सामाजिक अध्ययन: एकाइअनुसार विषयगत प्रश्नसङ्ग्रह

सामाजिक अध्ययनका दुई र चार अङ्कका प्रश्नले तथ्यभन्दा बढी कारण, तुलना र उपाय खोज्छन्। 'के' भन्ने प्रश्नको उत्तर एक हरफमा सकिन्छ; 'किन' र 'कसरी' भन्ने प्रश्नले बुँदागत व्याख्या माग्छ। यस अध्यायमा नवै एकाइका प्रश्न र त्यसपछि उत्तरका बिन्दु दिइएका छन्।

१५.१ हामी र हाम्रो समाज

१. परिवार र समाजबिचको सम्बन्ध लेख्नुहोस्। [2]

परिवार समाजको आधारभूत एकाइ हो; धेरै परिवार मिलेर समुदाय र समुदाय मिलेर समाज बन्छ। मानिसले भाषा, संस्कार र मूल्यमान्यता पहिले परिवारबाट सिक्छ, त्यसैले परिवार सबल भए समाज सबल हुन्छ।

२. एकल र संयुक्त परिवारबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [4]

एकल परिवार — आमाबुबा र अविवाहित सन्तान मात्र; सदस्य थोरै; निर्णय छिटो; खर्च कम तर आपत्का बेला सहयोग कम; बालबालिका एक्लो महसुस गर्न सक्छन्। संयुक्त परिवार — हजुरबुबा-हजुरआमा, काका-काकी र आफन्त सँगै; सदस्य धेरै; श्रम र सहयोग बाँडिन्छ; बालबालिकाले पुस्तान्तरित अनुभव पाउँछन्; तर निर्णयमा ढिलाइ र मतभेद हुन सक्छ।

३. सामाजिकीकरणका माध्यम लेख्नुहोस्। [4]

(क) परिवार — भाषा, व्यवहार र आधारभूत मूल्य। (ख) विद्यालय — ज्ञान, अनुशासन र सामूहिक जीवन। (ग) साथीसङ्गत — सहकार्य, प्रतिस्पर्धा र पहिचान। (घ) सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जाल — सूचना, दृष्टिकोण र अनुकरण (धर्म-संस्कृति र समुदाय पनि)।

१५.२ हाम्रो मानव मूल्यमान्यता

१. मानव मूल्य भनेको के हो? कुनै चार मानव मूल्य लेख्नुहोस्। [4]

मानिसलाई मानिस बनाउने, समाजमा सम्मानित जीवन जिउन सघाउने र व्यवहारलाई दिशा दिने आदर्श तथा गुणलाई मानव मूल्य भनिन्छ। चार मूल्य — सत्य र इमानदारी, करुणा र सहानुभूति, सहिष्णुता, जिम्मेवारी (अनुशासन र समानता पनि)।

२. सामाजिक सद्भाव कायम राख्न विद्यार्थीले के गर्न सक्छन्? [4]

(क) जात, भाषा, धर्म वा लिङ्गका आधारमा साथीलाई भेदभाव नगर्ने र त्यस्तो व्यवहार देखे बोल्ने। (ख) विद्यालयका सामूहिक कार्यक्रममा सबै समुदायको संस्कृति सम्मानका साथ प्रस्तुत गर्ने। (ग) सामाजिक सञ्जालमा घृणा फैलाउने सामग्री साझा नगर्ने, सूचना पुष्टि गर्ने। (घ) विवाद भए संवादबाट मिलाउने र शिक्षकको सहयोग लिने।

१५.३ नागरिक चेतना, कर्तव्य र अधिकार

१. मौलिक हक र कर्तव्य भनेको के हो? [2]

संविधानले नागरिकलाई प्रदान गरेका र अदालतमार्फत कार्यान्वयन गर्न सकिने आधारभूत अधिकारलाई मौलिक हक भनिन्छ। राज्य र समाजप्रति नागरिकले निर्वाह गर्नैपर्ने दायित्वलाई कर्तव्य भनिन्छ।

२. नेपालको संविधानले दिएका कुनै चार मौलिक हक लेख्नुहोस्। [4]

(क) सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक (धारा १६)। (ख) समानताको हक — जात, लिङ्ग, धर्म, भाषाको आधारमा भेदभाव निषेध (धारा १८)। (ग) शिक्षासम्बन्धी हक — आधारभूत शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क, माध्यमिक शिक्षा निःशुल्क (धारा ३१)। (घ) छुवाछूत तथा भेदभावविरुद्धको हक (धारा २४) — उल्लङ्घन दण्डनीय (स्वास्थ्य, रोजगारी, सूचना र महिलाको हक पनि)।

३. नेपालको शासन संरचनाका तीन तह लेखी प्रत्येकको एक काम लेख्नुहोस्। [4]

सङ्घ — परराष्ट्र, रक्षा, मुद्रा र राष्ट्रिय नीति। प्रदेश (सात) — प्रदेशस्तरीय सडक, प्रदेश प्रहरी, उच्च शिक्षा र प्रदेशभित्रको विकास योजना। स्थानीय तह (७५३) — आधारभूत शिक्षा र स्वास्थ्य, स्थानीय सडक, खानेपानी, घटना दर्ता र फोहोर व्यवस्थापन।

१५.४ सामाजिक समस्या र विकृतिहरू

१. बालविवाहका असर लेख्नुहोस्। [4]

(क) शिक्षा — विद्यालय छाड्नुपर्ने बाध्यता, जसले जीवनभरको अवसर घटाउँछ। (ख) स्वास्थ्य — कम उमेरको गर्भधारणले आमा र शिशु दुवैको जोखिम बढाउँछ, कुपोषण र मातृमृत्यु निम्त्याउँछ। (ग) आर्थिक — सीपविनाको श्रम र गरिबीको चक्र। (घ) सामाजिक — घरेलु हिंसा, सम्बन्धविच्छेद र बालबालिकामाथि असर।

२. जातीय छुवाछूत अन्त्य गर्न गर्नुपर्ने कामहरू लेख्नुहोस्। [4]

(क) कानुनको कडा कार्यान्वयन — धारा २४ अनुसार उजुरी र दण्ड। (ख) विद्यालय र समुदायमा सचेतना, सहभोज र सामूहिक कार्यक्रम। (ग) प्रभावितलाई शिक्षा, सीप र रोजगारीमा पहुँच दिलाउने। (घ) सञ्चार माध्यम र धार्मिक-सामाजिक अग्रजमार्फत सकारात्मक सन्देश, र घटना लुकाउने नभई रिपोर्ट गर्ने संस्कार।

३. लागुऔषध दुर्व्यसनका कारण र समाधान लेख्नुहोस्। [4]

कारण — कुसङ्गत र साथीको दबाब; जिज्ञासा र देखासिखी; पारिवारिक कलह वा बेवास्ता; बेरोजगारी र निराशा; सहज उपलब्धता। समाधान — परिवारसँग खुला संवाद; विद्यालयमा परामर्श र अतिरिक्त क्रियाकलाप; खेलकुद र सीप विकासमा संलग्नता; कानुनी नियन्त्रण र बिक्री रोक; पुनर्स्थापना केन्द्रमार्फत उपचार र पुनःसमाजीकरण।

१५.५ हाम्रो विगत

१. नेपाल एकीकरणको आवश्यकता किन परेको थियो? [4]

(क) देश बाइसे-चौबिसे राज्यमा विभाजित भई आपसी झगडामा शक्ति खेर गएको थियो। (ख) छरिएका सानो राज्य बाहिरी आक्रमणबाट सुरक्षित हुन सक्दैनथे; अङ्ग्रेजको विस्तार नजिक आइपुगेको थियो। (ग) व्यापार र आर्थिक विकासका लागि साझा बजार र सुरक्षित बाटो आवश्यक थियो। (घ) साझा पहिचान, कानुन र प्रशासनबिना दीर्घकालीन स्थायित्व सम्भव थिएन।

२. सुगौली सन्धिका असर लेख्नुहोस्। [4]

वि.सं. १८७२ को सन्धिपछि (क) नेपालले पूर्वमा मेची र पश्चिममा महाकालीसम्मको सीमा स्वीकार्नुपरी ठुलो भूभाग गुम्यो; (ख) काठमाडौँमा अङ्ग्रेज रेसिडेन्ट राख्नुपर्‍यो, जसले आन्तरिक राजनीतिमा प्रभाव बढाउने ढोका खोल्यो; (ग) नेपालीलाई अङ्ग्रेज सेनामा भर्ती गर्ने बाटो खुल्यो; (घ) विस्तारको नीति रोकिई नेपाल आन्तरिक व्यवस्थापनमा केन्द्रित हुन बाध्य भयो।

३. राणा शासनका विशेषता लेख्नुहोस्। [4]

(क) वि.सं. १९०३ देखि २००७ सम्म, १०४ वर्ष — प्रधानमन्त्री पद वंशाणुगत र सर्वशक्तिमान्, राजा नाममात्रको। (ख) शिक्षा र प्रेसमा कडा नियन्त्रण; जनतालाई राजनीतिक अधिकार नदिइएको। (ग) केही सुधार पनि भए — दरबार हाइस्कुल, त्रिचन्द्र कलेज, सतीप्रथा र दासप्रथाको अन्त्य। (घ) विदेश नीति अङ्ग्रेजमुखी; अन्त्यमा २००७ फागुन ७ को जनक्रान्तिबाट प्रजातन्त्रको स्थापना।

१५.६ हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप

१. आर्थिक क्रियाकलापका तीन क्षेत्र उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [4]

प्राथमिक — प्रकृतिबाट सिधै उत्पादन: कृषि, पशुपालन, वन, मत्स्यपालन, खानी। द्वितीयक — कच्चा पदार्थलाई प्रशोधन गरी तयारी वस्तु बनाउने: कपडा, सिमेन्ट, चिनी उद्योग, निर्माण। तृतीयक — सेवा प्रदान: व्यापार, यातायात, बैंक, बिमा, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य।

२. कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रको समस्या र सुधारका उपाय लेख्नुहोस्। [4]

समस्या — जोत सानो र टुक्रिएको; सिँचाइको अभाव र मनसुनमा निर्भरता; परम्परागत प्रविधि र कम उत्पादकत्व; बजार र भण्डारणको अभाव; युवाशक्तिको पलायन। उपाय — सिँचाइ र उन्नत बिउ; कृषि प्रशोधन उद्योग र शीतभण्डार; सहकारी र सामूहिक खेती; कृषि कर्जा र बिमा; बजार सूचना र कृषि सडक।

१५.७ हाम्रो पृथ्वी

१. अक्षांश र देशान्तरबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [2]

अक्षांश भूमध्यरेखासँग समानान्तर, पूर्व-पश्चिम फैलिने काल्पनिक रेखा हो; ० देखि ९० डिग्रीसम्म र जलवायु निर्धारणमा सहयोगी। देशान्तर उत्तर-दक्षिण ध्रुव जोड्ने रेखा हो; ० देखि १८० डिग्रीसम्म र समय निर्धारणमा आधार।

२. नेपालको भौगोलिक बनोटले विकासमा पारेको प्रभाव लेख्नुहोस्। [4]

(क) विकटता — हिमाल र पहाडमा सडक, विद्युत् र सञ्चार पुर्‍याउन महँगो र कठिन। (ख) प्रकोप — पहिरो, बाढी र भूकम्पले पूर्वाधार बारम्बार क्षति। (ग) सम्भावना — उचाइको भिन्नताले जलविद्युत्, पर्यटन र विविध कृषि उपज सम्भव। (घ) वितरण — उब्जाउ तराईमा बस्ती बाक्लो, हिमालमा पातलो, जसले सेवा वितरणमा असमानता ल्याउँछ।

१५.८ जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन

१. एक गाउँपालिकाको जनसङ्ख्या ३२,००० र क्षेत्रफल १६० वर्ग कि.मि. छ भने जनघनत्व निकाल्नुहोस्। [2]

जनघनत्व = जनसङ्ख्या ÷ क्षेत्रफल = ३२,००० ÷ १६० = २०० जना प्रति वर्ग किलोमिटर — राष्ट्रिय औसतसँग बराबर।

२. जनसङ्ख्या वृद्धिका कारण र व्यवस्थापनका उपाय लेख्नुहोस्। [4]

कारण — बालविवाह र छिटो सन्तान; छोराको चाहना; परिवार नियोजनमा पहुँचको कमी; महिला शिक्षाको कमी; स्वास्थ्य सेवा सुधारले मृत्युदर घट्नु। उपाय — महिला शिक्षा र सशक्तीकरण; परिवार नियोजन परामर्श र साधन; बालविवाह अन्त्य; रोजगारी सिर्जना; व्यक्तिगत घटना दर्ता; जनसङ्ख्या शिक्षा।

३. बसाइँसराइका कारण र असर लेख्नुहोस्। [4]

कारण — गाउँमा जमिन सानो, रोजगारी र सेवाको अभाव, प्रकोपको जोखिम (धकेल्ने); सहरमा काम, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुविधा (तान्ने)। असर — गाउँमा — खेत बाँझो, जनशक्तिको अभाव, विद्यालयमा विद्यार्थी घट्नु। सहरमा — अव्यवस्थित बस्ती, खानेपानी र फोहोरमा चाप, जाम र प्रदूषण; तर श्रमशक्ति र बजार विस्तार।

१५.९ अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, समसामयिक घटना र सूचना प्रविधि

१. संयुक्त राष्ट्र सङ्घका उद्देश्य लेख्नुहोस्। [4]

(क) अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम राख्ने। (ख) राष्ट्रहरूबिच मित्रवत् सम्बन्ध विकास गर्ने। (ग) आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक समस्या समाधानमा सहयोग गर्ने। (घ) मानव अधिकार र स्वतन्त्रताको सम्मान बढाउने तथा यी प्रयासको समन्वय केन्द्र बन्ने।

२. सार्कको स्थापना, सदस्य र उपलब्धि लेख्नुहोस्। [4]

स्थापना सन् १९८५ डिसेम्बर ८, ढाकामा; सचिवालय काठमाडौँ; सदस्य आठ — नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का, भुटान, माल्दिभ्स र अफगानिस्तान। उपलब्धि — दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र, सार्क विकास कोष, खाद्य भण्डार, विश्वविद्यालय र सांस्कृतिक केन्द्र, प्रकोपमा सहकार्य।

३. सूचना प्रविधिको सुरक्षित प्रयोगका उपाय लेख्नुहोस्। [4]

(क) लामो र मिश्रित पासवर्ड राख्ने, कसैलाई नदिने। (ख) व्यक्तिगत विवरण, ठेगाना र अरूको तस्बिर अनुमतिविना सार्वजनिक नगर्ने। (ग) अपरिचितका लिङ्क र फाइल नखोल्ने; झुटा सूचना पुष्टिविना साझा नगर्ने। (घ) साइबर दुर्व्यवहार भए जवाफ नदिई अभिभावक, शिक्षक वा साइबर ब्युरोमा जानकारी गराउने; पर्दाको समय सीमित राख्ने।