मानव शरीर

बिहान ओछ्यानबाट उठ्नेबित्तिकै भोक लाग्छ, बाटोमा ढुङ्गामा ठेस लाग्न लाग्दा खुट्टा आफैँ तानिन्छ, परीक्षाअघि मुटु ढुकढुक गर्छ, राति निद्रा लाग्छ। तेह्र–चौध वर्षको उमेरमा आवाज फेरिन्छ, अनुहारमा डन्डीफोर आउँछ, शरीर अचानक अग्लो हुन्छ। यी सबै घटना हाम्रो शरीरभित्र चलिरहेका तीन प्रणालीका काम हुन्: स्नायु प्रणाली, ग्रन्थि प्रणाली र प्रजनन प्रणाली। मानव शरीर कोष, तन्तु र अङ्ग मिलेर बनेको हुन्छ — कोष कोष मिलेर तन्तु, तन्तु तन्तु मिलेर अङ्ग र विभिन्न अङ्ग मिलेर प्रणाली बन्छ। शरीरले ठिकसँग काम गर्न यी तन्तु, अङ्ग र प्रणाली स्वस्थ हुनुपर्छ। आफ्नो शरीरलाई चिनेपछि मात्र त्यसको हेरचाह गर्न, किशोरावस्थाका परिवर्तनलाई सहज रूपमा स्विकार्न र समस्या पर्दा समयमै उपचार खोज्न सकिन्छ।

१.१ स्नायु प्रणाली

किताबको सुरुमा एउटा प्रश्न छ: तातो–चिसो, स्वाद र गन्ध थाहा पाउने ज्ञानेन्द्रियको काम कुन प्रणालीले नियन्त्रण गर्छ? भोक–तिर्खा लाग्ने, पिसाब लाग्ने र श्वास फेर्ने काम कसको निर्देशनमा हुन्छ? दुवैको उत्तर एउटै हो — स्नायु प्रणाली।

स्नायु कोष र न्युरोन

स्नायु प्रणालीको सबैभन्दा सानो एकाइ स्नायु कोष हो। प्रत्येक स्नायु कोषमा:

• एकातिर लामो रेसा हुन्छ, जसलाई एक्सोन भनिन्छ। यसले सूचना कोषबाट टाढासम्म पुर्‍याउँछ।
• अर्कातिर धेरै छोटा रेसा हुन्छन्, जसलाई डेन्ड्राइटिस भनिन्छ। यिनले अरू कोष वा ज्ञानेन्द्रियबाट सूचना ग्रहण गर्छन्।
• कोषको बिचमा न्युक्लियस हुन्छ र त्यसलाई प्रोटोप्लाज्म ले घेरेको हुन्छ।

स्नायु कोष र स्नायु रेसा मिलेर न्युरोन बन्छ। न्युरोन न्युरोन मिलेर स्नायु प्रणाली बन्छ।

स्नायु प्रणालीलाई तीन भागमा बाँडिन्छ: केन्द्रीय स्नायु प्रणाली, परिधिस्थ स्नायु प्रणाली र स्वचालित स्नायु प्रणाली।

(क) केन्द्रीय स्नायु प्रणाली

(अ) मस्तिष्क

मस्तिष्क खप्परको हड्डीभित्रको खोक्रो भागमा सुरक्षित रहेको हुन्छ। वयस्क व्यक्तिमा यसको औसत तौल करिब १.५ के.जी. हुन्छ। यो नरम पदार्थले बनेको हुन्छ र यसलाई पातलो झिल्लीले ढाकेको हुन्छ, जसलाई मस्तिष्क आवरण भनिन्छ। मस्तिष्कका प्रमुख पाँच भाग छन्: ठुलो मस्तिष्क, सानो मस्तिष्क, मध्य मस्तिष्क, मस्तिष्क सेतु र सुषुम्ना शीर्ष।

भाग	स्थान	मुख्य काम
ठुलो मस्तिष्क	मस्तिष्कको सबैभन्दा ठुलो, माथिल्लो भाग; दायाँ र बायाँ दुई भागमा बाँडिएको	विचार गर्ने, स्मरण गर्ने, तर्क गर्ने, ठिक–बेठिक छुट्याउने, वस्तु, विषय र घटनाको विश्लेषण गर्ने; तातो, चिसो, स्वाद, श्रवण र दृश्यको चेतना दिने; शरीरका अरू भागलाई निर्देशन र नियन्त्रण गर्ने
सानो मस्तिष्क	ठुलो मस्तिष्कको तल, मस्तिष्क सेतुको पछाडि	हिँड्दा, दौडँदा वा अरू शारीरिक काम गर्दा मांसपेशीको गतिको समन्वय र नियन्त्रण; शारीरिक सन्तुलन कायम राख्ने; प्राप्त सूचना र संवेदना ठुलो मस्तिष्कसम्म पुर्‍याउने
मध्य मस्तिष्क	ठुलो मस्तिष्क र मस्तिष्क सेतुको बिचमा	सुषुम्नाबाट आएको सूचना ठुलो मस्तिष्कसम्म पुर्‍याउने र ठुलो मस्तिष्कको निर्देशन सुषुम्नातिर लैजाने
मस्तिष्क सेतु	मध्य मस्तिष्क र सुषुम्ना शीर्षको बिचमा	पुलको काम; ठुलो मस्तिष्क र सुषुम्ना शीर्षबिचको सञ्चार र निर्देशन यसैबाट जान्छ
सुषुम्ना शीर्ष	सुषुम्ना र मस्तिष्क सेतुको बिचमा	मुटुको चाल र श्वासप्रश्वास नियन्त्रण; तातोले पोल्दा हात झट्ट तान्ने, घोच्दा झस्कने जस्ता प्रतिक्षेप कार्य

(आ) सुषुम्ना

सुषुम्ना मेरुदण्डभित्र सुरक्षित रहेको हुन्छ र यो लगभग ४५ से.मि. लामो हुन्छ। सुषुम्नाबाट ३१ जोडी सुषुम्ना स्नायु निस्केर सबै अङ्गतिर फैलिएका हुन्छन्। सुषुम्नाका काम:

• १. प्रतिक्षेप कार्य सञ्चालन गर्छ।
• २. शरीरका अङ्ग र तन्तुबाट आएको चेतना वा सूचना मस्तिष्कसम्म पुर्‍याउँछ।
• ३. मस्तिष्कबाट आएको निर्देशन पुनः सबै अङ्ग र तन्तुसम्म पुर्‍याउँछ।

सुषुम्नामा चोटपटक लागेमा शरीरको भाग पक्षाघात (लुलो) हुन सक्छ र अरू अङ्गले समेत काम गर्न नसकी स्थायी अपाङ्गता हुन सक्छ। त्यसैले रूखबाट खस्ने, मोटरसाइकल दुर्घटना वा खेलमा ढाड–घाँटीमा चोट लागेका व्यक्तिलाई अनावश्यक हल्लाउनु हुँदैन।

(ख) परिधिस्थ स्नायु प्रणाली

मस्तिष्कबाट निस्कने १२ जोडी खप्परका स्नायु र सुषुम्नाबाट निस्कने ३१ जोडी सुषुम्ना स्नायु मिलेर परिधिस्थ स्नायु प्रणाली बन्छ। यसले मस्तिष्कबाट प्राप्त सूचना वा निर्देशनलाई शरीरका अङ्ग र तन्तुसम्म पठाउँछ र अङ्गबाट आएका सूचना केन्द्रसम्म ल्याउँछ। केन्द्रीय स्नायु प्रणालीलाई सरकारको केन्द्र मान्ने हो भने परिधिस्थ स्नायु प्रणाली गाउँगाउँसम्म पुगेका टेलिफोनका तार जस्तै हो।

(ग) स्वचालित स्नायु प्रणाली

हाम्रो शरीरका कतिपय काम हामीले चाहेर वा नचाहेर पनि आफैँ भइरहेका हुन्छन् — मुटु धड्किनु, खाना पच्नु, आँखाको नानी उज्यालोअनुसार सानो–ठुलो हुनु। शरीरमा यसरी आफैँ काम गर्ने प्रणालीलाई स्वचालित स्नायु प्रणाली भनिन्छ। यो दुई प्रकारको हुन्छ र दुवैले उल्टो–उल्टो काम गरेर शरीरमा सन्तुलन राख्छन्:

सिम्प्याथेटिक स्नायु प्रणाली	प्यारासिम्प्याथेटिक स्नायु प्रणाली
श्वासको गति तीव्र पार्छ	श्वासको गति सामान्य बनाउँछ
मुटुको गति तीव्र पार्छ	मुटुको चाल कम गर्छ
आँखाको नानी ठुलो पार्छ	आँखाको नानी सानो पार्छ
पाचन क्रियाको गति ढिलो गर्छ	पाचन क्रियाको गति छिटो पार्छ
डर, खतरा, दौड र परीक्षाको तनावमा सक्रिय	आराम, खाना खाएपछि र निद्रामा सक्रिय

स्नायु प्रणालीका कार्य

शरीरका आवश्यक कामको समन्वय र नियन्त्रण स्नायु प्रणालीले गर्छ, जसले गर्दा अरू प्रणालीबिच सन्तुलन रहन्छ। यसका प्रमुख कार्य:

• (क) शरीरको आन्तरिक र बाह्य सूचना प्राप्त गर्छ।
• (ख) मस्तिष्क र सुषुम्नालाई आवश्यक कार्यका लागि सूचना प्रवाह गर्छ।
• (ग) प्राप्त सूचनालाई कार्यप्रक्रियामा लैजान्छ।
• (घ) शरीरका अङ्ग र ग्रन्थिलाई सही प्रतिक्रियाका लागि निर्देशन र नियन्त्रण गर्छ।
• (ङ) स्मरण गर्ने, विचार गर्ने तथा वस्तु, विषय र घटनाको विश्लेषण गर्छ।
• (च) समग्रमा शरीरका सबै गतिविधिको निर्देशन र नियन्त्रण गर्छ।

१.२ ग्रन्थि प्रणाली

किताबले शरीरका ग्रन्थि देखाउने चित्र अवलोकन गरी (अ) ग्रन्थिको नाम र (आ) ग्रन्थिले निकाल्ने हर्मोनबारे छलफल गर्न भनेको छ। ग्रन्थि प्रणालीलाई हर्मोन प्रणाली पनि भनिन्छ।

ग्रन्थि प्रणालीलाई दुई प्रकारमा बाँडिन्छ: नलीयुक्त ग्रन्थि र नलीविहीन ग्रन्थि।

(क) नलीयुक्त ग्रन्थि

नलीयुक्त ग्रन्थिले शरीरलाई आवश्यक पर्ने विभिन्न पदार्थ उत्पादन र निष्कासन गर्छन्। यिनबाट निस्केको रस नलीका माध्यमबाट सम्बन्धित अङ्गमा पुग्छ। उदाहरण:

नलीयुक्त ग्रन्थि	निस्कने पदार्थ	काम
पसिना ग्रन्थि (छालामा)	पसिना	शरीरको तापक्रम नियन्त्रण, फोहोर निष्कासन
आँसु ग्रन्थि (आँखामा)	आँसु	आँखा ओसिलो र सफा राख्ने
र्‍याल ग्रन्थि (मुखमा)	र्‍याल	खाना भिजाउने, पाचन सुरु गर्ने
दुध ग्रन्थि (स्तनमा)	दुध	शिशुलाई पोषण दिने
कलेजो	पित्त	बोसो पचाउन मदत गर्ने

किताबको चित्रमा आमाशयबाट इन्जाइम, आन्द्राबाट चिप्लो रस र प्याङ्क्रियाजबाट पाचन रस निस्कने पनि देखाइएको छ। नलीयुक्त ग्रन्थिले पोषक तत्त्वको शोषण गर्न, शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्न र अङ्गहरूको भित्री तहको सुरक्षा गर्न मदत गर्छन्।

(ख) नलीविहीन ग्रन्थि

नली नभएका ग्रन्थिलाई नलीविहीन ग्रन्थि भनिन्छ। यिनबाट उत्पादित हर्मोन सिधै रगतमा मिसिन्छ र रगतसँगै टाढाका अङ्गसम्म पुगेर काम गर्छ।

आधार	नलीयुक्त ग्रन्थि	नलीविहीन ग्रन्थि
नली	हुन्छ	हुँदैन
रस कहाँ जान्छ	नलीबाट सम्बन्धित अङ्ग वा शरीरबाहिर	सिधै रगतमा
मुख्य उत्पादन	पसिना, आँसु, र्‍याल, दुध, पित्त, पाचन रस	हर्मोन
असर	नजिकको ठाउँमा	रगतबाट टाढाका अङ्गसम्म
उदाहरण	पसिना, आँसु, र्‍याल, दुध ग्रन्थि, कलेजो	पिट्युटरी, थाइरोइड, एड्रिनल, थाइमस

(अ) पिट्युटरी ग्रन्थि

पिट्युटरी ग्रन्थि मस्तिष्कको बिचभाग र ठुलो मस्तिष्कको ठिकमुनि रहेको हुन्छ। यो सरदर १२ मिलिमिटर लामो र ८ मिलिमिटर चौडा हुन्छ र यसको तौल करिब ५०० मिलिग्राम (आधा ग्राम) हुन्छ। अन्य ग्रन्थिको कामलाई निर्देशन र नियन्त्रण गर्ने भएकाले यसलाई गुरु ग्रन्थि भनिन्छ। यसका काम:

• शरीरको वृद्धि गर्न मदत गर्छ (वृद्धि हर्मोन)।
• गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाको स्तनमा दुध उत्पादन गर्न मदत गर्छ।
• रक्तचाप र शरीरमा पानीको मात्रा नियन्त्रण गर्छ।
• मिर्गौलामाथि रहेको एड्रिनल ग्रन्थिलाई सक्रिय गराउँछ।
• यौन हर्मोन उत्पादनमा मदत गर्छ।

(आ) पाइनियल ग्रन्थि

पाइनियल ग्रन्थि मस्तिष्कको बिचमा रहन्छ र यसको आकार केराउको दाना जस्तै हुन्छ। यसले मेलाटोनिन नामको रसायन उत्पादन गर्छ, जसले हामीलाई निद्रा लाग्न सहयोग गर्छ। अँध्यारो भएपछि यसको उत्पादन बढ्छ; त्यसैले राति अबेरसम्म मोबाइलको उज्यालो स्क्रिन हेर्दा निद्रा बिग्रन सक्छ।

(इ) थाइरोइड ग्रन्थि

थाइरोइड ग्रन्थि घाँटीको अगाडिपट्टि दुवैतिर रहेको हुन्छ। यसले थाइरोक्सिन हर्मोन उत्पादन गर्छ। यसले रक्तसञ्चार, पाचन र श्वासप्रश्वासमा मदत गर्छ, हाड र मांसपेशीको विकास नियन्त्रण गर्छ र मानसिक विकासमा टेवा पुर्‍याउँछ। थाइरोक्सिन बनाउन आयोडिन चाहिन्छ; आयोडिनको कमी भए घाँटी सुन्निने गलगाँड हुन्छ। त्यसैले नेपालमा आयोडिनयुक्त नुन (दुई बालबालिकाको चिह्न भएको) खान सिफारिस गरिन्छ।

(ई) प्याराथाइरोइड ग्रन्थि

थाइरोइड ग्रन्थिको पछाडिपट्टि साना साना चारवटा प्याराथाइरोइड ग्रन्थि हुन्छन्। यिनले प्याराथर्मोन हर्मोन उत्पादन गर्छन्, जसले शरीरमा क्याल्सियम र फस्फोरस को मात्रा सन्तुलन गरी हाडको वृद्धि र विकासमा सहयोग गर्छ।

(उ) एड्रिनल ग्रन्थि

एड्रिनल ग्रन्थि दुवै मिर्गौलाको माथि टोपी जस्तो भएर बसेको हुन्छ। यसको बाहिरी भागलाई कोर्टेक्स र भित्री भागलाई मेडुल्ला भनिन्छ। कोर्टेक्सले कोर्टिकोस्टेरोइड्स र मेडुल्लाले एड्रिनालिन हर्मोन उत्पादन गर्छन्। यी हर्मोनले पाचन कार्य, मुटुको गति, रगतमा अक्सिजनको मात्रा र यौन क्रियालाई प्रभाव पार्छन्। डर वा आपत्का बेला एड्रिनालिन छिटो निस्कने भएकाले यसलाई "सङ्कटको हर्मोन" पनि भनिन्छ।

(ऊ) थाइमस ग्रन्थि

थाइमस ग्रन्थि छातीको करङभित्र सुरक्षित रहेको हुन्छ। यसले लिम्फोसाइट्स भन्ने सेतो रक्तकोष उत्पादन गर्छ, जसले एन्टिबडी निर्माण गरी शरीरमा रोग प्रतिरोधक शक्ति विकास गर्छ। बाल्यकालमा यो ग्रन्थि बढी सक्रिय हुन्छ।

(ए) यौन ग्रन्थि

पुरुषको अण्डकोष र महिलाको डिम्बाशय लाई यौन ग्रन्थि भनिन्छ।

• अण्डकोष ले टेस्टोस्टेरोन हर्मोन उत्पादन गर्छ। यसले शुक्रकीट उत्पादनमा सहयोग गर्छ। दाह्री–जुँगा पलाउने, लिङ्गको वरपर र काखीमा रौँ पलाउने, लिङ्गको आकार बढ्ने र स्वर धोद्रो हुने जस्ता विशेषता यही हर्मोनले ल्याउँछ।
• डिम्बाशय ले इस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोन हर्मोन उत्पादन गर्छ। इस्ट्रोजेनले डिम्ब उत्पादनमा सहयोग गर्छ र स्तनको वृद्धि तथा योनि वरिपरि र काखीमा रौँ पलाउने काममा मदत गर्छ। प्रोजेस्टेरोनले निषेचित डिम्बलाई गर्भाशयमा विकास हुन उपयुक्त वातावरण बनाउँछ, गर्भाशयभित्र भ्रूणको विकास र शिशु जन्मेपछि आमाको स्तनमा दुध उत्पादनमा सहयोग गर्छ।

(ऐ) प्याङ्क्रियाज

प्याङ्क्रियाज ग्रन्थि आमाशयको तल सानो आन्द्राको सुरुको भाग ड्युओडिनम मा जोडिएर रहेको हुन्छ। यसले नलीयुक्त र नलीविहीन दुवै प्रकारका काम गर्ने भएकाले यसलाई मिश्रित ग्रन्थि भनिन्छ:

• नलीयुक्त ग्रन्थिका रूपमा: पाचन रस उत्पादन गरी नलीबाट सानो आन्द्रामा पठाउँछ, जसले खाना पचाउन मदत गर्छ।
• नलीविहीन ग्रन्थिका रूपमा: इन्सुलिन र ग्लुकागोन हर्मोन रगतमा पठाएर रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्छ। इन्सुलिन कम भए रगतमा चिनी बढ्ने मधुमेह रोग लाग्छ।

नलीविहीन ग्रन्थिको सार तालिका

ग्रन्थि	स्थान	हर्मोन	मुख्य काम
पिट्युटरी (गुरु ग्रन्थि)	ठुलो मस्तिष्कको ठिकमुनि	वृद्धि हर्मोन लगायत	वृद्धि, दुध उत्पादन, रक्तचाप र पानी नियन्त्रण, अरू ग्रन्थि सक्रिय गराउने
पाइनियल	मस्तिष्कको बिचमा	मेलाटोनिन	निद्रा लाग्न सहयोग
थाइरोइड	घाँटीको अगाडि	थाइरोक्सिन	रक्तसञ्चार, पाचन, श्वास; हाड, मांसपेशी र मानसिक विकास
प्याराथाइरोइड (४ वटा)	थाइरोइडको पछाडि	प्याराथर्मोन	क्याल्सियम र फस्फोरस सन्तुलन, हाडको वृद्धि
एड्रिनल	मिर्गौलाको माथि	कोर्टिकोस्टेरोइड्स, एड्रिनालिन	पाचन, मुटुको गति, अक्सिजन मात्रा, यौन क्रियामा प्रभाव
थाइमस	छातीको करङभित्र	थाइमोसिन (साथै लिम्फोसाइट्स बनाउँछ)	एन्टिबडी बनाई रोग प्रतिरोधक शक्ति
अण्डकोष	लिङ्गमुनिको थैलोभित्र	टेस्टोस्टेरोन	शुक्रकीट उत्पादन, पुरुषका यौन विशेषता
डिम्बाशय	गर्भाशयको दुवैतिर	इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरोन	डिम्ब उत्पादन, स्त्रीका यौन विशेषता, गर्भ टिकाउने
प्याङ्क्रियाज (मिश्रित)	आमाशयको तल, ड्युओडिनममा	इन्सुलिन, ग्लुकागोन	रगतमा चिनीको नियन्त्रण; पाचन रस पनि

ग्रन्थि प्रणालीका कार्य

ग्रन्थि प्रणालीले शरीरलाई चाहिने हर्मोन उत्पादन गर्छ र ती हर्मोनले रासायनिक सन्देशवाहकका रूपमा काम गर्छन्। यसका प्रमुख कार्य:

• (क) रक्तसञ्चार, पाचन र श्वासप्रश्वासमा मदत गर्छ।
• (ख) शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ।
• (ग) आवश्यक पोषक तत्त्वको शोषण गर्छ।
• (घ) हाडको वृद्धि र विकासमा मदत गर्छ।
• (ङ) एन्टिबडी निर्माण गरी रोग प्रतिरोधक शक्ति विकास गर्छ।
• (च) यौन हर्मोन उत्पादन गरी प्रजनन प्रक्रियामा सहयोग गर्छ।

१.३ प्रजनन प्रणाली

किताबमा स्त्री र पुरुष प्रजनन अङ्गका दुई चित्र दिएर (क) दुई चित्रमा के फरक छ, (ख) स्त्री प्रजनन अङ्ग कुन कुन हुन् र (ग) पुरुष प्रजनन अङ्ग कुन कुन हुन् भनी छलफल गर्न भनिएको छ। यी अङ्गबारे वैज्ञानिक नाम प्रयोग गरेर खुलस्त कुरा गर्नु लाजको विषय होइन; सही ज्ञानले नै किशोरावस्थामा आत्मविश्वास, सरसफाइ र सुरक्षा दिन्छ।

सबै सजीवले आफूजस्तै सन्तान उत्पादन गर्छन्। पुरुष र स्त्रीबिच यौन सम्पर्क भएपछि पुरुषको शुक्रकीट र स्त्रीको डिम्ब बिच निषेचन हुन्छ र निषेचित डिम्ब गर्भाशयमा भ्रूण का रूपमा विकसित हुन्छ। यही भ्रूणबाट सन्तान जन्मन्छ।

(क) स्त्री प्रजनन प्रणाली

स्त्री प्रजनन प्रणालीका तीन मुख्य काम छन्: (१) प्रजननका लागि आवश्यक डिम्ब र हर्मोन उत्पादन गर्नु, (२) भ्रूणको वृद्धि र विकासका लागि स्थान र वातावरण तयार पार्नु र (३) अन्ततः शिशुलाई जन्म दिनु। यसलाई बाह्य र आन्तरिक गरी दुई भागमा बाँडिन्छ।

(अ) बाह्य प्रजनन अङ्ग

स्त्रीका बाह्य प्रजनन अङ्गको समूहलाई भग भनिन्छ। यसअन्तर्गत बाहिरी ओष्ठ, भित्री ओष्ठ, भगाङ्कुर, हाइमेन र भेस्टिबुल पर्छन्।

अङ्ग	बनोट र स्थान
बाहिरी ओष्ठ	योनिको दायाँ–बायाँ रहेको छालाको भाग; रेसादार तन्तु र बोसो तन्तुले बनेको; किशोरावस्थामा वरपर रौँ पलाउँछ
भित्री ओष्ठ	बाहिरी ओष्ठभन्दा भित्र रहेका मांसपेशीका दुई पत्र; माथिल्लो भागमा भगाङ्कुर हुन्छ; भित्र योनिमार्ग र मूत्रमार्ग हुन्छन्
भगाङ्कुर	भेस्टिबुलभन्दा माथि; तन्किने र उत्तेजित हुने तन्तुले बनेको संवेदनशील अङ्ग
हाइमेन	योनिद्वारलाई ढाक्ने पातलो झिल्ली
भेस्टिबुल	भित्री ओष्ठको बिचको भाग; माथितिर मूत्रद्वार र तलतिर योनिद्वार खुल्छ

(आ) आन्तरिक प्रजनन अङ्ग

१. योनिमार्ग: मांसपेशीय नलीले बनेको अङ्ग हो। यो मलद्वार र मूत्रमार्गको बिचबाट गर्भाशयको मुखसम्म फैलिएको हुन्छ। यसको लम्बाइ ७ देखि १० से.मि. र चौडाइ ४ देखि ७ से.मि. हुन्छ र यसमा खुम्चिने र फैलिने गुण हुन्छ। महिनावारीको रगत बाहिर पठाउनु, यौन सम्पर्कमा लिङ्ग ग्रहण गर्नु र बच्चा जन्माउनु (जन्म मार्ग) यसका मुख्य काम हुन्। यसले स्त्रीका बाह्य र आन्तरिक प्रजनन अङ्गलाई जोड्छ।

२. गर्भाशय (पाठेघर, बच्चादानी): गर्भाशय खोक्रो मांसपेशीय अङ्ग हो। यसले भ्रूणलाई सुरक्षित राख्छ र पोषक तत्त्व दिई भ्रूणको वृद्धि र विकासमा मदत गर्छ। यो सरदर ७.५ से.मि. लामो, ५ से.मि. फराकिलो र २.५ से.मि. बाक्लो हुन्छ र वयस्क स्त्रीमा यसको तौल सरदर ६० ग्राम हुन्छ। गर्भावस्थामा भ्रूणको वृद्धिसँगै यसको आकार र तौल बढ्दै जान्छ। गर्भाशयलाई पेल्भिक मांसपेशी ले अड्याएर राखेको हुन्छ।

३. डिम्बवाहिनी नली: गर्भाशयको माथिल्लो भागको दायाँ र बायाँ एक–एकवटा हुन्छन्। यसको लम्बाइ १०–१२ से.मि. र मोटाइ ३ मि.मि. हुन्छ। यसले डिम्बाशयबाट निस्केको डिम्ब ग्रहण गर्छ र निषेचित डिम्बलाई गर्भाशयसम्म पुर्‍याउँछ। शुक्रकीट र डिम्बको निषेचन सामान्यतया यहीँ हुन्छ।

४. डिम्बाशय: गर्भाशयको दुवैतिर एक–एकवटा डिम्बाशय हुन्छन्। यी करिब २.५ से.मि. लामा, १.५ से.मि. चौडा र १ से.मि. बाक्ला हुन्छन् र हरेकको तौल ८ देखि १० ग्राम सम्म हुन्छ। डिम्बाशयबाट एक महिनामा सामान्यतया एउटा मात्र डिम्ब निस्कन्छ; यस प्रक्रियालाई डिम्ब उत्पादन भनिन्छ। यसले इस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोन हर्मोन पनि बनाउँछ।

आङ खस्ने समस्या

गर्भाशयलाई अड्याउने पेल्भिक मांसपेशी कमजोर भएमा गर्भाशय योनिमार्गतिर झर्छ। यसलाई आङ खस्ने (पाठेघर खस्ने) समस्या भनिन्छ। यसका मुख्य कारण:

• सानै उमेरमा गर्भवती हुनु (बालविवाह)।
• गर्भवती वा सुत्केरी अवस्थामा गह्रौँ भारी उचाल्नु वा बोक्नु।
• छोटो अन्तरालमा धेरै बच्चा जन्माउनु र सुत्केरीपछि पर्याप्त आराम र पोषण नपाउनु।

नेपाल सरकारले यस समस्याको उपचार निःशुल्क गर्ने व्यवस्था गरेको छ। रोकथामका लागि बालविवाह अन्त्य, गर्भवती र सुत्केरीलाई गह्रौँ काम नगराउनु, पोषिलो खाना र आराम दिनु तथा पेल्भिक मांसपेशी बलियो बनाउने व्यायाम गर्नु आवश्यक छ।

(ख) पुरुष प्रजनन प्रणाली

यसले शुक्रकीट उत्पादन गर्छ, शुक्रकीट बग्न आवश्यक तरल पदार्थ बनाउँछ, प्रजननका लागि आवश्यक हर्मोन उत्पादन गर्छ र शुक्रकीटलाई योनिसम्म पुर्‍याउँछ। पुरुष प्रजनन अङ्गमध्ये केही शरीरबाहिर र केही शरीरभित्र हुन्छन्।

अङ्ग	बनोट र नाप	काम
(अ) अण्डकोष	दुईवटा; लिङ्गमुनि छालाको थैलोभित्र; प्रत्येकमा २०० देखि ३०० ससाना खण्ड	शुक्रकीट र टेस्टोस्टेरोन हर्मोन उत्पादन
(आ) इपिडिडाइमिस	अण्डकोषभित्रका सेमिनिफेरस ट्युबल्स मिलेर बनेको; अण्डकोषको ठिक माथि घुम्रिएर रहेको	शुक्रकीटलाई परिपक्व बनाउने र शुक्रवाहिनी नलीतिर पठाउने
(इ) शुक्रवाहिनी नली	इपिडिडाइमिसको तल्लो भागबाट सुरु भई स्खलन नलीमा अन्त्य; करिब ४५ से.मि.	शुक्रकीट ओसार्ने
(ई) वीर्यथैली	थैलो जस्तो; ४–५ से.मि. लामो	वीर्य उत्पादन र शुक्रकीटलाई पोषण
(उ) स्खलन नली	वीर्यथैलीको नली र शुक्रवाहिनी नली मिलेर बनेको; २ से.मि.	शुक्रकीटसहितको वीर्य मूत्रनलीसम्म पठाउने
(ऊ) प्रोस्टेट ग्रन्थि	पिसाब थैलीको तल	चिप्लो पदार्थ बनाई शुक्रकीटलाई सुरक्षा र गति दिने
(ए) मूत्रनली	मूत्रथैलीदेखि लिङ्गको टुप्पोसम्म; १५–२० से.मि.	पिसाब बाहिर निकाल्ने; यौन सम्पर्कका बेला वीर्य बाहिर निकाल्ने
(ऐ) लिङ्ग	तन्किने र कडा हुन सक्ने विशेष तन्तुले बनेको	यौन सम्पर्क, वीर्यसहितको शुक्रकीट योनिसम्म पुर्‍याउने, पिसाब बाहिर निकाल्ने

शुक्रवाहिनी नली र भ्यासेक्टोमी: पुरुषको स्थायी परिवार नियोजनको साधन भ्यासेक्टोमी मा शुक्रवाहिनी नलीलाई काटेर दुवै छेउ बाँधिन्छ। यसले गर्दा शुक्रकीट वीर्यथैलीसम्म आउन पाउँदैन, तर हर्मोन र यौन क्षमतामा असर पर्दैन।

प्रोस्टेट ग्रन्थिको समस्या: कसैकसैमा बुढेसकालमा यो ग्रन्थि बढेर पिसाब फेर्न कठिन हुने र बारम्बार पिसाब लाग्ने हुन सक्छ। यसको उपचार स्वास्थ्य संस्थाबाट सजिलै पाइन्छ।

लिङ्ग तन्किनु: उत्तेजित हुँदा लिङ्गको आकार बढ्ने, तन्किने र कडा हुने गर्छ; वीर्य स्खलनपछि यो फेरि सामान्य अवस्थामा आउँछ। किशोरावस्थामा कहिलेकाहीँ बिहान उठ्दा पनि लिङ्ग तन्किनु सामान्य प्रक्रिया हो; यसमा चिन्ता गर्नुपर्दैन।

अण्डकोष र डिम्बाशयको फरक

आधार	अण्डकोष	डिम्बाशय
कसमा हुन्छ	पुरुषमा	स्त्रीमा
स्थान	शरीरबाहिर, लिङ्गमुनिको थैलोभित्र	शरीरभित्र, गर्भाशयको दुवैतिर
बनाउने प्रजनन कोष	शुक्रकीट (लाखौँको सङ्ख्यामा, निरन्तर)	डिम्ब (सामान्यतया महिनामा एउटा)
हर्मोन	टेस्टोस्टेरोन	इस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोन
हर्मोनले ल्याउने विशेषता	दाह्री–जुँगा, धोद्रो स्वर, काखी र लिङ्ग वरपर रौँ	स्तन वृद्धि, काखी र योनि वरपर रौँ, महिनावारी

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. अङ्ग र तिनका कार्यबिच जोडा मिलाउनुहोस्।

अङ्ग	कार्य
ठुलो मस्तिष्क	तर्क/वितर्क गर्ने
सुषुम्ना शीर्ष	प्रतिक्षेप कार्य (साथै मुटु र श्वासको नियन्त्रण)
पाइनियल ग्रन्थि	मेलाटोनिनको उत्पादन
प्याङ्क्रियाज	इन्सुलिनको उत्पादन
अण्डकोष	शुक्रकीट र टेस्टोस्टेरोनको उत्पादन

बाँकी रहेको "शारीरिक सन्तुलन कायम गर्ने" काम सूचीका कुनै अङ्गसँग मिल्दैन; यो सानो मस्तिष्क को काम हो।

२. सही उत्तरमा ठिक चिह्न दिनुहोस्। (क) शारीरिक कार्य गर्दा मांसपेशीको गति समन्वय गर्ने — (आ) सानो मस्तिष्क। (ख) सुषुम्नाबाट निस्कने सुषुम्ना स्नायु — (इ) ३१ जोडी। (ग) गुरु ग्रन्थि — (अ) पिट्युटरी ग्रन्थि। (घ) इन्सुलिन हर्मोन उत्पादन गर्ने — (अ) प्याङ्क्रियाज। (ङ) स्त्री प्रजनन अङ्ग — (ई) गर्भाशय (प्याङ्क्रियाज ग्रन्थि हो; अण्डकोष र इपिडिडाइमिस पुरुषका अङ्ग हुन्)।

३. (क) स्नायु प्रणाली भनेको के हो? यसका कुनै दुईवटा कार्य लेख्नुहोस्। न्युरोन न्युरोन मिलेर बनेको, शरीरका आन्तरिक र बाह्य क्रियाकलापको नियन्त्रण र समन्वय गर्ने तथा अरू प्रणालीलाई काम गर्न निर्देशन दिने प्रणालीलाई स्नायु प्रणाली भनिन्छ। यसलाई गुरु प्रणाली वा आदेश केन्द्र पनि भनिन्छ। कार्य: (क) शरीरको आन्तरिक र बाह्य सूचना प्राप्त गरी मस्तिष्क र सुषुम्नासम्म पुर्‍याउँछ; (ख) शरीरका अङ्ग र ग्रन्थिलाई सही प्रतिक्रियाका लागि निर्देशन र नियन्त्रण गर्छ। (थप: स्मरण, विचार र विश्लेषण गर्छ।)

३. (ख) मस्तिष्कलाई किन स्नायु प्रणालीको केन्द्र मानिन्छ? तर्क पेस गर्नुहोस्। (क) ठुलो मस्तिष्कले विचार, स्मरण, तर्क र ठिक–बेठिक छुट्याउने निर्णय गर्छ; शरीरका सबै भागलाई निर्देशन यहीँबाट जान्छ। (ख) आँखा, कान, नाक, जिब्रो र छालाबाट आएका सबै संवेदना (दृश्य, श्रवण, स्वाद, तातो–चिसो) को चेतना मस्तिष्कमै हुन्छ। (ग) सानो मस्तिष्कले मांसपेशीको समन्वय र सन्तुलन, सुषुम्ना शीर्षले मुटु र श्वास जस्ता जीवन धान्ने काम नियन्त्रण गर्छन्। (घ) १२ जोडी खप्परका स्नायु मस्तिष्कबाटै निस्कन्छन् र सुषुम्नाबाट आएका सूचना पनि अन्ततः मस्तिष्कमै पुग्छन्। (ङ) मस्तिष्कले पिट्युटरी ग्रन्थिमार्फत ग्रन्थि प्रणालीलाई पनि नियन्त्रण गर्छ। सबै सूचना यहाँ आउने र सबै आदेश यहाँबाट जाने भएकाले मस्तिष्कलाई स्नायु प्रणालीको केन्द्र मानिन्छ।

३. (ग) ग्रन्थि प्रणाली भन्नाले के बुझिन्छ? कुनै तीन ग्रन्थिको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्। शरीरका विभिन्न ग्रन्थिले हर्मोन तथा इन्जाइम उत्पादन गरी नली वा रगतको माध्यमबाट शरीरभरि पुर्‍याउने र शरीरका काम नियमित गर्ने प्रणालीलाई ग्रन्थि प्रणाली (हर्मोन प्रणाली) भनिन्छ। यसका दुई प्रकार छन्: नलीयुक्त र नलीविहीन। (अ) पिट्युटरी ग्रन्थि: ठुलो मस्तिष्कको ठिकमुनि; १२ मि.मि. × ८ मि.मि., करिब ५०० मि.ग्रा.; शरीरको वृद्धि, स्तनमा दुध उत्पादन, रक्तचाप र पानीको नियन्त्रण गर्छ र अरू ग्रन्थिलाई नियन्त्रण गर्ने भएकाले गुरु ग्रन्थि भनिन्छ। (आ) थाइरोइड ग्रन्थि: घाँटीको अगाडि; थाइरोक्सिन हर्मोन बनाई रक्तसञ्चार, पाचन र श्वासप्रश्वासमा मदत गर्छ; हाड, मांसपेशी र मानसिक विकास नियन्त्रण गर्छ। (इ) थाइमस ग्रन्थि: छातीको करङभित्र; लिम्फोसाइट्स नामक सेतो रक्तकोष बनाई एन्टिबडी निर्माण गर्छ र रोग प्रतिरोधक शक्ति बढाउँछ।

३. (घ) प्याङ्क्रियाजलाई किन मिश्रित ग्रन्थि भनिएको हो? प्रस्ट पार्नुहोस्। प्याङ्क्रियाज आमाशयको तल सानो आन्द्राको ड्युओडिनममा जोडिएको हुन्छ। यसले नलीयुक्त ग्रन्थिका रूपमा पाचन रस बनाएर नलीबाट सानो आन्द्रामा पठाउँछ, जसले खाना पचाउँछ। साथै नलीविहीन ग्रन्थिका रूपमा इन्सुलिन र ग्लुकागोन हर्मोन बनाएर सिधै रगतमा पठाउँछ, जसले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्छ। एउटै ग्रन्थिले दुवै प्रकारको काम गर्ने भएकाले यसलाई मिश्रित ग्रन्थि भनिन्छ।

३. (ङ) आन्तरिक स्त्री प्रजनन अङ्गको चित्र बनाई नामकरण गर्नुहोस्। माथिको चित्रमा जस्तै बिचमा उल्टो नासपाती आकारको गर्भाशय, त्यसको माथिल्लो दुवै कुनाबाट निस्केका दुई डिम्बवाहिनी नली (टुप्पामा औँला जस्तो झालर), झालरनजिक गर्भाशयको दुवैतिर अन्डाकार डिम्बाशय, तल साँघुरो गर्भाशयको मुख र त्यसभन्दा तल योनिमार्ग कोरेर नाम लेख्नुहोस्। चित्रमा पाँचवटै नाम हुनुपर्छ: गर्भाशय, डिम्बवाहिनी नली, डिम्बाशय, गर्भाशयको मुख र योनिमार्ग।

३. (च) पुरुष प्रजनन अङ्गको सङ्क्षिप्त वर्णन गर्नुहोस्। (अ) अण्डकोष — लिङ्गमुनिको थैलोभित्र दुईवटा; शुक्रकीट र टेस्टोस्टेरोन बनाउँछ। (आ) इपिडिडाइमिस — अण्डकोषमाथि घुम्रिएको नली; शुक्रकीट परिपक्व बनाउँछ। (इ) शुक्रवाहिनी नली — करिब ४५ से.मि.; शुक्रकीट स्खलन नलीसम्म ओसार्छ। (ई) वीर्यथैली — ४–५ से.मि.; वीर्य बनाउँछ र शुक्रकीटलाई पोषण दिन्छ। (उ) स्खलन नली — २ से.मि.; वीर्य मूत्रनलीसम्म पठाउँछ। (ऊ) प्रोस्टेट ग्रन्थि — पिसाब थैलीमुनि; चिप्लो रसले शुक्रकीटलाई सुरक्षा र गति दिन्छ। (ए) मूत्रनली — १५–२० से.मि.; पिसाब र वीर्य बाहिर निकाल्छ। (ऐ) लिङ्ग — तन्किने तन्तुले बनेको; यौन सम्पर्क, वीर्य योनिसम्म पुर्‍याउने र पिसाब निकाल्ने काम गर्छ।

३. (छ) अण्डकोष र डिम्बाशयबिच कुनै दुईवटा भिन्नता लेख्नुहोस्। (क) अण्डकोष पुरुषमा शरीरबाहिर थैलोभित्र हुन्छ; डिम्बाशय स्त्रीमा शरीरभित्र गर्भाशयको दुवैतिर हुन्छ। (ख) अण्डकोषले शुक्रकीट र टेस्टोस्टेरोन बनाउँछ; डिम्बाशयले डिम्ब (महिनामा सामान्यतया एउटा) र इस्ट्रोजेन–प्रोजेस्टेरोन बनाउँछ।

परियोजना कार्य (क): चार्टपेपरको बायाँ भागमा पुरुष र दायाँ भागमा स्त्री प्रजनन अङ्गको चित्र बनाउनुहोस्। प्रत्येक अङ्गमा तीर दिई नाम र एक लाइनमा काम लेख्नुहोस् (माथिका तालिका प्रयोग गर्नुहोस्) र कक्षामा टाँस्नुहोस्।

अध्यायको सारांश

• कोष मिलेर तन्तु, तन्तु मिलेर अङ्ग र अङ्ग मिलेर प्रणाली बन्छ; मानव शरीरका सबै प्रणाली स्वस्थ हुँदा मात्र शरीरले ठिकसँग काम गर्छ।
• स्नायु प्रणालीको सबैभन्दा सानो एकाइ स्नायु कोष हो; यसमा लामो रेसा एक्सोन, छोटा रेसा डेन्ड्राइटिस र बिचमा न्युक्लियस हुन्छ; स्नायु कोष र रेसा मिलेर न्युरोन बन्छ।
• सबै प्रणालीको नियन्त्रण र समन्वय गर्ने भएकाले स्नायु प्रणालीलाई गुरु प्रणाली वा आदेश केन्द्र भनिन्छ; यसका तीन भाग केन्द्रीय, परिधिस्थ र स्वचालित हुन्।
• मस्तिष्क (करिब १.५ के.जी.) का पाँच भाग: ठुलो मस्तिष्क (विचार, स्मरण, तर्क), सानो मस्तिष्क (समन्वय, सन्तुलन), मध्य मस्तिष्क (सूचना ओसार्ने), मस्तिष्क सेतु (पुल) र सुषुम्ना शीर्ष (मुटु, श्वास, प्रतिक्षेप)।
• सुषुम्ना मेरुदण्डभित्र करिब ४५ से.मि. लामो हुन्छ; यसबाट ३१ जोडी सुषुम्ना स्नायु र मस्तिष्कबाट १२ जोडी खप्परका स्नायु निस्कन्छन्।
• सिम्प्याथेटिकले मुटु र श्वास तीव्र, नानी ठुलो र पाचन ढिलो बनाउँछ; प्यारासिम्प्याथेटिकले ठिक उल्टो काम गर्छ।
• नलीयुक्त ग्रन्थि (पसिना, आँसु, र्‍याल, दुध, कलेजो) को रस नलीबाट जान्छ; नलीविहीन ग्रन्थिको हर्मोन सिधै रगतमा मिसिन्छ।
• पिट्युटरी गुरु ग्रन्थि हो; पाइनियलले मेलाटोनिन, थाइरोइडले थाइरोक्सिन, प्याराथाइरोइडले प्याराथर्मोन, एड्रिनलले कोर्टिकोस्टेरोइड्स र एड्रिनालिन, अण्डकोषले टेस्टोस्टेरोन, डिम्बाशयले इस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोन बनाउँछन्।
• प्याङ्क्रियाजले पाचन रस र इन्सुलिन–ग्लुकागोन दुवै बनाउने भएकाले मिश्रित ग्रन्थि हो।
• स्त्रीका आन्तरिक प्रजनन अङ्ग: योनिमार्ग (७–१० से.मि.), गर्भाशय (७.५ × ५ × २.५ से.मि., ६० ग्राम), डिम्बवाहिनी नली (१०–१२ से.मि.) र डिम्बाशय (२.५ × १.५ × १ से.मि.)।
• पेल्भिक मांसपेशी कमजोर भई गर्भाशय तल झर्नु आङ खस्ने समस्या हो; सानै उमेरको गर्भ र सुत्केरीमा भारी काम यसका कारण हुन्; सरकारले उपचार निःशुल्क गर्छ।
• पुरुष प्रजनन अङ्ग: अण्डकोष, इपिडिडाइमिस, शुक्रवाहिनी नली (४५ से.मि.), वीर्यथैली, स्खलन नली (२ से.मि.), प्रोस्टेट ग्रन्थि, मूत्रनली (१५–२० से.मि.) र लिङ्ग।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. स्नायु कोषको लामो रेसालाई के भनिन्छ? [1] (क) डेन्ड्राइटिस (ख) एक्सोन (ग) न्युक्लियस (घ) प्रोटोप्लाज्म
2. मुटुको चाल र श्वासप्रश्वास नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्कको भाग कुन हो? [1] (क) ठुलो मस्तिष्क (ख) सानो मस्तिष्क (ग) मस्तिष्क सेतु (घ) सुषुम्ना शीर्ष
3. मस्तिष्कबाट कति जोडी खप्परका स्नायु निस्कन्छन्? [1] (क) १० (ख) १२ (ग) ३१ (घ) ४३
4. आँखाको नानी ठुलो पार्ने र मुटुको गति बढाउने प्रणाली कुन हो? [1] (क) सिम्प्याथेटिक (ख) प्यारासिम्प्याथेटिक (ग) परिधिस्थ (घ) केन्द्रीय
5. निद्रा लाग्न सहयोग गर्ने हर्मोन कुन हो? [1] (क) थाइरोक्सिन (ख) इन्सुलिन (ग) मेलाटोनिन (घ) एड्रिनालिन
6. शरीरमा क्याल्सियम र फस्फोरसको सन्तुलन मिलाउने ग्रन्थि कुन हो? [1] (क) प्याराथाइरोइड (ख) थाइमस (ग) पाइनियल (घ) एड्रिनल
7. शुक्रकीटलाई परिपक्व बनाउने अङ्ग कुन हो? [1] (क) वीर्यथैली (ख) प्रोस्टेट ग्रन्थि (ग) इपिडिडाइमिस (घ) मूत्रनली
8. वयस्क स्त्रीको गर्भाशयको सरदर तौल कति हुन्छ? [1] (क) ६ ग्राम (ख) ६० ग्राम (ग) ५०० ग्राम (घ) १.५ के.जी.

समूह क का उत्तर

१. (ख) — लामो रेसा एक्सोन हो; छोटा रेसा डेन्ड्राइटिस हुन्।

२. (घ) — सुषुम्ना शीर्षले मुटु र श्वास नियन्त्रण गर्छ; सानो मस्तिष्कले सन्तुलन राख्छ।

३. (ख) — मस्तिष्कबाट १२ जोडी; सुषुम्नाबाट ३१ जोडी; दुवैको जोड ४३ जोडी हुन्छ।

४. (क) — डर र खतराको बेला सिम्प्याथेटिक सक्रिय हुन्छ; प्यारासिम्प्याथेटिकले उल्टो काम गर्छ।

५. (ग) — पाइनियल ग्रन्थिको मेलाटोनिनले निद्रा लगाउँछ।

६. (क) — थाइरोइडको पछाडिका चारवटा प्याराथाइरोइडले प्याराथर्मोन बनाउँछन्।

७. (ग) — इपिडिडाइमिसले शुक्रकीट परिपक्व बनाउँछ; वीर्यथैलीले पोषण दिन्छ।

८. (ख) — गर्भाशय सरदर ६० ग्रामको हुन्छ; ५०० मिलिग्राम पिट्युटरी ग्रन्थिको तौल हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. स्नायु कोषको बनोट छोटकरीमा लेख्नुहोस्। [2]
2. सानो मस्तिष्कका कुनै दुई काम लेख्नुहोस्। [2]
3. सुषुम्नामा चोट लाग्दा के हुन सक्छ? किन? [2]
4. प्रतिक्षेप कार्य भनेको के हो? दुई उदाहरण दिनुहोस्। [2]
5. पिट्युटरी ग्रन्थिलाई किन गुरु ग्रन्थि भनिन्छ? [2]
6. नलीयुक्त र नलीविहीन ग्रन्थिबिच दुई फरक लेख्नुहोस्। [2]
7. आङ खस्ने समस्या भनेको के हो? यसका दुई कारण लेख्नुहोस्। [2]
8. डिम्बवाहिनी नलीको स्थान, नाप र काम लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. स्नायु कोष स्नायु प्रणालीको सबैभन्दा सानो एकाइ हो। यसको एकातिर लामो रेसा एक्सोन र अर्कातिर छोटा रेसा डेन्ड्राइटिस हुन्छन्; बिचमा न्युक्लियस हुन्छ, जसलाई प्रोटोप्लाज्मले घेरेको हुन्छ। स्नायु कोष र रेसा मिलेर न्युरोन बन्छ।

२. (क) हिँड्दा, दौडँदा र अरू शारीरिक काम गर्दा मांसपेशीको गतिको समन्वय र नियन्त्रण गर्छ; (ख) शारीरिक सन्तुलन कायम राख्छ। (थप: प्राप्त सूचना ठुलो मस्तिष्कसम्म पुर्‍याउँछ।)

३. सुषुम्नाले अङ्गबाट सूचना मस्तिष्कसम्म र मस्तिष्कको आदेश अङ्गसम्म पुर्‍याउँछ। यसमा चोट लाग्दा त्यो बाटो टुट्छ, त्यसैले चोटभन्दा तलका भाग पक्षाघात (लुलो) हुन सक्छन् र स्थायी अपाङ्गता हुन सक्छ।

४. सोच्नै नपाई उत्तेजनाको तुरुन्त र स्वचालित प्रतिक्रिया हुने कामलाई प्रतिक्षेप कार्य भनिन्छ। उदाहरण: तातो वस्तु छुँदा हात झट्ट तानिनु; तिखो वस्तुले घोच्दा झस्कनु वा आँखानेर केही आउँदा आँखा झिम्किनु।

५. पिट्युटरी ग्रन्थिले शरीरको वृद्धि, दुध उत्पादन, रक्तचाप र पानीको मात्रा नियन्त्रण गर्नुका साथै एड्रिनल ग्रन्थि सक्रिय गराउने र यौन हर्मोन उत्पादनमा मदत गर्ने गरी अरू ग्रन्थिको कामलाई निर्देशन र नियन्त्रण गर्छ; त्यसैले यसलाई गुरु ग्रन्थि भनिन्छ।

६. (क) नलीयुक्त ग्रन्थिमा नली हुन्छ र रस नलीबाट सम्बन्धित अङ्गमा जान्छ; नलीविहीन ग्रन्थिमा नली हुँदैन र हर्मोन सिधै रगतमा मिसिन्छ। (ख) पसिना, आँसु, र्‍याल ग्रन्थि नलीयुक्तका उदाहरण हुन्; पिट्युटरी, थाइरोइड, एड्रिनल नलीविहीनका उदाहरण हुन्।

७. गर्भाशयलाई अड्याउने पेल्भिक मांसपेशी कमजोर भई गर्भाशय योनिमार्गतिर झर्ने समस्यालाई आङ खस्ने समस्या भनिन्छ। कारण: (क) सानै उमेरमा गर्भवती हुनु; (ख) गर्भवती वा सुत्केरी अवस्थामा गह्रौँ भारी उचाल्नु वा बोक्नु।

८. डिम्बवाहिनी नली गर्भाशयको माथिल्लो भागको दायाँ र बायाँ एक–एकवटा हुन्छन्; लम्बाइ १०–१२ से.मि. र मोटाइ ३ मि.मि. हुन्छ। यसले डिम्बाशयबाट निस्केको डिम्ब ग्रहण गर्छ र निषेचित डिम्बलाई गर्भाशयसम्म पुर्‍याउँछ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. मस्तिष्कका भागहरूको स्थान र कार्य वर्णन गर्नुहोस्। [4]
2. स्वचालित स्नायु प्रणाली भनेको के हो? सिम्प्याथेटिक र प्यारासिम्प्याथेटिक स्नायु प्रणालीका कार्यको तुलना गर्नुहोस्। [4]
3. कुनै चार नलीविहीन ग्रन्थिको स्थान, हर्मोन र कार्य लेख्नुहोस्। [4]
4. स्त्रीका आन्तरिक प्रजनन अङ्गको बनोट र कार्य वर्णन गर्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. मस्तिष्क खप्परको हड्डीभित्र रहने, मस्तिष्क आवरणले ढाकिएको, वयस्कमा करिब १.५ के.जी. तौलको नरम अङ्ग हो। (क) ठुलो मस्तिष्क — सबैभन्दा ठुलो, माथिल्लो भाग, दायाँ–बायाँ दुई भागमा बाँडिएको; विचार, स्मरण, तर्क, ठिक–बेठिक छुट्याउने र विश्लेषण गर्ने; तातो, चिसो, स्वाद, श्रवण र दृश्यको चेतना दिने र शरीरलाई निर्देशन दिने। (ख) सानो मस्तिष्क — ठुलो मस्तिष्कको तल, मस्तिष्क सेतुको पछाडि; मांसपेशीको गति समन्वय गर्ने र शारीरिक सन्तुलन राख्ने। (ग) मध्य मस्तिष्क — ठुलो मस्तिष्क र मस्तिष्क सेतुको बिचमा; सुषुम्नाको सूचना ठुलो मस्तिष्कसम्म र ठुलो मस्तिष्कको निर्देशन सुषुम्नासम्म लैजाने। (घ) मस्तिष्क सेतु — मध्य मस्तिष्क र सुषुम्ना शीर्षको बिचमा; पुलको काम। (ङ) सुषुम्ना शीर्ष — सुषुम्ना र मस्तिष्क सेतुको बिचमा; मुटु र श्वासप्रश्वास नियन्त्रण तथा प्रतिक्षेप कार्य।

२. हामीले चाहेर वा नचाहेर पनि शरीरमा आफैँ भइरहने काम (मुटुको धड्कन, पाचन, नानीको आकार) नियन्त्रण गर्ने प्रणालीलाई स्वचालित स्नायु प्रणाली भनिन्छ। यसका दुई भाग उल्टो काम गरेर सन्तुलन राख्छन्: (क) सिम्प्याथेटिकले श्वासको गति तीव्र पार्छ, प्यारासिम्प्याथेटिकले सामान्य बनाउँछ; (ख) सिम्प्याथेटिकले मुटुको गति बढाउँछ, प्यारासिम्प्याथेटिकले घटाउँछ; (ग) सिम्प्याथेटिकले आँखाको नानी ठुलो पार्छ, प्यारासिम्प्याथेटिकले सानो पार्छ; (घ) सिम्प्याथेटिकले पाचन ढिलो पार्छ, प्यारासिम्प्याथेटिकले छिटो पार्छ। सिम्प्याथेटिक डर, खतरा र व्यायाममा तथा प्यारासिम्प्याथेटिक आराम र निद्रामा बढी सक्रिय हुन्छ।

३. (क) पिट्युटरी — ठुलो मस्तिष्कको ठिकमुनि; वृद्धि हर्मोन लगायत; वृद्धि, स्तनमा दुध, रक्तचाप र पानीको नियन्त्रण, एड्रिनल सक्रिय गराउने; गुरु ग्रन्थि। (ख) थाइरोइड — घाँटीको अगाडि; थाइरोक्सिन; रक्तसञ्चार, पाचन, श्वासमा मदत, हाड–मांसपेशी र मानसिक विकास। (ग) एड्रिनल — मिर्गौलामाथि; कोर्टेक्सबाट कोर्टिकोस्टेरोइड्स र मेडुल्लाबाट एड्रिनालिन; पाचन, मुटुको गति, अक्सिजनको मात्रा र यौन क्रियामा प्रभाव। (घ) प्याङ्क्रियाज — आमाशयको तल ड्युओडिनममा; इन्सुलिन र ग्लुकागोन; रगतमा चिनी नियन्त्रण; साथै पाचन रस बनाउने मिश्रित ग्रन्थि।

४. (क) योनिमार्ग — मलद्वार र मूत्रमार्गको बिचबाट गर्भाशयको मुखसम्म फैलिएको ७–१० से.मि. लामो, ४–७ से.मि. चौडा मांसपेशीय नली; खुम्चिने–फैलिने गुण; महिनावारीको रगत बाहिर पठाउने, यौन सम्पर्क र बच्चा जन्माउने मार्ग। (ख) गर्भाशय — खोक्रो मांसपेशीय अङ्ग, करिब ७.५ × ५ × २.५ से.मि., ६० ग्राम; भ्रूणलाई सुरक्षा र पोषण दिई हुर्काउने; पेल्भिक मांसपेशीले अड्याएको। (ग) डिम्बवाहिनी नली — गर्भाशयको माथिल्लो दुवैतिर, १०–१२ से.मि. लामो, ३ मि.मि. मोटो; डिम्ब ग्रहण गरी निषेचित डिम्ब गर्भाशयसम्म पुर्‍याउने। (घ) डिम्बाशय — गर्भाशयको दुवैतिर, २.५ × १.५ × १ से.मि., ८–१० ग्राम; महिनामा एउटा डिम्ब र इस्ट्रोजेन–प्रोजेस्टेरोन हर्मोन उत्पादन।