सामाजिक अध्ययन: एकाइअनुसार वस्तुगत प्रश्नसङ्ग्रह

सामाजिक अध्ययनको समूह क ले मिति, नाम, सङ्ख्या, परिभाषा र संविधानको व्यवस्था सोध्छ। यी तथ्य सम्झिने भरपर्दो उपाय दोहोर्‍याइ हो — एक पटक पढेर सम्झिने तथ्य परीक्षाको दिनसम्म टिक्दैन। यस अध्यायमा पाठ्यपुस्तकका नवै एकाइ क्रमैसँग राखिएका छन्। प्रत्येक खण्डको सुरुमा तथ्यपङ्क्ति छ, त्यसपछि प्रश्न, र अन्त्यमा कारणसहितको उत्तर।

१४.१ हामी र हाम्रो समाज

तथ्य। समाज भनेको निश्चित भूगोलमा साझा संस्कृति र अन्तरसम्बन्ध राखी बस्ने मानिसको समूह। परिवार समाजको आधारभूत एकाइ — एकल, संयुक्त र विस्तारित। नेपालमा जातजाति १२५ भन्दा बढी र भाषा १२० भन्दा बढी बोलिन्छन् (जनगणना २०६८ अनुसार १२३, २०७८ अनुसार १२४ भन्दा बढी)। सामाजिकीकरणका माध्यम: परिवार, विद्यालय, साथीसङ्गत, सञ्चार माध्यम, धर्म-संस्कृति।

1. समाजको आधारभूत एकाइ कुन हो? [1] (क) विद्यालय (ख) परिवार (ग) समुदाय (घ) राज्य
2. आमाबुबा र अविवाहित सन्तान मात्र बस्ने परिवारलाई के भनिन्छ? [1] (क) संयुक्त परिवार (ख) एकल परिवार (ग) विस्तारित परिवार (घ) सामूहिक परिवार
3. सामाजिकीकरणको पहिलो माध्यम कुन हो? [1] (क) विद्यालय (ख) परिवार (ग) सञ्चार माध्यम (घ) साथीसङ्गत
4. नेपाल कस्तो विशेषता बोकेको देश हो? [1] (क) एकल जातीय (ख) बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक (ग) एकभाषिक (घ) एकधार्मिक
5. संस्कृति भन्नाले बुझिन्छ [1] (क) केवल नाचगान (ख) समाजले सिकेर पुस्तान्तरण गर्ने जीवनशैली (ग) धन-सम्पत्ति (घ) भूगोल

उत्तर

१. (ख) — परिवार।

२. (ख) — एकल परिवार।

३. (ख) — परिवार।

४. (ख) — बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक।

५. (ख) — सिकेर पुस्तान्तरण गरिने जीवनशैली।

१४.२ हाम्रो मानव मूल्यमान्यता

तथ्य। मानव मूल्य — सत्य, इमानदारी, करुणा, सहिष्णुता, अनुशासन, परिश्रम, जिम्मेवारी, समानता। मूल्यमान्यता परिवार र समाजबाट सिकिन्छ। सामाजिक सद्भाव भनेको भिन्नतासहित मिलेर बस्ने अवस्था। कर्तव्य र अधिकार सिक्काका दुई पाटा हुन्।

1. सत्य बोल्ने र इमानदार रहने गुणलाई के भनिन्छ? [1] (क) मानव मूल्य (ख) कानुन (ग) अधिकार (घ) रीतिरिवाज
2. विभिन्न जाति, भाषा र धर्मका मानिस मिलेर बस्नुलाई के भनिन्छ? [1] (क) सामाजिक सद्भाव (ख) सामाजिक विभेद (ग) सामाजिक समस्या (घ) सांस्कृतिक अतिक्रमण
3. मानव मूल्य सिकाउने पहिलो विद्यालय कुन हो? [1] (क) समुदाय (ख) परिवार (ग) सञ्चार माध्यम (घ) अदालत
4. निम्नमध्ये कुन मानव मूल्य होइन? [1] (क) करुणा (ख) सहिष्णुता (ग) भेदभाव (घ) इमानदारी
5. अधिकारसँगै के अनिवार्य रूपमा जोडिएको हुन्छ? [1] (क) कर्तव्य (ख) सम्पत्ति (ग) पद (घ) स्वतन्त्रता मात्र

उत्तर

१. (क) — मानव मूल्य।

२. (क) — सामाजिक सद्भाव।

३. (ख) — परिवार।

४. (ग) — भेदभाव।

५. (क) — कर्तव्य।

१४.३ नागरिक चेतना, कर्तव्य र अधिकार

तथ्य। नेपालको संविधान २०७२ असोज ३ गते जारी भयो। मौलिक हक भाग ३ मा, धारा १६ देखि ४६ सम्म — ३१ हक। नागरिकता वंशज, जन्म र अङ्गीकृत हुन्छ। शासन तीन तहको: सङ्घ, प्रदेश (७), स्थानीय तह (७५३)। प्रतिनिधि सभाका सदस्य २७५, राष्ट्रिय सभाका ५९।

1. नेपालको संविधान कुन मितिमा जारी भयो? [1] (क) २०६३ जेठ १५ (ख) २०७२ असोज ३ (ग) २०७४ फागुन ७ (घ) २०४७ कात्तिक २३
2. नेपालमा प्रदेश सङ्ख्या कति छ? [1] (क) ५ (ख) ६ (ग) ७ (घ) १४
3. मौलिक हक संविधानको कुन भागमा छन्? [1] (क) भाग २ (ख) भाग ३ (ग) भाग ४ (घ) भाग ५
4. प्रतिनिधि सभाका कुल सदस्य सङ्ख्या कति छ? [1] (क) २०५ (ख) २४० (ग) २७५ (घ) ३३०
5. स्थानीय तहको सङ्ख्या कति छ? [1] (क) ७५ (ख) ७५३ (ग) ७७ (घ) ४८१

उत्तर

१. (ख) — २०७२ असोज ३।

२. (ग) — सात।

३. (ख) — भाग ३ (धारा १६–४६)।

४. (ग) — २७५।

५. (ख) — ७५३।

१४.४ सामाजिक समस्या र विकृतिहरू

तथ्य। प्रमुख सामाजिक समस्या: बालविवाह, छाउपडी, दाइजो, बहुविवाह, बोक्सीको आरोप, जातीय छुवाछूत, लैङ्गिक हिंसा, बालश्रम, लागुऔषध दुर्व्यसन, मानव बेचबिखन। कानुनी उमेर: विवाह २० वर्ष। छुवाछूत संविधानको धारा २४ अनुसार दण्डनीय। छाउपडी प्रथा उन्मूलन कानुनले अपराध मानेको छ।

1. नेपालमा विवाहको कानुनी न्यूनतम उमेर कति वर्ष हो? [1] (क) १६ (ख) १८ (ग) २० (घ) २१
2. कुन कार्य संविधानको धारा २४ अनुसार दण्डनीय छ? [1] (क) छुवाछूत र भेदभाव (ख) निःशुल्क शिक्षा (ग) सामाजिक सुरक्षा (घ) स्वतन्त्रता
3. छाउपडी प्रथा मुख्यतया कुन क्षेत्रमा देखिन्छ? [1] (क) पूर्वी तराई (ख) सुदूरपश्चिम र कर्णाली (ग) काठमाडौँ उपत्यका (घ) हिमाली भेग मात्र
4. बालश्रम रोक्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो [1] (क) जरिवाना मात्र (ख) अनिवार्य र निःशुल्क शिक्षा तथा परिवारलाई आर्थिक सहयोग (ग) बालबालिका घरमै राख्ने (घ) विद्यालय बन्द गर्ने
5. मानव बेचबिखनको मुख्य कारण हो [1] (क) गरिबी, अशिक्षा र रोजगारीको अभाव (ख) सडकको विकास (ग) विद्यालयको वृद्धि (घ) सञ्चारको विस्तार

उत्तर

१. (ग) — २० वर्ष।

२. (क) — छुवाछूत र भेदभाव।

३. (ख) — सुदूरपश्चिम र कर्णाली।

४. (ख) — शिक्षा र आर्थिक सहयोग।

५. (क) — गरिबी, अशिक्षा र रोजगारीको अभाव।

१४.५ हाम्रो विगत

तथ्य। लिच्छविकाल: मानदेव प्रथम, अंशुवर्मा (ठकुरी-लिच्छवि सन्धिकाल), 'चाँगुनारायण' अभिलेख। मल्लकाल: जयस्थिति मल्ल (सामाजिक व्यवस्थापन), प्रताप मल्ल (कला-साहित्य)। पृथ्वीनारायण शाह ले एकीकरण सुरु गरे (गोरखा, वि.सं. १८१६ मा नुवाकोट, १८२५ मा काठमाडौँ)। सुगौली सन्धि वि.सं. १८७२। राणा शासन वि.सं. १९०३–२००७ (१०४ वर्ष)। प्रजातन्त्र २००७ फागुन ७। पञ्चायत २०१७–२०४६। गणतन्त्र २०६५ जेठ १५।

1. नेपाल एकीकरणको सुरुआत कुन राजाले गरेका थिए? [1] (क) पृथ्वीनारायण शाह (ख) राम शाह (ग) जयस्थिति मल्ल (घ) अंशुवर्मा
2. सुगौली सन्धि कुन सालमा भयो? [1] (क) वि.सं. १८१६ (ख) वि.सं. १८२५ (ग) वि.सं. १८७२ (घ) वि.सं. १९०३
3. राणा शासन कति वर्ष रह्यो? [1] (क) ३० (ख) ६४ (ग) १०४ (घ) १२०
4. नेपालमा गणतन्त्र कुन मितिमा घोषणा भयो? [1] (क) २०६३ जेठ १५ (ख) २०६५ जेठ १५ (ग) २०७२ असोज ३ (घ) २००७ फागुन ७
5. लिच्छविकालका प्रसिद्ध राजा कुन हुन्? [1] (क) अंशुवर्मा (ख) प्रताप मल्ल (ग) रणबहादुर शाह (घ) जङ्गबहादुर राणा

उत्तर

१. (क) — पृथ्वीनारायण शाह।

२. (ग) — वि.सं. १८७२।

३. (ग) — १०४ वर्ष (१९०३–२००७)।

४. (ख) — २०६५ जेठ १५।

५. (क) — अंशुवर्मा।

१४.६ हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप

तथ्य। आर्थिक क्रियाकलापका क्षेत्र: प्राथमिक (कृषि, वन, खानी), द्वितीयक (उद्योग, निर्माण), तृतीयक (सेवा — व्यापार, यातायात, बैंक, पर्यटन)। नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषिको हिस्सा करिब २४ प्रतिशत, तर करिब ६० प्रतिशत जनसङ्ख्या कृषिमा आश्रित। बजेट वार्षिक रूपमा जेठ १५ गते प्रस्तुत हुन्छ।

1. कृषि कुन क्षेत्रअन्तर्गत पर्छ? [1] (क) प्राथमिक (ख) द्वितीयक (ग) तृतीयक (घ) सेवा
2. उद्योग र निर्माण कुन क्षेत्रमा पर्छन्? [1] (क) प्राथमिक (ख) द्वितीयक (ग) तृतीयक (घ) कृषि
3. नेपालको बजेट कुन मितिमा प्रस्तुत गरिन्छ? [1] (क) असार १ (ख) जेठ १५ (ग) साउन १ (घ) चैत ३०
4. वस्तु विनिमय प्रणालीको मुख्य समस्या थियो [1] (क) मूल्यको साझा मापन नहुनु (ख) वस्तु नपाइनु (ग) मानिस नहुनु (घ) बजार नहुनु
5. पर्यटन कुन क्षेत्रअन्तर्गत पर्छ? [1] (क) प्राथमिक (ख) द्वितीयक (ग) तृतीयक (घ) कुनै पनि होइन

उत्तर

१. (क) — प्राथमिक।

२. (ख) — द्वितीयक।

३. (ख) — जेठ १५।

४. (क) — मूल्यको साझा मापन नहुनु।

५. (ग) — तृतीयक (सेवा) क्षेत्र।

१४.७ हाम्रो पृथ्वी

तथ्य। पृथ्वीको क्षेत्रफलको करिब ७१ प्रतिशत पानी। महादेश सात, महासागर पाँच। अक्षांश ० देखि ९० डिग्री, देशान्तर ० देखि १८० डिग्री; मूल देशान्तर ग्रिनिच। पृथ्वीको घुम्ने अक्षको झुकाव २३.५ डिग्री। नेपालको क्षेत्रफल १,४७,५१६ वर्ग किलोमिटर; अक्षांश २६°२२′–३०°२७′ उत्तर, देशान्तर ८०°४′–८८°१२′ पूर्व। उच्चतम बिन्दु सगरमाथा ८,८४८.८६ मिटर, न्यूनतम कन्चन कलन (झापा) करिब ६० मिटर।

1. पृथ्वीको सतहमा पानीको हिस्सा करिब कति प्रतिशत छ? [1] (क) ५१ (ख) ६१ (ग) ७१ (घ) ८१
2. मूल देशान्तर कहाँबाट मानिन्छ? [1] (क) ग्रिनिच (ख) न्युयोर्क (ग) काठमाडौँ (घ) टोकियो
3. नेपालको क्षेत्रफल कति छ? [1] (क) १,४७,१८१ वर्ग कि.मि. (ख) १,४७,५१६ वर्ग कि.मि. (ग) १,५०,००० वर्ग कि.मि. (घ) १,४०,८०० वर्ग कि.मि.
4. नेपालको न्यूनतम उचाइको स्थान कुन हो? [1] (क) कन्चन कलन, झापा (ख) नेपालगन्ज (ग) चितवन (घ) विराटनगर
5. पृथ्वीको अक्षको झुकाव कति डिग्री छ? [1] (क) ० (ख) १५ (ग) २३.५ (घ) ४५

उत्तर

१. (ग) — करिब ७१ प्रतिशत।

२. (क) — ग्रिनिच।

३. (ख) — १,४७,५१६ वर्ग कि.मि.।

४. (क) — कन्चन कलन, झापा (करिब ६० मिटर)।

५. (ग) — २३.५ डिग्री।

१४.८ जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन

तथ्य। जनगणना २०७८: जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८, वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत, जनघनत्व २०० जना प्रति वर्ग कि.मि.। वितरण: तराई करिब ५४ प्रतिशत, पहाड करिब ४० प्रतिशत, हिमाल करिब ६ प्रतिशत। जनघनत्व = जनसङ्ख्या ÷ क्षेत्रफल। प्राकृतिक वृद्धिदर = जन्मदर − मृत्युदर। जनगणना प्रत्येक दस वर्षमा गरिन्छ; पहिलो जनगणना वि.सं. १९६८।

1. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या कति छ? [1] (क) २ करोड ६५ लाख (ख) २ करोड ९१ लाखभन्दा बढी (ग) ३ करोड ५ लाख (घ) २ करोड ३१ लाख
2. नेपालको जनघनत्व प्रति वर्ग किलोमिटर कति छ? [1] (क) १५० (ख) १८० (ग) २०० (घ) २५०
3. जनगणना कति वर्षको अन्तरालमा गरिन्छ? [1] (क) ५ (ख) ७ (ग) १० (घ) १२
4. सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या कुन भौगोलिक क्षेत्रमा छ? [1] (क) हिमाल (ख) पहाड (ग) तराई (घ) तीनै बराबर
5. प्राकृतिक वृद्धिदर निकाल्ने सही तरिका हो [1] (क) जन्मदर + मृत्युदर (ख) जन्मदर − मृत्युदर (ग) जन्मदर × मृत्युदर (घ) बसाइँसराइ मात्र

उत्तर

१. (ख) — २,९१,६४,५७८।

२. (ग) — २०० जना।

३. (ग) — दस वर्ष।

४. (ग) — तराई (करिब ५४ प्रतिशत)।

५. (ख) — जन्मदर − मृत्युदर।

१४.९ अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, समसामयिक घटना र सूचना प्रविधि

तथ्य। संयुक्त राष्ट्र सङ्घ: स्थापना सन् १९४५ अक्टोबर २४, मुख्यालय न्युयोर्क, सदस्य १९३; नेपालको सदस्यता वि.सं. २०११। सार्क: स्थापना सन् १९८५ डिसेम्बर ८, ढाका; सचिवालय काठमाडौँ; सदस्य आठ। युनेस्को — पेरिस; युनिसेफ — न्युयोर्क; विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन — जेनेभा। नेपालको परराष्ट्र नीतिको आधार पञ्चशील र असंलग्नता।

1. संयुक्त राष्ट्र सङ्घको स्थापना कुन सालमा भयो? [1] (क) सन् १९३९ (ख) सन् १९४५ (ग) सन् १९५५ (घ) सन् १९६१
2. सार्कको सचिवालय कहाँ छ? [1] (क) ढाका (ख) काठमाडौँ (ग) कोलम्बो (घ) नयाँ दिल्ली
3. विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको मुख्यालय कहाँ छ? [1] (क) पेरिस (ख) जेनेभा (ग) रोम (घ) न्युयोर्क
4. नेपालको परराष्ट्र नीतिको आधार हो [1] (क) पञ्चशील र असंलग्नता (ख) सैनिक गठबन्धन (ग) एकपक्षीय सम्बन्ध (घ) व्यापार मात्र
5. सामाजिक सञ्जालको प्रयोगमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सावधानी हो [1] (क) व्यक्तिगत विवरण सार्वजनिक गर्ने (ख) सूचना पुष्टि गरी मात्र पत्याउने र साझा गर्ने (ग) जति धेरै साथी बनाउने (घ) अपरिचितका लिङ्क खोल्ने

उत्तर

१. (ख) — सन् १९४५ अक्टोबर २४।

२. (ख) — काठमाडौँ।

३. (ख) — जेनेभा।

४. (क) — पञ्चशील र असंलग्नता।

५. (ख) — सूचना पुष्टि गरी मात्र पत्याउने र साझा गर्ने।