन्मदर जन्म नाप्ने सबैभन्दा सरल तरिका हो। यसलाई "कोरा" भनिन्छ, किनभने यसले सबै उमेरका पुरुष, महिला र बालबालिकालाई एकै ठाउँ राखेर हिसाब गर्छ।

उमेरअनुसारको जन्मदर: सबै उमेरका महिलाले उस्तै दरमा सन्तान जन्माउँदैनन्। प्रजनन उमेर (सामान्यतया १५ देखि ४९ वर्ष) का महिलालाई पाँच–पाँच वर्षको समूह (१५–१९, २०–२४, २५–२९ …) मा राखेर हरेक समूहको छुट्टै दर निकालिन्छ। नेपालमा २० देखि २९ वर्षका महिलाको जन्मदर सबैभन्दा उच्च हुन्छ र त्यसपछि क्रमशः घट्छ।

(ख) मृत्युदरको मापन

शिशु मृत्युदर स्वास्थ्य सेवा कति राम्रो छ भनेर नाप्ने सबैभन्दा संवेदनशील सूचक हो। जन्मिएको एक वर्ष नपुग्दै मृत्यु हुने शिशुको सङ्ख्यालाई प्रति हजार जीवित जन्ममा व्यक्त गरिन्छ। यसमा भाग गर्ने सङ्ख्या कुल जनसङ्ख्या होइन, त्यस वर्षको जीवित जन्म हो — यो कुरा परीक्षामा धेरै विद्यार्थीले बिर्सन्छन्।

नेपाल जनसाङ्ख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०७९ अनुसार नेपालको शिशु मृत्युदर प्रति हजार जीवित जन्ममा २८ छ। वि.सं. २०५३ को सर्वेक्षणमा यो ७८ थियो। खोप, सुरक्षित सुत्केरी, आमाको दूध र पोषणबारे चेतना बढेपछि यो एक तिहाइमा झरेको हो।

(ग) बसाइँसराइको मापन

बसाइँसराइ दुई दिशामा हुन्छ, त्यसैले यसका दुई दर छन्।

दर	के नाप्छ	सूत्रको अंश (माथि)	सूत्रको हर (तल)
आप्रवास दर	बाहिरबाट भित्र आउनेको दर	वर्षभरि बाहिरबाट बसाइँ सरेर आएका मानिस	मध्य वर्षको जनसङ्ख्या
उत्प्रवास दर	भित्रबाट बाहिर जानेको दर	वर्षभरि बाहिर बसाइँ सरेर गएका मानिस	मध्य वर्षको जनसङ्ख्या

जनसङ्ख्या दोब्बर हुन लाग्ने समय

नेपालमा प्रत्येक दस वर्षमा जनगणना हुन्छ र त्यसबाट वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर निकालिन्छ। वृद्धिदर थाहा भएपछि अहिलेको जनसङ्ख्या दोब्बर हुन कति वर्ष लाग्छ भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ। यसको सजिलो तरिका ७० लाई वार्षिक वृद्धिदर (प्रतिशत) ले भाग गर्नु हो।

जनगणना वर्ष	जनसङ्ख्या	वार्षिक वृद्धिदर (%)	दोब्बर हुन लाग्ने समय
सन् १९८१ (वि.सं. २०३८)	१,५०,२२,८३९	२.६२	२६ वर्ष
सन् १९९१ (वि.सं. २०४८)	१,८४,९१,०९७	२.०८	३४ वर्ष
सन् २००१ (वि.सं. २०५८)	२,३१,५१,४२३	२.२५	३१ वर्ष
सन् २०११ (वि.सं. २०६८)	२,६४,९४,५०४	१.३५	५२ वर्ष
सन् २०२१ (वि.सं. २०७८)	२,९१,६४,५७८	०.९२	७६ वर्ष

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

तालिकाबाट दुई कुरा प्रस्ट हुन्छन्। पहिलो, प्रत्येक जनगणनामा जनसङ्ख्या थपिँदै गएको छ — ४० वर्षमा करिब दोब्बर। दोस्रो, बढ्ने गति भने घट्दै गएको छ। वि.सं. २०३८ मा वृद्धिदर २.६२ प्रतिशत हुँदा जनसङ्ख्या २६ वर्षमै दोब्बर हुने देखिन्थ्यो; वि.सं. २०७८ मा वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशतमा झरेपछि दोब्बर हुन ७६ वर्ष लाग्ने देखिन्छ। जन्मदर घट्नु र धेरै युवा विदेशमा बस्नु यसका मुख्य कारण हुन्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. बसाइँसराइ भनेको के हो? मानिस आफू बसिरहेको वा जन्मेको ठाउँ छोडेर बसोबासका लागि अर्को ठाउँमा जानुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। देशभित्रै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जानु आन्तरिक र एक देशबाट अर्को देश जानु बाह्य बसाइँसराइ हो। यसले उद्गम स्थलको जनसङ्ख्या घटाउँछ र गन्तव्य स्थलको बढाउँछ।

२. कोरा जन्मदर कसरी निकालिन्छ? कुनै ठाउँमा एक वर्षमा जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्यालाई त्यस वर्षको मध्य वर्षको जनसङ्ख्याले भाग गरी एक हजारले गुणन गरेर कोरा जन्मदर निकालिन्छ। जस्तै, ३,१०० जन्म र २,२०,००० मध्य वर्षको जनसङ्ख्या भए कोरा जन्मदर = (३,१०० ÷ २,२०,०००) × १,००० = १४.०९ प्रति हजार हुन्छ।

३. मृत्युले जनसङ्ख्या परिवर्तनमा कसरी प्रभाव पार्छ? मृत्युले जनसङ्ख्याको आकार घटाउँछ। धेरै बालबालिका वा युवाको मृत्यु हुँदा जनसङ्ख्याको बनोट पनि बदलिन्छ — आश्रित र सक्रिय उमेरको अनुपात बिग्रन्छ। मृत्युदर जन्मदरभन्दा धेरै तल झर्दा प्राकृतिक वृद्धि बढ्छ; महामारी, युद्ध वा भूकम्पले अचानक मृत्यु बढाउँदा वृद्धि रोकिन्छ। नेपालमा स्वास्थ्य सेवा विस्तारले मृत्युदर घटेपछि वि.सं. २०३८–२०५८ मा जनसङ्ख्या छिटो बढेको थियो।

४. बसाइँसराइलाई प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू के के हुन्? (क) आर्थिक तत्त्व — रोजगारी, ज्याला, व्यापार र आयको अवसर; (ख) शैक्षिक तत्त्व — राम्रा विद्यालय र क्याम्पस; (ग) राजनीतिक तत्त्व — द्वन्द्व, असुरक्षा वा शान्ति; (घ) सामाजिक तत्त्व — विवाह, आफन्तको बसोबास, सामाजिक भेदभाव; (ङ) भौगोलिक तत्त्व — विकट भूगोल, पहिरो–बाढीको जोखिम, उब्जाउ जमिन र सुगम यातायात।

५. जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइलाई किन जनसङ्ख्याका निर्धारक तत्त्व भनिएको हो? कुनै पनि ठाउँको जनसङ्ख्या यी तीनबाहेक अरू कुनै तरिकाले घटबढ हुँदैन। जन्मले मानिस थप्छ, मृत्युले घटाउँछ, बसाइँसराइले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सार्छ। जनसङ्ख्याको आकार, बनोट (उमेर, लिङ्ग) र वितरण पनि यिनै तीनबाट निर्धारण हुन्छ। त्यसैले भविष्यको जनसङ्ख्या अनुमान गर्न र योजना बनाउन यी तीनैको दर थाहा हुनुपर्छ। यही कारण यिनलाई जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्व भनिएको हो।

८.३ नेपालको जनसङ्ख्या: बनोट र प्रवृत्ति

कुल जनसङ्ख्याले "कति मानिस" भन्छ; बनोटले "कस्ता मानिस" भन्छ। गाउँपालिकामा बालबालिका धेरै भए विद्यालय र खोपमा, वृद्धवृद्धा धेरै भए स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा, काम गर्ने उमेरका युवा धेरै भए सिप र रोजगारीमा लगानी गर्नुपर्छ। त्यसैले नीति र योजना बनाउन बनोटको अध्ययन अनिवार्य हुन्छ।

(क) लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट

लिङ्ग मानिसको जैविक विशेषता हो। देशमा महिला, पुरुष तथा लैङ्गिक र यौनिक अल्पसङ्ख्यक व्यक्ति कति छन् भन्ने जानकारीले समानतामूलक नीति बनाउन मदत गर्छ।

लिङ्ग	जनगणना २०६८: जनसङ्ख्या	प्रतिशत	जनगणना २०७८: जनसङ्ख्या	प्रतिशत
पुरुष	१,२८,४९,०४१	४८.५०	१,४२,५३,५५१	४८.८७
महिला	१,३६,४५,४६३	५१.५०	१,४९,११,०२७	५१.१३
जम्मा	२,६४,९४,५०४	१००	२,९१,६४,५७८	१००

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय। प्रतिशत तालिकाकै सङ्ख्याबाट हिसाब गरिएको।

दुवै जनगणनामा महिलाको सङ्ख्या पुरुषको भन्दा बढी छ। तर वि.सं. २०७८ मा महिलाको प्रतिशत अघिल्लो जनगणनाभन्दा अलिकति घटेको छ। यसलाई लिङ्ग अनुपात (प्रति सय महिलामा पुरुषको सङ्ख्या) बाट पनि हेर्न सकिन्छ:

वि.सं. २०७८ मा लिङ्ग अनुपात = (१,४२,५३,५५१ ÷ १,४९,११,०२७) × १०० ≈ ९५.६, अर्थात् प्रत्येक १०० महिलामा करिब ९६ पुरुष। वि.सं. २०६८ मा यो ९४.२ थियो। लाखौँ पुरुष वैदेशिक रोजगारीमा गएर गणनाका बेला देशबाहिर रहेकाले देशभित्र पुरुष कम देखिएका हुन्।

(ख) साक्षरताका आधारमा जनसङ्ख्याको बनोट

शिक्षा समाज र मानव विकासको आधार हो। सामान्य वाक्य पढ्न र लेख्न सक्ने व्यक्तिलाई साक्षर भनिन्छ। जनगणना २०७८ अनुसार पाँच वर्ष र सोभन्दा माथिका नेपालीको साक्षरता:

बसोबास / क्षेत्र	पुरुष (%)	महिला (%)	कुल (%)
सहरी क्षेत्र	८५.४	७१.९	७८.५
ग्रामीण क्षेत्र	७९.८	६४.४	७१.९
हिमाल	८१.१	६४.८	७२.८
पहाड	८७.९	७४.३	८०.९
तराई	८०.५	६६.१	७३.१
नेपाल	८३.६	६९.४	७६.२

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

तालिकाबाट देखिन्छ — (क) पुरुष साक्षरता ८३.६ र महिला साक्षरता ६९.४ प्रतिशत छ; (ख) सहरी क्षेत्र ग्रामीणभन्दा करिब साढे छ अङ्कले अगाडि छ; (ग) भौगोलिक क्षेत्रमध्ये पहाड सबैभन्दा अगाडि र हिमाल सबैभन्दा पछाडि छ। वि.सं. २०६८ मा कुल साक्षरता ६५.९ प्रतिशत थियो, अर्थात् दस वर्षमा करिब दस अङ्कले सुधार भएको छ।

(ग) उमेरअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट

जनसङ्ख्यालाई सामान्यतया तीन उमेर समूहमा बाँडिन्छ: ०–१४ वर्ष (बालबालिका, आश्रित), १५–५९ वर्ष (काम गर्ने सक्रिय उमेर) र ६० वर्षमाथि (ज्येष्ठ नागरिक, आश्रित)।

उमेर समूह	वि.सं. २०५८ (%)	वि.सं. २०६८ (%)	वि.सं. २०७८ (%)
०–१४ वर्ष	३९.३५	३४.९१	२७.८३
१५–५९ वर्ष	५४.१५	५६.९६	६१.९६
६० वर्षमाथि	६.५०	८.१३	१०.२१

बीस वर्षमा बालबालिकाको हिस्सा ३९ बाट २८ प्रतिशतमा झरेको छ — जन्मदर घटेको प्रमाण। काम गर्ने उमेरको हिस्सा ६२ प्रतिशत पुगेको छ। काम गर्ने हात धेरै र आश्रित थोरै भएको यो अवस्थालाई जनसाङ्ख्यिक लाभांश (जनसङ्ख्याबाट पाइने अवसर) भनिन्छ। यो अवसर सधैँ रहँदैन — ज्येष्ठ नागरिकको हिस्सा ६.५ बाट १०.२ प्रतिशत पुगिसकेको छ। यही बेला युवालाई देशभित्रै सिप र रोजगारी दिन सकिए देशको विकास छिटो हुन्छ।

जनसङ्ख्याको बनोटले सामाजिक र आर्थिक जनजीवनमा पार्ने प्रभाव

सामाजिक प्रभाव:

• १. मानिसले आफ्नो लैङ्गिक, जातिगत र भाषिक पहिचान स्थापित गर्छन्; आफ्नो भाषा, लिपि र संस्कृति जोगाउने चासो बढ्छ।
• २. राज्यलाई विभिन्न जाति, भाषा र लैङ्गिक सवालमा नीति तथा कार्यक्रम बनाउने आधार मिल्छ।
• ३. महिला–पुरुषको सङ्ख्याअनुसार कार्यक्रम बनाउँदा स्रोतको सही प्रयोग हुन्छ। महिला धेरै भएको ठाउँमा पुरुषलाई मात्र लक्षित गरेर बनाइएको कार्यक्रमको लाभ थोरैले पाउँछन् र प्रभावकारिता घट्छ।

आर्थिक प्रभाव:

• १. सक्रिय उमेरको जनसङ्ख्या धेरै हुँदा काम गर्ने जनशक्ति पर्याप्त हुन्छ, विकास निर्माणको काम छिटो हुन्छ र स्वरोजगारका अवसर बढ्छन्।
• २. आश्रित जनसङ्ख्या धेरै हुँदा राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षा भत्तामा धेरै लगानी गर्नुपर्छ।
• ३. साक्षरताको बनोटले कम साक्षर क्षेत्रमा शिक्षामा र बढी साक्षर क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जनामा लगानी गर्न मार्गदर्शन गर्छ।
• ४. पेसागत बनोटले कुन पेसामा कति लगानी, अनुदान र सहुलियत ऋण दिने भन्ने निर्णयमा आधार दिन्छ। जस्तै, कृषिमा धेरै मानिस भएको प्रदेशमा मल, बिउ र सिँचाइमा अनुदान।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. जनसङ्ख्याको बनोट भनेको के हो? उमेर, लिङ्ग, साक्षरता, जातजाति, धर्म, पेसा र मातृभाषा आदिका आधारमा कुनै देश वा क्षेत्रको जनसङ्ख्या कसरी बाँडिएको छ भन्ने अवस्थालाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। यसले जनसङ्ख्याको विविधता बुझ्न, नीति तर्जुमा गर्न र योजना बनाउन मदत गर्छ।

२. नेपालको जनगणना २०७८ अनुसार लैङ्गिक बनोट कस्तो रहेको छ? जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको कुल जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ मध्ये पुरुष १,४२,५३,५५१ (करिब ४८.९ प्रतिशत) र महिला १,४९,११,०२७ (करिब ५१.१ प्रतिशत) छन्। महिलाको सङ्ख्या पुरुषभन्दा करिब ६.६ लाखले बढी छ र लिङ्ग अनुपात ९५.६ छ। वि.सं. २०६८ को तुलनामा महिलाको प्रतिशत अलिकति घटेको छ।

३. नेपालको जनसङ्ख्याको साक्षरताको बनोटको व्याख्या गर्नुहोस्। जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको कुल साक्षरता ७६.२ प्रतिशत छ। पुरुष साक्षरता ८३.६ र महिला साक्षरता ६९.४ प्रतिशत छ, अर्थात् करिब १४ अङ्कको लैङ्गिक खाडल छ। सहरी क्षेत्रको साक्षरता ७८.५ र ग्रामीणको ७१.९ प्रतिशत छ। भौगोलिक क्षेत्रमा पहाड (८०.९) सबैभन्दा अगाडि, तराई (७३.१) बिचमा र हिमाल (७२.८) पछाडि छ। हरेक क्षेत्रमा महिला पछाडि छन्। यसले ग्रामीण र हिमाली क्षेत्र तथा महिला शिक्षामा थप लगानी गर्नुपर्ने देखाउँछ। वि.सं. २०६८ (६५.९ प्रतिशत) को तुलनामा साक्षरतामा उल्लेख्य सुधार भएको छ।

४. जनसङ्ख्याको बनोटले सामाजिक र आर्थिक जनजीवनमा पार्ने प्रभाव उल्लेख गर्नुहोस्। सामाजिक: (क) लैङ्गिक, जातीय र भाषिक पहिचान स्थापित हुन्छ; (ख) भाषा, लिपि र संस्कृति संरक्षणमा चासो बढ्छ; (ग) राज्यलाई समावेशी नीति बनाउने आधार मिल्छ; (घ) लक्षित वर्गअनुसार कार्यक्रम बनाउँदा प्रभावकारिता बढ्छ। आर्थिक: (क) सक्रिय उमेरको जनसङ्ख्या धेरै हुँदा श्रमशक्ति पर्याप्त हुन्छ र विकास छिटो हुन्छ; (ख) आश्रित धेरै हुँदा शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा लगानी बढाउनुपर्छ; (ग) साक्षरताको बनोटले शिक्षा र रोजगारीमा लगानीको प्राथमिकता तय गर्छ; (घ) पेसागत बनोटले अनुदान र ऋणको निर्णयमा मदत गर्छ।

८.४ जनसङ्ख्याको वितरण र जनघनत्व

स्रोत र साधन धेरै भएका, सुगम, समथर र विकासका पूर्वाधार पुगेका ठाउँमा धेरै मानिस बस्छन्। सेवा सुविधाको अभाव, भौगोलिक विकटता र रोजगारीको कमी भएका ठाउँमा थोरै। नेपालमा भौगोलिक क्षेत्र, सहर–गाउँ र प्रदेशअनुसार वितरणमा ठुलो भिन्नता छ।

(क) भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्या वितरण

भौगोलिक क्षेत्र	२०४८ (%)	२०५८ (%)	२०६८ (%)	२०७८ (%)
हिमाल	७.८	७.३	६.७३	६.०८
पहाड	४५.५	४४.३	४३.०१	४०.३१
तराई	४६.७	४८.४	५०.२७	५३.६१
कुल	१००	१००	१००	१००

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

वि.सं. २०७८ मा तराईमा ५३.६१, पहाडमा ४०.३१ र हिमालमा ६.०८ प्रतिशत मानिस बस्छन्। तराईमा उब्जाउ समथर जमिन, सडक, उद्योग, बजार, विद्यालय र अस्पताल धेरै छन्, त्यसैले जनसङ्ख्या बढ्दै गएको छ। हिमाल र पहाडमा भौगोलिक विकटता, यातायात र सञ्चारको कमी, खेतीयोग्य जमिनको अभाव र रोजगारीका कम अवसरले गर्दा मानिस तल झर्दै गएका छन्।

(ख) सहरी र ग्रामीण क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्या वितरण

नेपालमा नगरपालिकाले ओगटेको भूभागलाई सहरी क्षेत्र र गाउँपालिकाले ओगटेको भूभागलाई ग्रामीण क्षेत्र मानिन्छ। वि.सं. २०७२ को संविधानपछि भएको पुनर्संरचनाअनुसार देशमा ७५३ स्थानीय तह छन् — ४६० गाउँपालिका र २९३ नगरपालिका (६ महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका र २७६ नगरपालिका)।

विवरण	वि.सं. २०५८	%	वि.सं. २०६८	%	वि.सं. २०७८	%
ग्रामीण	१,९९,२३,५४४	८६.१	२,१९,७०,६८४	८२.९	९८,६७,७९०	३३.८३
सहरी	३२,२७,८७९	१३.९	४५,२३,८२०	१७.१	१,९२,९६,७८८	६६.१७
जम्मा	२,३१,५१,४२३	१००	२,६४,९४,५०४	१००	२,९१,६४,५७८	१००

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

(ग) प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्या वितरण

प्रदेश	क्षेत्रफल (%)	जनसङ्ख्या २०६८ (%)	जनसङ्ख्या २०७८ (%)	जनसङ्ख्या २०७८	जनघनत्व २०७८
कोशी	१७.६	१७.१२	१७.०१	४९,६१,४१२	१९२
मधेश	६.६	२०.४०	२०.९७	६१,१४,६००	६३३
बागमती	१३.८	२०.८७	२०.९७	६१,१६,८६६	३०१
गण्डकी	१४.६	९.०७	८.४६	२४,६६,४२७	११५
लुम्बिनी	१५.१	१६.९८	१७.५६	५१,२२,०७८	२३०
कर्णाली	१९.०	५.९३	५.७९	१६,८८,४१२	६०
सुदूरपश्चिम	१३.३	९.६३	९.२४	२६,९४,७८३	१३५
जम्मा	१००	१००	१००	२,९१,६४,५७८	१९८

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय। जनघनत्व प्रतिवर्ग किलोमिटर मानिसको सङ्ख्या हो।

वि.सं. २०६८ को तुलनामा २०७८ मा मधेश, बागमती र लुम्बिनीको हिस्सा बढेको छ; कोशी, गण्डकी, कर्णाली र सुदूरपश्चिमको घटेको छ। बागमती र मधेश दुवैमा करिब २१–२१ प्रतिशत मानिस बस्छन्, तर मधेशको क्षेत्रफल बागमतीको आधाभन्दा कम भएकाले त्यहाँ बस्ती धेरै बाक्लो छ। क्षेत्रफलमा सबैभन्दा ठुलो कर्णाली प्रदेश जनसङ्ख्यामा सबैभन्दा सानो छ।

जनघनत्व

जनगणना वर्ष (वि.सं.)	२०३८	२०४८	२०५८	२०६८	२०७८
जनघनत्व (प्रतिवर्ग किमि)	१०२	१२६	१५७	१८०	१९८

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

जनघनत्व बढ्दा पर्ने प्रभाव: खेतीयोग्य जमिनमा घर बन्छन्; खानेपानी, ढल, बिजुली र यातायातमा चाप पर्छ; फोहोर र प्रदूषण बढ्छ; जग्गाको मूल्य र घरभाडा बढ्छ; खुला ठाउँ घट्छ र विपत्का बेला जोखिम बढ्छ। अर्कातर्फ बाक्लो बस्तीमा सेवा पुर्‍याउन सस्तो पर्छ र बजार ठुलो हुन्छ। त्यसैले जनघनत्व आफैँमा राम्रो वा नराम्रो होइन; योजनाबद्ध बस्ती भए यसको फाइदा लिन सकिन्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. जनसङ्ख्या वितरण भनेको के हो? कुनै देशका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र र प्रशासनिक इकाइमा कहाँ कति जनसङ्ख्या बसोबास गर्छ भन्ने अवस्थालाई जनसङ्ख्या वितरण भनिन्छ। नेपालमा तराईमा ५३.६१, पहाडमा ४०.३१ र हिमालमा ६.०८ प्रतिशत मानिस बस्नु जनसङ्ख्या वितरणको उदाहरण हो।

२. भौगोलिक क्षेत्रअनुसार सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या कहाँ रहेको छ, यस्तो किन भएको होला? जनगणना २०७८ अनुसार सबैभन्दा धेरै (५३.६१ प्रतिशत) जनसङ्ख्या तराईमा छ। कारण: (क) समथर र उब्जाउ खेतीयोग्य जमिन; (ख) सडक, विमानस्थल र भारतसँगको सीमा व्यापारका कारण सुगम यातायात र बजार; (ग) उद्योग, कलकारखाना र रोजगारीका अवसर; (घ) विद्यालय, क्याम्पस र अस्पतालको राम्रो सुविधा; (ङ) पहाड र हिमालबाट निरन्तर बसाइँसराइ।

३. जनघनत्व भनेको के हो? जनघनत्व बढ्दै जाँदा कस्तो प्रभाव पर्छ, आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्नुहोस्। प्रतिवर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा बसोबास गर्ने मानिसको औसत सङ्ख्यालाई जनघनत्व भनिन्छ; नेपालको जनघनत्व वि.सं. २०७८ मा १९८ छ। मेरो विचारमा जनघनत्व बढ्दा (क) खेतीयोग्य जमिनमा घर बन्दै अन्न उत्पादन घट्छ; (ख) खानेपानी, ढल, बिजुली र सडकमा चाप पर्छ; (ग) प्रदूषण, फोहोर र जाम बढ्छ; (घ) जग्गा र घरभाडा महँगो हुन्छ; (ङ) भूकम्प जस्ता विपत्मा क्षति धेरै हुन्छ। तर योजनाबद्ध सहर, खुला क्षेत्र र सार्वजनिक यातायात भए बाक्लो बस्तीमा सेवा सस्तोमा पुर्‍याउन सकिन्छ। त्यसैले बस्ती विकास योजनाबद्ध हुनुपर्छ।

४. गण्डकी प्रदेशमा जनसङ्ख्या प्रतिशत घट्नु र लुम्बिनी प्रदेशमा जनसङ्ख्या बढ्नुका कारण के हुन सक्छन्, उल्लेख गर्नुहोस्। गण्डकीमा घट्नुका कारण: (क) प्रदेशको धेरै भाग पहाडी र हिमाली भएकाले खेतीयोग्य जमिन कम छ; (ख) यहाँका धेरै युवा वैदेशिक रोजगारी र विदेशमा अध्ययनका लागि गएका छन्; (ग) गाउँका मानिस काठमाडौँ, चितवन र तराईतिर बसाइँ सरेका छन्; (घ) जन्मदर पनि तुलनात्मक रूपमा कम छ। लुम्बिनीमा बढ्नुका कारण: (क) रुपन्देही, कपिलवस्तु, बाँके, दाङ जस्ता तराई र भित्री मधेशका उब्जाउ जिल्ला; (ख) बुटवल, भैरहवा, नेपालगन्ज जस्ता बढ्दै गरेका सहर र उद्योग; (ग) गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र पूर्वपश्चिम राजमार्गले बढाएको व्यापार; (घ) पहाडी जिल्ला र कर्णालीबाट आउने बसाइँसराइ।

८.५ नेपालमा बसाइँसराइका कारण र असर

पाठ्यपुस्तकमा कक्षा आठमा पढ्ने एक विद्यार्थीले आफ्नो जन्मथलो स्याङ्जा घुमेको कथा छ। सानैमा उसको परिवार स्याङ्जाबाट सुर्खेत बसाइँ सरेको थियो। रात्रिबसमा पुतलीबजार हुँदै बिरुवा पुगेर गाउँ उक्लँदा उसले देख्यो — धेरै घरमा मानिस थिएनन्, खेतबारी बाँझा थिए, बुबा पढेको विद्यालयमा विद्यार्थी यति कम थिए कि त्यसलाई अर्को विद्यालयमा गाभ्ने कुरा चलिरहेको थियो। हजुरआमाले भन्नुभयो, "जेठो छोरा जागिर खान पोखरा गयो, उतै घर बनायो। कान्छो पढ्न अस्ट्रेलिया गयो, उतै बस्यो। छिमेकका आठदस जना छोरा वैदेशिक रोजगारीमा छन्। खेतमा काम गर्ने मान्छे पाउन गाह्रो छ; सडक बनाउन, कुलो खन्न पनि बाहिरकै मान्छे आउँछन्।" यो एउटा गाउँको मात्र होइन, नेपालका हजारौँ पहाडी गाउँको कथा हो।

बसाइँसराइका प्रकार

आधार	आन्तरिक बसाइँसराइ	बाह्य (अन्तर्राष्ट्रिय) बसाइँसराइ
अर्थ	देशको सिमानाभित्रै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ सर्नु	एक देशबाट अर्को देश सर्नु
उदाहरण	स्याङ्जाबाट सुर्खेत, रामेछापबाट भक्तपुर	पढ्न अस्ट्रेलिया, कामका लागि खाडी मुलुक वा मलेसिया
जनसङ्ख्यामा असर	उद्गम जिल्लामा घट्छ, गन्तव्य जिल्लामा बढ्छ; देशको कुल जनसङ्ख्या उस्तै	छोडेर जाने देशको जनसङ्ख्या घट्छ, पुगेको देशको बढ्छ
प्रमुख प्रवाह	हिमाल–पहाडबाट तराई; गाउँबाट सहर	रोजगारी र अध्ययनका लागि विदेश

जनगणना २०७८ अनुसार गणनाका बेला करिब २१ लाख ९० हजार नेपाली देशबाहिर थिए (कुल जनसङ्ख्याको करिब ७.५ प्रतिशत), जसमा ठुलो बहुमत पुरुष थिए। वि.सं. २०६८ मा यस्ता नेपाली करिब १९ लाख थिए।

बसाइँसराइका कारण

बसाइँसराइका कारणलाई दुई समूहमा बुझ्न सजिलो हुन्छ — उद्गम स्थलबाट मानिसलाई धकेल्ने कारण र गन्तव्य स्थलतर्फ तान्ने कारण।

बुबाले पाठ्यपुस्तकको कथामा भनेजस्तै, "सबैको बसाइँ सर्ने कारण एउटै हुँदैन।" मुख्य कारण यस्ता छन्:

• १. रोजगारी: गाउँमा खेतीबाहेक कामका अवसर कम भएकाले युवा सहर र विदेश जान्छन्।
• २. शिक्षा: बालबालिकाको राम्रो पढाइ र उच्च शिक्षाका लागि परिवारै सहर सर्छन्।
• ३. स्वास्थ्य सेवा: अस्पताल र विशेषज्ञ चिकित्सक सहरमा केन्द्रित छन्।
• ४. प्राकृतिक विपत्: बाढी, पहिरो र भूकम्पको जोखिम भएका बस्तीबाट मानिस सुरक्षित ठाउँमा सर्छन्।
• ५. आफन्त र नातागोता: पहिले बसाइँ सरेका आफन्तले बोलाएपछि अरू पनि जान्छन्। पाठ्यपुस्तकको कथामा काका सुर्खेत गएकाले परिवार पनि सुर्खेत पुगेको थियो।
• ६. विवाह: नेपालमा विवाहपछि महिला पतिको घर जाने चलनले पनि ठुलो सङ्ख्यामा आन्तरिक बसाइँसराइ हुन्छ।
• ७. राजनीतिक कारण: द्वन्द्वकालमा धेरै परिवार सदरमुकाम र सहरतिर सरेका थिए।

बसाइँसराइका असर

बसाइँसराइले सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक, जनसाङ्ख्यिक, वातावरणीय र मनोवैज्ञानिक असर पार्छ — उद्गम र गन्तव्य दुवै ठाउँमा।

क्षेत्र	उद्गम स्थलमा असर	गन्तव्य स्थलमा असर
जनसङ्ख्या	घट्छ; वृद्धवृद्धा र बालबालिका मात्र बाँकी	बढ्छ; बस्ती बाक्लो हुन्छ
आर्थिक	श्रमिक अभाव, खेत बाँझा; तर विप्रेषणले घरको आय बढ्छ	श्रमशक्ति र बजार बढ्छ; जग्गा र भाडा महँगो
सेवा र पूर्वाधार	विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी कम प्रयोग; भौतिक संरचना भत्किन्छन्	खानेपानी, बिजुली, सडक, विद्यालयमा चाप; सेवा प्रवाहमा ढिलाइ
सामाजिक–सांस्कृतिक	परिवार छुट्टिन्छ, स्थानीय परम्परा कमजोर	विविध संस्कृतिको मिलन; कहिलेकाहीँ अपराध र द्वन्द्व बढ्ने जोखिम
वातावरण	बाँझो जमिनमा झाडी र वन फैलिन्छ	फोहोर, प्रदूषण, अव्यवस्थित बस्ती
मनोवैज्ञानिक	एक्लोपन, जन्मथलोको माया	नयाँ ठाउँमा घुलमिल हुन समय, आफ्नोपनको कमी

पाठ्यपुस्तकको कथाको अन्त्यमा विद्यार्थीले देख्छ — जन्मथलो पुगेपछि बुबाका आँखा रसाएका थिए र मुहारमा यस्तो ऊर्जा थियो जुन उसले सुर्खेतमा कहिल्यै देखेको थिएन। बसाइँसराइको सबैभन्दा नदेखिने असर यही मनोवैज्ञानिक असर हो।

"बसाइँसराइका असर" को लामो उत्तर लेख्दा

उत्तरलाई उद्गम स्थल र गन्तव्य स्थल दुई अनुच्छेदमा बाँड्नुहोस्। हरेकमा राम्रो र नराम्रो दुवै असर लेख्नुहोस् — जस्तै उद्गममा श्रमिक अभाव (नराम्रो) र विप्रेषण (राम्रो)। अन्त्यमा व्यवस्थापनका दुई उपाय थप्दा पूरा अङ्क पाउन सजिलो हुन्छ।

बसाइँसराइ र जनसङ्ख्या व्यवस्थापन

बसाइँसराइ रोक्न सकिँदैन र रोक्नु हुँदैन पनि; यसलाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ।

• १. गाउँमै रोजगारी: कृषिको आधुनिकीकरण, पर्यटन, साना उद्योग र स्वरोजगार कार्यक्रम।
• २. सेवा गाउँसम्म: हरेक वडामा गुणस्तरीय विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी, सडक, बिजुली र इन्टरनेट।
• ३. योजनाबद्ध सहरीकरण: सहरमा खुला क्षेत्र, ढल, फोहोर व्यवस्थापन र सार्वजनिक यातायात।
• ४. सुरक्षित बसोबास: जोखिमयुक्त बस्तीलाई सुरक्षित ठाउँमा एकीकृत बस्तीका रूपमा सार्ने।
• ५. वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकाको सिप र पुँजी देशमै लगानी गर्ने वातावरण।
• ६. वडामा जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइको व्यक्तिगत घटना दर्ता अनिवार्य गरी सही तथ्याङ्क राख्ने।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. बसाइँसराइ भनेको के हो? मानिस आफू बसिरहेको वा जन्मेको ठाउँ छोडेर बसोबासका लागि अर्को ठाउँमा जानुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। देशभित्र हुने आन्तरिक र एक देशबाट अर्को देशमा हुने बाह्य गरी यो दुई प्रकारको हुन्छ।

२. बसाइँसराइका कारण के के हुन्? (क) रोजगारी र राम्रो आयको खोजी; (ख) बालबालिकाको राम्रो शिक्षा; (ग) स्वास्थ्यमा पहुँच र सहज जीवन; (घ) बाढी, पहिरो, भूकम्प जस्ता प्राकृतिक विपत्को जोखिम; (ङ) आफन्त र नातागोताको बोलावट; (च) विवाह; (छ) द्वन्द्व र असुरक्षा।

३. बसाइँसराइले उद्गम स्थानमा पार्ने प्रभाव उल्लेख गर्नुहोस्। (क) जनसङ्ख्या घट्छ र गाउँमा वृद्धवृद्धा तथा बालबालिका मात्र रहन्छन्; (ख) खेतबारी बाँझिन्छ र कृषि उत्पादन घट्छ; (ग) काम गर्ने श्रमिक पाउन गाह्रो हुन्छ, विकास निर्माणमा बाहिरबाट मानिस ल्याउनुपर्छ; (घ) विद्यालय र स्वास्थ्यचौकी कम प्रयोग हुन्छन्, राज्यले लगानी गरेका संरचना भत्किन्छन्; (ङ) कतिपय बस्ती शून्यप्रायः हुन्छन्। तर विप्रेषण र नयाँ सिपले कतिपय परिवारको आर्थिक अवस्था सुध्रिन्छ।

४. बसाइँसराइले गन्तव्य स्थानमा कस्तो प्रभाव पार्छ, व्याख्या गर्नुहोस्। बसाइँसराइले गन्तव्य स्थानमा जनसङ्ख्या र बस्तीको घनत्व बढाउँछ। (क) धारा, बिजुली, बाटो, विद्यालय र अस्पताल जस्ता आधारभूत सेवामा चाप पर्छ; (ख) सेवा प्रवाहमा ढिलासुस्ती हुन्छ; (ग) जग्गा, घरभाडा र खाद्यवस्तु महँगो हुन्छ; (घ) अव्यवस्थित बस्ती, फोहोर र प्रदूषण बढ्छ; (ङ) चोरी, ठगी, हिंसा जस्ता अपराधको जोखिम र सामाजिक तनाव बढ्न सक्छ। अर्कातर्फ श्रमशक्ति, बजार, व्यापार र सांस्कृतिक विविधता पनि बढ्छ। त्यसैले गन्तव्य सहरले योजनाबद्ध बस्ती र सेवा विस्तार गर्नुपर्छ।

अध्यायको सारांश

• जनसङ्ख्या परिवर्तनका तीन निर्धारक तत्त्व जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ हुन्; जन्म र मृत्यु प्राकृतिक र बसाइँसराइ सामाजिक निर्धारक हो।
• कोरा जन्मदर र कोरा मृत्युदर = (वर्षभरिको जन्म वा मृत्यु ÷ मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १,०००; शिशु मृत्युदरमा भने जीवित जन्मले भाग गरिन्छ।
• आप्रवास दर र उत्प्रवास दर पनि मध्य वर्षको जनसङ्ख्याको आधारमा प्रति हजारमा नापिन्छ।
• नेपालको वार्षिक वृद्धिदर वि.सं. २०३८ को २.६२ बाट २०७८ मा ०.९२ प्रतिशतमा झरेको छ; दोब्बर हुन लाग्ने समय २६ बाट ७६ वर्ष पुगेको छ।
• जनगणना २०७८: कुल जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८; महिला ५१.१ र पुरुष ४८.९ प्रतिशत; लिङ्ग अनुपात ९५.६; साक्षरता ७६.२ प्रतिशत (पुरुष ८३.६, महिला ६९.४)।
• ०–१४ वर्षको हिस्सा २७.८३, १५–५९ वर्षको ६१.९६ र ६० वर्षमाथिको १०.२१ प्रतिशत छ।
• तराईमा ५३.६१, पहाडमा ४०.३१ र हिमालमा ६.०८ प्रतिशत मानिस बस्छन्; सहरी जनसङ्ख्या ६६.१७ प्रतिशत छ।
• मधेश र बागमती सबैभन्दा धेरै र कर्णाली सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या भएका प्रदेश हुन्; देशको जनघनत्व १९८ प्रतिवर्ग किमि छ।
• बसाइँसराइ आन्तरिक र बाह्य हुन्छ; रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, विपत् र आफन्त यसका मुख्य कारण हुन्; यसले उद्गम र गन्तव्य दुवै ठाउँमा असर पार्छ।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. जनसङ्ख्या परिवर्तनको सामाजिक निर्धारक तत्त्व कुन हो? [1] (क) जन्म (ख) मृत्यु (ग) बसाइँसराइ (घ) विवाह
2. कोरा जन्मदर निकाल्न कुन जनसङ्ख्या चाहिन्छ? [1] (क) वर्षको सुरुको (ख) मध्य वर्षको (ग) वर्षको अन्त्यको (घ) महिलाको मात्र
3. शिशु मृत्युदर निकाल्दा भाग गर्ने सङ्ख्या कुन हो? [1] (क) कुल जनसङ्ख्या (ख) महिलाको सङ्ख्या (ग) त्यस वर्षको जीवित जन्म (घ) कुल मृत्यु
4. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको जनघनत्व कति छ? [1] (क) १५७ (ख) १८० (ग) १९८ (घ) २३०
5. सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या भएको प्रदेश कुन हो? [1] (क) गण्डकी (ख) कर्णाली (ग) सुदूरपश्चिम (घ) कोशी
6. वार्षिक वृद्धिदर २ प्रतिशत भए जनसङ्ख्या करिब कति वर्षमा दोब्बर हुन्छ? [1] (क) २० (ख) ३५ (ग) ५० (घ) ७०
7. स्याङ्जाबाट सुर्खेत सर्नु कस्तो बसाइँसराइ हो? [1] (क) बाह्य (ख) आन्तरिक (ग) अस्थायी (घ) अन्तर्राष्ट्रिय
8. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको साक्षरता कति प्रतिशत छ? [1] (क) ६५.९ (ख) ६९.४ (ग) ७६.२ (घ) ८३.६

समूह क का उत्तर

१. (ग) — जन्म र मृत्यु प्राकृतिक घटना हुन्; बसाइँसराइ मानिसको निर्णय र सामाजिक–आर्थिक कारणबाट हुन्छ।

२. (ख) — वर्षभरि जनसङ्ख्या बदलिइरहने भएकाले मध्य वर्षको जनसङ्ख्यालाई औसत मानिन्छ।

३. (ग) — शिशु मृत्युदर प्रति हजार जीवित जन्ममा नापिन्छ, कुल जनसङ्ख्यामा होइन।

४. (ग) — २,९१,६४,५७८ ÷ १,४७,५१६ ≈ १९८; १५७ र १८० क्रमशः २०५८ र २०६८ का हुन्, २३० लुम्बिनीको हो।

५. (ख) — कर्णालीमा करिब १६.९ लाख (५.७९ प्रतिशत) मानिस बस्छन्, यद्यपि क्षेत्रफलमा यो सबैभन्दा ठुलो छ।

६. (ख) — ७० ÷ २ = ३५ वर्ष।

७. (ख) — दुवै ठाउँ नेपालभित्रै भएकाले यो आन्तरिक बसाइँसराइ हो।

८. (ग) — ७६.२ कुल साक्षरता हो; ८३.६ पुरुष, ६९.४ महिला र ६५.९ वि.सं. २०६८ को कुल साक्षरता हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. जन्मदरलाई प्रभाव पार्ने कुनै चार तत्त्व लेख्नुहोस्। [2]
2. कुनै ठाउँमा वर्षभरि ९०० जनाको मृत्यु भयो र मध्य वर्षको जनसङ्ख्या १,२०,००० छ। कोरा मृत्युदर निकाल्नुहोस्। [2]
3. आप्रवास दर र उत्प्रवास दरबिच फरक छुट्याउनुहोस्। [2]
4. जनसाङ्ख्यिक लाभांश भनेको के हो? नेपालमा यसको अवस्था लेख्नुहोस्। [2]
5. मधेश प्रदेशको जनघनत्व किन सबैभन्दा बढी छ? [2]
6. सहरी जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ को १७.१ बाट २०७८ मा ६६.१७ प्रतिशत किन पुग्यो? [2]
7. बसाइँसराइका कुनै दुई धकेल्ने र दुई तान्ने कारण लेख्नुहोस्। [2]
8. एउटा वडामा वर्षभरि २४० जन्म र ८० मृत्यु भए; ३० जना आए र १५० जना गए। जनसङ्ख्या कतिले बढ्यो वा घट्यो? [2]

समूह ख का उत्तर

१. (क) विवाहको उमेर — सानै उमेरमा विवाह हुँदा जन्म बढ्छ; (ख) शिक्षा र चेतनाको स्तर; (ग) रोजगारी र आर्थिक अवस्था; (घ) "छोरा चाहिन्छ" जस्ता परम्परागत मूल्यमान्यता। (पोषण, हावापानी र वंशाणुगत गुण पनि लेख्न सकिन्छ।)

२. कोरा मृत्युदर = (९०० ÷ १,२०,०००) × १,००० = ७.५ प्रति हजार। अर्थात् प्रत्येक हजार मानिसमा साढे सात जनाको मृत्यु भयो।

३. आप्रवास दरले वर्षभरि बाहिरबाट कुनै क्षेत्रमा बसाइँ सरेर आएका मानिसलाई प्रति हजार मध्य वर्षको जनसङ्ख्यामा नाप्छ र जनसङ्ख्या बढाउँछ। उत्प्रवास दरले त्यस क्षेत्रबाट बाहिर बसाइँ सरेर गएका मानिसलाई नाप्छ र जनसङ्ख्या घटाउँछ।

४. काम गर्ने उमेरका मानिस धेरै र आश्रित थोरै भएको अवस्थाबाट पाइने आर्थिक अवसरलाई जनसाङ्ख्यिक लाभांश भनिन्छ। नेपालमा १५–५९ वर्षका मानिस ६१.९६ प्रतिशत पुगेकाले यो अवसर अहिले छ, तर युवा विदेश गएकाले र ज्येष्ठ नागरिक बढ्दै गएकाले यसको फाइदा लिन देशभित्र रोजगारी आवश्यक छ।

५. मधेश प्रदेशको क्षेत्रफल देशको ६.६ प्रतिशत मात्र छ तर जनसङ्ख्या २०.९७ प्रतिशत छ। समथर उब्जाउ जमिन, सुगम यातायात, सीमा व्यापार, उद्योग र पुरानो बसोबासले थोरै भूभागमा धेरै मानिस बस्ने भएकाले जनघनत्व ६३३ पुगेको छ।

६. वि.सं. २०७३ को स्थानीय तह पुनर्संरचनामा धेरै गाउँ विकास समिति गाभेर २९३ नगरपालिका बनाइयो र नगरपालिकाको भूभागलाई सहरी मानियो। परिभाषा फेरिएकाले धेरै ग्रामीण बस्ती पनि गणनामा सहरी भए; त्यसैले सहरी प्रतिशत एकैपटक बढेको हो।

७. धकेल्ने: (क) गाउँमा रोजगारीको अभाव; (ख) बाढी–पहिरोको जोखिम। तान्ने: (क) सहर वा विदेशमा रोजगारी र राम्रो ज्याला; (ख) राम्रो शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा।

८. प्राकृतिक वृद्धि = २४० − ८० = १६०; खुद बसाइँसराइ = ३० − १५० = −१२०; कुल परिवर्तन = १६० − १२० = ४०। त्यसैले वडाको जनसङ्ख्या ४० जनाले बढ्यो।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्वहरूको चर्चा गर्नुहोस्। [4]
2. जनगणना २०७८ का आधारमा नेपालको उमेर र लैङ्गिक बनोटको विश्लेषण गरी यसले विकासमा पार्ने प्रभाव लेख्नुहोस्। [4]
3. नेपालमा भौगोलिक क्षेत्र र प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्या वितरण असमान हुनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस्। [4]
4. बसाइँसराइले उद्गम र गन्तव्य स्थलमा पार्ने असर लेखी यसलाई व्यवस्थित गर्ने उपाय सुझाउनुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. जनसङ्ख्या घटबढ गराउने तत्त्वलाई जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्व भनिन्छ; यी जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ हुन्। (क) जन्म: जीवित शिशु जन्मिँदा जनसङ्ख्या बढ्छ र बालबालिकाको अनुपात बदलिन्छ। विवाहको उमेर, शिक्षा, रोजगारी, परम्परागत मूल्यमान्यता, पोषण र हावापानीले जन्मलाई प्रभाव पार्छन्। (ख) मृत्यु: मृत्युले जनसङ्ख्या घटाउँछ र यसको आकार, बनोट तथा वृद्धिदरमा असर पार्छ। रोगव्याधि, कुपोषण, स्वास्थ्य सुविधा, प्राकृतिक प्रकोप, महामारी, हिंसा, दुर्घटना र पेसाले मृत्युलाई प्रभाव पार्छन्। (ग) बसाइँसराइ: यसले उद्गम स्थलको जनसङ्ख्या घटाउँछ र गन्तव्य स्थलको बढाउँछ; आर्थिक, शैक्षिक, रोजगारी, राजनीतिक, सामाजिक र भौगोलिक अवस्थाले यसलाई प्रभाव पार्छ। जन्म र मृत्यु प्राकृतिक तथा बसाइँसराइ सामाजिक निर्धारक हुन्। जस्तै वि.सं. २०६८–२०७८ मा बसाइँसराइकै कारण भक्तपुरको जनसङ्ख्या १.२७ लाखले बढ्यो र रामेछापको ३२ हजारले घट्यो। यी तीनैको दर थाहा भएमा मात्र भविष्यको जनसङ्ख्या अनुमान र योजना बनाउन सकिन्छ।

२. उमेर बनोट: जनगणना २०७८ अनुसार ०–१४ वर्षका २७.८३, १५–५९ वर्षका ६१.९६ र ६० वर्षमाथिका १०.२१ प्रतिशत छन्। वि.सं. २०५८ को तुलनामा बालबालिकाको हिस्सा ३९ बाट २८ प्रतिशतमा घटेको र सक्रिय तथा ज्येष्ठ नागरिकको हिस्सा बढेको छ; आश्रित अनुपात ८५ बाट ६१ मा झरेको छ। लैङ्गिक बनोट: महिला १,४९,११,०२७ (५१.१ प्रतिशत) र पुरुष १,४२,५३,५५१ (४८.९ प्रतिशत) छन्; लिङ्ग अनुपात ९५.६ छ। धेरै पुरुष विदेशमा भएकाले देशभित्र महिला बढी देखिएका हुन्। विकासमा प्रभाव: (क) सक्रिय उमेरका मानिस धेरै भएकाले जनसाङ्ख्यिक लाभांशको अवसर छ — सिप र रोजगारी दिए उत्पादन बढ्छ; (ख) बालबालिका घटेकाले विद्यालयको गुणस्तरमा लगानी केन्द्रित गर्न सकिन्छ; (ग) ज्येष्ठ नागरिक बढ्दै गएकाले स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा खर्च बढाउनुपर्छ; (घ) महिला बहुमत भएकाले महिला शिक्षा, स्वास्थ्य र उद्यमशीलताका कार्यक्रम प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।

३. भौगोलिक क्षेत्रअनुसार: वि.सं. २०७८ मा तराईमा ५३.६१, पहाडमा ४०.३१ र हिमालमा ६.०८ प्रतिशत मानिस बस्छन्। प्रदेशअनुसार: मधेश र बागमतीमा २०.९७–२०.९७ प्रतिशत, कर्णालीमा ५.७९ र गण्डकीमा ८.४६ प्रतिशत मात्र। कारण: (क) भूबनोट — तराईको समथर उब्जाउ जमिनमा खेती सजिलो, हिमाल र पहाडमा भिरालो र कम उब्जाउ; (ख) हावापानी — हिमालको अति चिसो हावापानीमा बसोबास कठिन; (ग) यातायात र सञ्चार — तराई र उपत्यकामा सडक, विमानस्थल र बजार; विकट क्षेत्रमा अभाव; (घ) रोजगारी र उद्योग — विराटनगर, वीरगन्ज, भैरहवा, काठमाडौँ जस्ता सहरमा केन्द्रित; (ङ) शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा — सहर र तराईमा राम्रो सुविधा; (च) बसाइँसराइ — पहाड र हिमालबाट तराई र सहरतिर निरन्तर प्रवाह; (छ) ऐतिहासिक कारण — काठमाडौँ उपत्यका लामो समयदेखि राजधानी र व्यापारको केन्द्र। सन्तुलित विकासका लागि विकट क्षेत्रमा पूर्वाधार र रोजगारी पुर्‍याउनुपर्छ।

४. उद्गम स्थलमा असर: (क) जनसङ्ख्या घट्छ; गाउँमा वृद्धवृद्धा र बालबालिका मात्र बाँकी रहन्छन्; (ख) खेतबारी बाँझिन्छ, उत्पादन घट्छ र श्रमिक पाइँदैनन्; (ग) विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी र सरकारी संरचना कम प्रयोग भएर भत्किन्छन्; (घ) परिवार छुट्टिँदा एक्लोपन र स्थानीय संस्कृति कमजोर हुन्छ; (ङ) तर विप्रेषण र नयाँ सिपले घरको आय बढ्छ। गन्तव्य स्थलमा असर: (क) बस्ती बाक्लो हुन्छ; खानेपानी, बिजुली, सडक र विद्यालयमा चाप पर्छ; (ख) जग्गा र घरभाडा महँगो हुन्छ; (ग) अव्यवस्थित बस्ती, फोहोर र प्रदूषण बढ्छ; (घ) अपराध र सामाजिक तनावको जोखिम बढ्छ; (ङ) तर श्रमशक्ति, बजार र सांस्कृतिक विविधता बढ्छ। उपाय: (क) गाउँमै कृषि, पर्यटन र साना उद्योगबाट रोजगारी; (ख) शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक र इन्टरनेट गाउँसम्म; (ग) सहरको योजनाबद्ध विकास; (घ) जोखिमयुक्त बस्तीलाई एकीकृत बस्तीमा सार्ने; (ङ) फर्केका आप्रवासी कामदारको सिप र पुँजी देशमै लगाउने; (च) वडामा बसाइँसराइ दर्ता अनिवार्य गरी सही तथ्याङ्क राख्ने।