गायन र वादन

बिहानको प्रार्थनामा राष्ट्रिय गान, दसैँ–तिहारमा मालश्री र देउसी–भैलो, खेतमा रोपाइँ गीत, बिहेमा पञ्चे बाजा र साँझ चौतारीमा मादलको ताल — नेपाली जीवन गीत–सङ्गीतबिना अधुरो छ। आफ्ना भावनालाई शब्द संयोजन गरी स्वर र ताल का माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने कलालाई गायन भनिन्छ भने सुर र तालमा विभिन्न वाद्ययन्त्र बजाउने कलालाई वादन भनिन्छ। गाउने कला भएको व्यक्ति गायक र बजाउने कला भएको व्यक्ति वादक हो। कण्ठबाट मात्र वा बाजासँगै, एकल वा समूहमा गाउन–बजाउन सकिन्छ। यस एकाइमा सङ्गीतको महत्त्व, सङ्गीतका पारिभाषिक शब्द, कक्षागत गीत, हार्मोनियम–किबोर्ड, मेजर–माइनर स्केल, तबला र मादलका ताल तथा सारङ्गी जस्ता लोकबाजाको अभ्यास गरिन्छ।

१२.१ मानव जीवनमा सङ्गीतको महत्त्व

शताब्दियौँदेखि सङ्गीत मानव जीवनको अभिन्न अङ्ग हो। मानिसले सुख–दुःख, हाँसो–खुसी, मिलन–बिछोडका अनुभव विभिन्न कलामार्फत व्यक्त गर्छ। सङ्गीत, काव्य (साहित्य), चित्रकला, मूर्तिकला र वास्तुकला लाई ललितकला का पाँच श्रेणीमा राखिन्छ। तीमध्ये सङ्गीतमा स्वर, ताल र नृत्यका माध्यमबाट भावना सहजै व्यक्त गर्न सकिन्छ; गायन, वादन र नृत्य तीनैको सामूहिक प्रस्तुतिमा सङ्गीतले पूर्णता पाउँछ। जन्मदेखि मृत्युसम्मका सबै संस्कारमा सङ्गीत प्रयोग हुन्छ; सङ्गीतबिना कुनै उत्सव पूरा हुँदैन। सङ्गीत कुनै एक भाषा, धर्म, लिङ्ग, क्षेत्र वा भूगोलमा सीमित छैन; यसको दायरा विश्वव्यापी छ।

लाभ	व्याख्या
(क) शारीरिक	रुचिअनुसारका सङ्गीत गतिविधिमा आबद्ध गराई रोगीको उपचार गर्ने सङ्गीत चिकित्सा प्राचीन कालदेखि प्रचलित छ र अहिले बढ्दो छ; स्मरणशक्ति बढाउँछ, राम्रो निद्रा ल्याउँछ, असह्य पीडामा आराम दिन्छ, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ र तनाव बढाउने हर्मोन घटाउँछ
(ख) मनोवैज्ञानिक	डर, क्रोध, चिन्ता र शोक घटाई आत्मबल र आत्मविश्वास बढाउँछ; भड्किएको मनलाई स्वर, लय र शब्दले स्थिर बनाउँछ; गायन, वादन र नृत्यले दायाँ–बायाँ दुवै मस्तिष्क सक्रिय बनाई प्रसन्नता, स्मरणशक्ति र सिक्ने क्षमता बढाउँछ
(ग) सामाजिक	सामाजिक समावेशीकरण र मैत्री बढाउँछ; जनचेतना जगाई विकृति हटाउँछ र सद्भाव कायम गर्छ; राष्ट्रिय एकताको भाव जगाउँछ; चाडपर्वमा मिलेर गाउँदा "तेरो–मेरो" भन्दा "हाम्रो" भावना बढ्छ
(घ) आध्यात्मिक	मन स्थिर र एकाग्र बनाउँछ; गुरुकुलमा स्वर र लयमा वैदिक मन्त्र गाउने परम्परा छ, जसले उच्चारण स्पष्ट, स्मरणशक्ति तीव्र र मन शान्त बनाउँछ; ध्यान साधनामा प्रवेश गर्न मदत गर्छ

१२.२ सङ्गीतका पारिभाषिक शब्दावलीको परिचय

सङ्गीतका पारिभाषिक शब्दको जानकारीले सिकाइ र साधनालाई सहज बनाउँछ।

(क) सप्तक

हार्मोनियममा प्रायः ३७ देखि ४२ वटा पर्दा हुन्छन्; ठुलो पियानोमा ८८ वटासम्म पर्दा हुन्छन्, जसमा ५२ सेता र ३६ काला हुन्छन्। सेता पर्दा बायाँबाट दायाँ बजाउँदै जाँदा सा, रे, ग, म, प, ध, नि, सां … आउँछन्। तल्लो सा पछि माथिल्लो सां बजाउँदा त्यो उही स्वर भए पनि दोब्बर कम्पन भएको अर्थात् एक सप्तक माथिको हुन्छ।

एक सप्तकभित्र १२ स्वर हुन्छन्: सात शुद्ध स्वर (सेता पर्दा) र पाँच विकृत स्वर (काला पर्दा) — कोमल रे, कोमल ग, तीव्र म, कोमल ध र कोमल नि। चित्रमा १, ३, ५, ६, ८, १० र १२ नम्बरका सेता पर्दा शुद्ध र २, ४, ७, ९, ११ नम्बरका काला पर्दा विकृत स्वरका हुन्।

तीन सप्तक: औसत मानिसको स्वर दायरा करिब तीन सप्तकसम्म हुन्छ; त्यसैले गायन–वादनमा प्रायः तीन सप्तक प्रयोग हुन्छन्:

सप्तक	आवाज	स्वरलिपिमा लेख्ने तरिका
मन्द्र सप्तक	मोटो, धोद्रो	स्वरको तल थोप्लो
मध्य सप्तक	ठिक्कको, सामान्य	कुनै थोप्लो नराखी स्वरको नाम मात्र
तार सप्तक	तिखो, अग्लो	स्वरको माथि थोप्लो (जस्तै सां, रें, गं)

(ख) थाट

रागलाई व्यवस्थित र अनुशासित गर्न प्राचीनकालदेखि विभिन्न विधि विकास भए। आधुनिक समयमा शास्त्रकारले दस थाट निर्माण गरेका छन्, जसबाट केही अपवादबाहेक सबै राग बनेका छन्:

क्र.स.	थाट	स्वरको विशेषता
१	बिलावल	सबै स्वर शुद्ध
२	कल्याण	म तीव्र, बाँकी शुद्ध
३	खमाज	नि कोमल, बाँकी शुद्ध
४	काफी	ग र नि कोमल, बाँकी शुद्ध
५	भैरव	रे र ध कोमल, बाँकी शुद्ध
६	आसावरी	ग, ध र नि कोमल, बाँकी शुद्ध
७	मारवा	रे कोमल र म तीव्र, बाँकी शुद्ध
८	तोडी	रे, ग, ध कोमल र म तीव्र, बाँकी शुद्ध
९	पूर्वी	रे र ध कोमल र म तीव्र, बाँकी शुद्ध
१०	भैरवी	रे, ग, ध र नि कोमल, बाँकी शुद्ध

(ग) स्केल

गीत सिर्जना गर्दा स्केलको आधार लिइन्छ र गीत तथा गायकको प्रकृतिअनुसार स्केल छानिन्छ। मेजर, माइनर, क्रोमेटिक जस्ता स्केल हुन्छन्; एक सप्तकका १२ स्वरबाट १२ वटै मेजर, माइनर र क्रोमेटिक स्केल बन्छन्। स्केलका स्वर चिन्ने दुई प्रक्रिया:

• पहिलो प्रक्रिया (आधा स्वर): एक पटकमा छेउको अर्को पर्दामा जाने, जस्तै सा बाट कोमल रे, कोमल रे बाट शुद्ध रे। यसलाई आधा चरण (आधा स्वर) भनिन्छ। यसरी १ देखि १२ सबै पर्दा बजाउँदा क्रोमेटिक स्केल बन्छ।
• दोस्रो प्रक्रिया (पूरा स्वर): बिचको एउटा स्वर छोडेर अर्कोमा जाने, जस्तै सा बाट कोमल रे छोडेर शुद्ध रे। यसलाई पूरा चरण (पूरा स्वर) भनिन्छ। यसबाट मेजर स्केल निकालिन्छ।

मेजर स्केल: "सी मेजर" (सा बाट सुरु हुने) स्केलमा काला पर्दा प्रयोग नहुने भएकाले बजाउन सजिलो हुन्छ र सङ्गीत सिकाइ यहीँबाट सुरु गरिन्छ। सूत्र: रुट स्वरपछि क्रमशः पूरा, पूरा, आधा, पूरा, पूरा, पूरा, आधा। (सा → रे → ग → म → प → ध → नि → सां; ग–म र नि–सां बिच अर्को स्वर नभएकाले आधा अन्तराल हुन्छ।)

माइनर स्केल: यसमा पनि सात स्वर हुन्छन्। सा बाट सुरु गर्दा: सा, रे, कोमल ग, म, प, कोमल ध, कोमल नि, सां। सूत्र: क्रमशः पूरा, आधा, पूरा, पूरा, आधा, पूरा, पूरा।

(घ) राग

रागका विशेषता: (१) केही अपवादबाहेक कम्तीमा ५ र बढीमा ७ स्वर प्रयोग हुन्छन् — ५ स्वरको राग औडव, ६ स्वरको षाडव र ७ स्वरको सम्पूर्ण जातिको राग; (२) प्रत्येक राग कुनै एक थाटमा आधारित हुन्छ; (३) स्वरलाई महत्त्वअनुसार वादी, संवादी, अनुवादी, विवादी र वर्ज्य भनिन्छ; (४) प्रत्येक रागको गायन समय फरक हुन्छ; (५) आरोह, अवरोह र पकड निश्चित हुन्छन्। अल्हैया बिलावल, यमन, भूपाली, दुर्गा, काफी, भैरव, भैरवी, खमाज, आसावरी, मारवा, पूर्वी, तोडी जस्ता अनेक राग छन्।

राग यमन (कल्याण थाट, तीव्र म):

भाग	स्वर
आरोह	नि (मन्द्र) रे ग, मं ध नि सां
अवरोह	सां नि ध प मं ग रे सा
पकड	नि (मन्द्र) रे ग रे, नि (मन्द्र) रे सा, प मं ग रे, नि (मन्द्र) रे सा

(ङ) स्थायी र (च) अन्तरा

गीतका प्रायः दुई भाग हुन्छन्: स्थायी र अन्तरा। गीतको सुरुमा आउने, प्रायः दुई हरफको, गीतको समग्र भाव बोक्ने र अन्तरापछि पनि बारम्बार दोहोरिने भागलाई स्थायी भनिन्छ; निरन्तर दोहोरिने भएकाले यसलाई स्थायी भनिएको हो। गीतको बिचमा आउने, प्रायः चार हरफको, स्थायीको भाव विस्तार गर्ने भागलाई अन्तरा भनिन्छ। गीतमा स्थायी एउटा मात्र हुन्छ भने अन्तरा दुई, तीन, चार वा बढी हुन सक्छन्; आधुनिक गीतमा प्रायः दुई–चार र लोक तथा दोहोरी गीतमा धेरै अन्तरा हुन्छन्।

भाग	कक्षागत गीतबाट उदाहरण
स्थायी	टेक्ने धर्ती बस्ने ओत मिठो हावा पानी / यही माटामा फुल्छ फल्छ हाम्रो जिन्दगानी
अन्तरा	स्वावलम्बी पाइला हाम्रा जाँगरिला हात / सिर्जनाको बिउ छर्न हुन्छन् एकै साथ / नेपाली हो नाम हाम्रो इमान हो धन / प्रकृतिको गौरवले स्वाभिमानी मन
फेरि स्थायी	टेक्ने धर्ती बस्ने ओत मिठो हावा पानी

(छ) शास्त्रीय, (ज) लोक र (झ) आधुनिक गीत

आधार	शास्त्रीय	लोक	आधुनिक
अर्थ	शास्त्रमा आधारित सङ्गीत	आम जनताको सरल गीत	समयअनुसार आधुनिकता अँगालेर रचिएको गीत
नियम	शास्त्रका नियम अक्षरशः पालना; रागका स्वर बदल्न नपाइने (जस्तै यमनमा तीव्र म नै)	कडा नियम हुँदैन	शब्द र भावको प्रधानता; लोक भाका र भावबाट प्रभावित
सिक्ने तरिका	योग्य गुरुको सान्निध्यमा लामो साधना	परम्पराबाट पुस्तान्तरण	सङ्गीतकार, गीतकार र गायकको सहकार्य
सर्जक	शास्त्रकार र गुरु	प्रायः अज्ञात	ज्ञात गीतकार र सङ्गीतकार
उद्देश्य र अवसर	कला साधना	जनमनोरञ्जन; बिहे, चाडपर्व, खेती, धर्म	मनोरञ्जन र अभिव्यक्ति

शास्त्रीय सङ्गीतमा भाव र मिठास भर्न कलाकार स्वतन्त्र हुन्छन्, तर शास्त्रविपरीत स्वर प्रयोग गर्न पाउँदैनन्; परम्परागत गायन–वादन शैलीका नियम अक्षरशः पालना गर्ने भएकाले यसलाई शास्त्रीय (शास्त्र प्रधान) भनिएको हो। लोकगीतमा मानव जीवनको आनन्द, जोस, करुणा र सुख–दुःखको चित्रण हुन्छ र यो सामूहिक रूपमा गाइन्छ, बजाइन्छ र नाचिन्छ। नेपाली गीतको प्रारम्भिक रूप लोकगीत नै हो; समयसँगै नयाँ शैलीमा परिणत भएकाले आधुनिक गीत भनियो।

१२.३ कक्षागत गीत

विद्यालयमा बिहानको प्रार्थनापछि कक्षाकोठामा गाइने, विद्यार्थीको उमेर र स्तर हेरी तयार पारिएको गीतलाई कक्षागत गीत भनिन्छ। यसमा राष्ट्रप्रेम, सम्मान, एकता र वीरताको गाथा हुन्छ। कक्षा ८ को कक्षागत गीत:

स्थायी: टेक्ने धर्ती बस्ने ओत मिठो हावा पानी (२) / यही माटामा फुल्छ फल्छ हाम्रो जिन्दगानी (२) अन्तरा १: स्वावलम्बी पाइला हाम्रा जाँगरिला हात (२) / सिर्जनाको बिउ छर्न हुन्छन् एकै साथ (२) / नेपाली हो नाम हाम्रो इमान हो धन (२) / प्रकृतिको गौरवले स्वाभिमानी मन (२) अन्तरा २: आँट गरे नसकिने केही काम हुन्न (२) / कर्मशील बन्यौ भने अप्ठ्याराले छुन्न (२) / कुना कुना जगाएर चेतनाको गीत (२) / सबैतिर फैलाउँछौँ हामी आफ्नो सीप (२)

यो गीत ६ मात्राको दादरा (झ्याउरे) तालमा छ। स्वरलिपिमा प्रत्येक तालखण्ड (३–३ मात्रा) मा स्वर र शब्द मिलाएर लेखिन्छ; पहिलो हरफको सुरुका स्वर: प – ग, रे – सा, ध – सा, प – प … र दोस्रो हरफका: ग – म, म ध प, म – ग, रे – म …। शिक्षकको सहयोगमा पूरा स्वरलिपि हेरी गाउनुहोस्।

१२.४ हार्मोनियम र किबोर्डमा सिकेका गीत वादनको अभ्यास

गीत बजाउनुअघि हार्मोनियम वा किबोर्डको सामान्य परिचय र औँला चलाउने सही तरिका जान्नुपर्छ। दुवै हात वा एउटा मात्र हातले पर्दामा सही औँला चलाउने अभ्यास गर्नुहोस्। दायाँ हातका औँलालाई बुढीऔँलाबाट क्रमशः १, २, ३, ४, ५ नम्बर दिइन्छ; स्वरलिपिमा कुन स्वरमा कुन औँला भनेर लेखिएको हुन्छ। सा–रे–ग मा १–२–३ औँला चलाएपछि बुढीऔँला (१) लाई तीनतिरको औँलामुनिबाट म मा सारेर म–प–ध–नि–सां मा १–२–३–४–५ चलाउँदा आठै स्वर सहज रूपमा बज्छन्।

राष्ट्रिय गान वादन: राष्ट्रिय गान "सयौँ थुँगा फूलका हामी" ६ मात्राको दादरा (झ्याउरे) तालमा छ। तालका बोल: धिं – ती | ना धि ना (प्रत्येक आवृत्तिमा ६ मात्रा)। पहिलो हरफको सुरुका स्वर: ग – रे | सा रे नि | सा – ग | म – प | ग रे सा | रे नि सा … (यहाँ ग र नि कोमल प्रयोग भएका छन्)। शिक्षकको सहयोगमा स्वरलिपि हेरी हार्मोनियममा बजाउनुहोस्।

१२.५ सिकेका गीतमा मेजर र माइनर स्केलको अभ्यास

गीत बनाउने स्वर तीन प्रकारका हुन्छन्: शुद्ध, कोमल र तीव्र।

• गीतमा सा, रे, ग, म, प, ध, नि सबै शुद्ध स्वर मात्र प्रयोग भएका छन् भने त्यो मेजर स्केल को गीत हुन्छ।
• शुद्ध स्वरसँगै कोमल ग, ध वा नि पनि प्रयोग भएका छन् भने त्यो माइनर स्केल को गीत हुन्छ।

मेजर स्केललाई अङ्ग्रेजी वर्णमालाका सात अक्षर (सी, डी, ई …) ले र माइनरलाई तिनै अक्षरपछि "माइनर" जनाउने सङ्केत थपेर लेखिन्छ; नेपालीमा थाट वा सरगमको नामले पनि जनाइन्छ। हाम्रो राष्ट्रिय गान मा कोमल ग र कोमल नि प्रयोग भएकाले यो माइनर स्केल मा बनेको गीत हो। अन्तिम हरफ "अग्रगामी राष्ट्र हाम्रो जय जय नेपाल" सम्म यही स्वरलिपिअनुसार अभ्यास गर्नुहोस्।

१२.६ गीत वा धुनमा ताल वाद्यको अभ्यास (कहरवा, दादरा, रूपक र झपताल)

तालवाद्य बजाउनुअघि बाजाको परिचय र बजाउने विधि जान्नुपर्छ। दादरा, कहरवा, रूपक र झपताल विशेष गरी तबला मा बजाइन्छन्। तबला शास्त्रीय र सुगम सङ्गीतमा प्रयोग हुने लोकप्रिय तालवाद्य हो र नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का लगायत दक्षिण एसियामा प्रचलित छ। "तबला" नाम अरबी–फारसी शब्द तब्ल बाट आएको मानिन्छ। तबला भुइँ, टेबुल वा स्ट्यान्डमा राखेर बजाउन सकिन्छ।

तबलाका बोल निकाल्ने तरिका (कहरवाका लागि):

बोल	कसरी बजाउने
धा	दायाँ हातले दायाँ तबलामा "ना" र बायाँ हातले बायाँ (डग्गा) मा "गे" एकसाथ गुन्जने गरी
गे	देब्रे हातले बायाँ भागमा औँलाको सहायताले गुन्जने गरी
न/ना	दायाँ हातको चोरऔँलाले दायाँ भागको किनारमा गुन्जने गरी
ति	दायाँ हातको चोरऔँलाले दायाँ भागको मैदान (बिचतिर) मा
क	देब्रे हातले बायाँ भागमा सबै औँला छोपेजस्तो गरी (नगुन्जने)
धी	दायाँमा "ती" र बायाँमा "गे" एकसाथ गुन्जने गरी

अभ्यासका बोल: (१) धाधाधाधा | गेगेगेगे | नानानाना | तितितिति; (२) नननन | कककक | धीधीधीधी | नानानाना; (३) धाधा | गेगे | नाना | तिति | नन | कक | धीधी | नाना; (४) धा गे ना ति | न क धी ना।

चार तालको ठेका

ताल	मात्रा	विभाग	ताली–खाली	ठेका (बोल)	गीतका उदाहरण
कहरवा	८	२ (४+४)	१ ताली, १ खाली	धा गे न ति | न क धि न	रातो र चन्द्र सूर्य; गाउँछ गीत नेपाली
दादरा	६	२ (३+३)	१ ताली, १ खाली	धा धि ना | धा ति ना	बिहान उठ्नेबित्तिकै हिमाल देख्न पाइयोस्; देशले रगत मागे
रूपक	७	३ (३+२+२)	१ खाली, २ ताली	ति ति ना | धि ना | धि ना	तिम्रो जस्तो मुटु मेरो पनि; कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री
झपताल	१०	४ (२+३+२+३)	३ ताली, १ खाली	धि ना | धि धि ना | ति ना | धि धि ना	लौ सुन म भन्छु मेरो रामकहानी

अलङ्कार अभ्यास: प्रत्येक तालमा अलङ्कार गाउँदै–बजाउँदै अभ्यास गरिन्छ, जस्तै:

• कहरवामा — आरोह: सारेगम | रेगमप | गमपध | मपधनि | पधनिसां; अवरोह: सांनिधप | निधपम | धपमग | पमगरे | मगरेसा।
• दादरामा — आरोह: सारेग | रेगम | गमप | मपध | पधनि | धनिसां; अवरोह: सांनिध | निधप | धपम | पमग | मगरे | गरेसा।
• रूपकमा — आरोह: सारेग | सारे | गम | रेगम | रेग | मप | गमप | गम | पध …
• झपतालमा — आरोह: सारे | सारेग | रेग | रेगम | गम | गमप | मप | मपध | पध | पधनि …

१२.७ लोक तालको परिचय र अभ्यास (झ्याउरे, ख्याली, सम्हाला र सेलो)

सुर र तालको सम्बन्ध नङ र मासु जस्तै हुन्छ — एकअर्काबिना अपूर्ण। सुरबाजाको धुन, गायन र नृत्य सबैलाई तालले व्यवस्थित गर्छ।

लोक ताल	मात्रा र विभाग	मुख्य बाजा र विशेषता	उदाहरण गीत
झ्याउरे	६ (३+३)	मादल; झ्याउरे गीतमा बज्ने; तबलाका बोल राखेर बनेको यस्तै ताल दादरा हो; राष्ट्रिय गानमा यही ताल	पानको पात; बल्ल पर्‍यो निरमाया; चरीले काफल टिप्यो
ख्याली	८ (४+४)	मादल; ख्याली गीत र नाचमा; तबलाको बोल राखेर बनेको यस्तै ताल कहरवा हो	गाउँछ गीत नेपाली; रेशम फिरिरी; सिमसिमे पानीमा
सम्हाला	८ (४+४)	ठुलो मादलमा खुला तरिकाले बोल बजाइने; ख्याली समूहको ताल	मारुनी गीत; आकाशैमा हेरौँ त
सेलो	८ (४+४)	डम्फु; तामाङ सेलो र शेर्पा शेब्रु गीतमा	च्याङ्बा होई च्याङ्बा; माथि माथि सैलुङ्गेमा

ख्याली, सम्हाला र सेलो तीनै ८ मात्राका, ४–४ का दुई विभाग भएका "ख्याली समूह" का ताल हुन् — यो समानता हो। तर बाजा र वादन शैली फरक भएकाले (ख्याली र सम्हालामा मादल, सम्हालामा ठुलो मादलको खुला बोल, सेलोमा डम्फु) तिनको आवाज फरक सुनिन्छ — यो भिन्नता हो। तबला र मादलको बोल र बजाउने शैली फरक भएकाले समान मात्राका ख्याली र कहरवा, झ्याउरे र दादरा पनि अलग–अलग सुनिन्छन्।

१२.८ स्थानीय लोकबाजा बजाउने अभ्यास (सुरबाजा र तालबाजा)

कुनै स्थान, समुदाय र जातिको विशेषता बोकेर बनेका, सङ्गीतको स्वर वा ध्वनि निकाल्न प्रयोग हुने बाजालाई स्थानीय लोकबाजा भनिन्छ; यिनको प्रयोग प्रायः स्थानीय तथा लोकगीतमा हुन्छ। सुरबाजा ले धुन (स्वर) बजाउँछन् — सारङ्गी, बाँसुरी, मुरली, अरबाजो; तालबाजा ले ताल दिन्छन् — मादल, डम्फु, ढोलक, खैँजडी, झ्याली।

(क) सारङ्गी

सारङ्गी नेपालका मौलिक र अत्यन्त लोकप्रिय लोकबाजामध्ये एक हो र यो गन्धर्व जातिको पेसागत पुर्ख्यौली बाजा हो। सारस चराजस्तो सुमधुर आवाज दिने भएकाले यसको नाम सारङ्गी रहेको भनिन्छ।

• ठुलो सारङ्गीलाई अरबाजो पनि भनिन्छ र यसको स्वरलाई भाले स्वर भनिन्छ; सानो सारङ्गीको स्वरलाई पोथी स्वर भनिन्छ।
• सारङ्गीको बनावट घोडाको शरीरबाट प्रेरित भएको जनधारणा भएकाले यसका अङ्गका नाम घोडाका अङ्गबाट राखिएका छन्: टाउको, गाला, करङ, लगाम, पेट, पुच्छर, घोडी आदि।
• सबैभन्दा माथिल्लो भागलाई कलश वा शिर, तार कस्नेलाई मुर्रा, तार अड्याउनेलाई सुन्दरी भनिन्छ; अन्य भाग गलो, लोती, धनु, कम्मर, चाँप आदि हुन्।
• रेट्ने काठको धनु मा बाँधिने धागो घोडाको पुच्छरको रौँबाट बनाइन्छ; राम्रो आवाजका लागि धागोमा खोटो (रेजिन) लगाइन्छ।
• सारङ्गीमा चारवटा तार हुन्छन्; पहिले घोडाकै आन्द्राबाट बनाइन्थे, अहिले खसीबोकाको आन्द्रा, प्यारासुटको धागो, ब्याडमिन्टनको धागो वा धातुको तार प्रयोग हुन्छ।
• सारङ्गीको काठ प्रायः दुधे खिर्रा, दुनी, पैयुँ, ओखर र आँपबाट बनाइन्छ।
• गन्धर्वहरूले वीर र सहिदका गाथा, कर्खा र सत्य घटनाका गीत सारङ्गी बजाउँदै गाउँगाउँ सुनाउँदै हिँड्ने परम्परा अझै छ; आज अरू जातिका मानिसले पनि सारङ्गी सिक्छन्।
• झलकमान गन्धर्व ले गाएको "आमाले सोध्लिन् नि खोई छोरा भन्लिन्" (बाबाले सोध्लान्…) प्रसिद्ध कर्खा गीत हो।

समान, दुगुन र तिगुन लय

एउटै तालको बोललाई फरक गतिमा बजाउन सकिन्छ। समान लय मा एक मात्राको समयमा एउटा बोल, दुगुन मा एक मात्राको समयमा दुई र तिगुन मा तीन बोल बजाइन्छ। स्वरलिपिमा एक मात्रामा पर्ने बोलको समूहलाई अर्धचन्द्राकार (कोष्ठक) भित्र राखिन्छ।

लय	तबलाका बोल (दादरा, ६ मात्रा)	मादलका बोल
समान (एक मात्रामा एक बोल)	धा धि ना | धा तु ना	घिन् – ताङ | तक घिन् ताङ
तिगुन (एक मात्रामा तीन बोल)	(धाधिना) (धातुना) (धाधिना) | (धातुना) (धाधिना) (धातुना)	(घिन्–ताङ) (तकघिन्ताङ) …

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. मानव जीवनमा सङ्गीतको महत्त्व बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस्। (क) शारीरिक: सङ्गीत चिकित्साबाट रोगको उपचार, राम्रो निद्रा, पीडामा आराम र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि; (ख) मनोवैज्ञानिक: डर, क्रोध, चिन्ता र शोक घटाउने, आत्मविश्वास र स्मरणशक्ति बढाउने; (ग) सामाजिक: समावेशीकरण, मैत्री, जनचेतना, सद्भाव र राष्ट्रिय एकता; (घ) आध्यात्मिक: मन स्थिर र एकाग्र, मन्त्रोच्चारणले स्पष्ट उच्चारण र शान्ति; (ङ) जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार र चाडपर्वमा अनिवार्य; (च) मनोरञ्जन र भावना अभिव्यक्तिको माध्यम; (छ) जीवनशैली र आचरणमा सकारात्मक परिवर्तन।

२. "गायन, वादन र नृत्य शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक आनन्द प्राप्तिका साधन हुन्।" तर्कसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। शारीरिक: गाउँदा गहिरो सास लिनुपर्ने भएकाले फोक्सोको क्षमता बढ्छ; बजाउँदा हात–आँखाको समन्वय र नृत्यमा पूरै शरीरको व्यायाम हुन्छ; सङ्गीतले निद्रा र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता सुधार्छ। मानसिक: मन पर्ने गीतले तनाव, डर र क्रोध घटाउँछ; गायन, वादन र नृत्यले दायाँ–बायाँ दुवै मस्तिष्क सक्रिय बनाई स्मरणशक्ति र सिक्ने क्षमता बढाउँछन्; समूहमा गाउँदा–नाच्दा आत्मविश्वास र खुसी बढ्छ। आध्यात्मिक: भजन, मन्त्र र शास्त्रीय रागले मनलाई एकाग्र र शान्त बनाउँछन् र ध्यान साधनाको बाटो खोल्छन्। त्यसैले तीनै कला आनन्द प्राप्तिका प्रभावकारी साधन हुन्।

३. सप्तक केलाई भनिन्छ? स्वरलिपिमा कुन स्वर कुन सप्तकको हो भनेर कसरी छुट्याइन्छ? सा, रे, ग, म, प, ध, नि — सात शुद्ध स्वर क्रमैसँग बस्ने स्थानलाई सप्तक भनिन्छ; यसमा ५ विकृतसहित १२ स्वर हुन्छन्। गायन–वादनमा प्रायः तीन सप्तक प्रयोग हुन्छन्: मोटो आवाजका लागि मन्द्र, सामान्य आवाजका लागि मध्य र तिखो आवाजका लागि तार सप्तक। स्वरलिपिमा मन्द्र सप्तकका स्वरको तल थोप्लो, मध्य सप्तकमा थोप्लो नराखी र तार सप्तकका स्वरको माथि थोप्लो राखिन्छ; जस्तै माथि थोप्लो भएको सां, रें, गं तार सप्तकका स्वर हुन्।

४. थाट भनेको के हो? आधुनिक समयमा कति थाट प्रचलनमा छन्? नामसहित लेख्नुहोस्। रागहरू बन्ने सात स्वरको क्रमबद्ध समूह थाट हो; थाट गाइँदैन, यसबाट बनेका राग गाइन्छन्। आधुनिक समयमा दस थाट प्रचलनमा छन्: बिलावल, कल्याण, खमाज, काफी, भैरव, आसावरी, मारवा, तोडी, पूर्वी र भैरवी।

५. स्केलको परिभाषासहित मेजर र माइनर स्केल उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। आधारभूत पिच (रुट स्वर) बाट निश्चित अन्तरालमा बनाइएको स्वरहरूको समूह स्केल हो; माथि जाने क्रम आरोह र तल ओर्लने क्रम अवरोह हो। मेजर स्केल: रुटपछि पूरा, पूरा, आधा, पूरा, पूरा, पूरा, आधा; जस्तै सा बाट: सा रे ग म प ध नि सां (सबै शुद्ध, सी मेजर)। माइनर स्केल: रुटपछि पूरा, आधा, पूरा, पूरा, आधा, पूरा, पूरा; जस्तै सा बाट: सा रे कोमल ग म प कोमल ध कोमल नि सां। सबै शुद्ध स्वरको गीत मेजर र कोमल ग, ध वा नि भएको गीत माइनर हुन्छ; राष्ट्रिय गान माइनर स्केलमा छ।

६. राग भनेको के हो? यसका विशेषताको सूची बनाउनुहोस्। स्वर र वर्णयुक्त, सुन्दर र मनलाई आनन्द दिने ध्वनिको विशिष्ट रचना राग हो। विशेषता: (क) कम्तीमा ५ र बढीमा ७ स्वर; (ख) स्वरसङ्ख्याअनुसार औडव (५), षाडव (६) र सम्पूर्ण (७) जाति; (ग) कुनै एक थाटमा आधारित; (घ) वादी, संवादी, अनुवादी, विवादी र वर्ज्य स्वर; (ङ) निश्चित आरोह, अवरोह र पकड; (च) निश्चित गायन समय; (छ) शास्त्रविपरीत स्वर प्रयोग गर्न नपाइने। उदाहरण: यमन, भूपाली, भैरवी, खमाज।

७. लोकगीत र आधुनिक गीतको परिचय दिई मन परेका तीन गीतका बोल लेख्नुहोस्। लोकगीत: आम जनताले गाउने सरल, प्राकृतिक र भावनात्मक गीत; सर्जक प्रायः अज्ञात; पुस्तान्तरण हुँदै आउने; बिहे, चाडपर्व, खेती र धार्मिक अवसरमा सामूहिक रूपमा गाइने; उद्देश्य जनमनोरञ्जन। आधुनिक गीत: समयको माग अनुसार आधुनिकता अँगालेर रचिएको, शब्द र भावप्रधान गीत; लोक भाकाबाट प्रभावित तर नयाँ सङ्गीत शैलीमा। मन परेका गीत (उदाहरण): (१) "रेशम फिरिरी, रेशम फिरिरी, उडेर जाऊँ कि डाँडामा भन्ज्याङ" (लोकगीत); (२) "सिमसिमे पानीमा …" (लोकगीत); (३) "गाउँछ गीत नेपाली ज्योतिको पङ्ख उचाली" (आधुनिक राष्ट्रिय गीत)।

८. आधुनिक र लोक सङ्गीतको तुलनामा शास्त्रीय सङ्गीतलाई शास्त्र प्रधान किन भनिएको हो? शास्त्रीय सङ्गीत शास्त्रमा तोकिएका नियममा पूर्ण रूपमा आधारित हुन्छ। (क) रागका तोकिएका स्वर मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ — कलाकारलाई मन पर्दैमा स्वर बदल्न पाइँदैन, जस्तै कल्याण थाटको राग यमनमा तीव्र म नै लाग्छ, शुद्ध म लगाउन पाइँदैन; (ख) आरोह, अवरोह, पकड, वादी–संवादी र गायन समय निश्चित हुन्छन्; (ग) परम्परागत गायकी र वादन शैलीका नियम अक्षरशः पालना गर्नुपर्छ; (घ) योग्य गुरुको सान्निध्यमा लामो साधना चाहिन्छ। लोकगीतमा कडा नियम हुँदैन र आधुनिक गीतमा शब्द र भाव प्रधान हुन्छन्; त्यसैले शास्त्रीय सङ्गीतलाई शास्त्र प्रधान भनिएको हो।

९. रूपक र झपतालको परिचयसहित दुई गीत वा अलङ्कारको उदाहरण दिनुहोस्। रूपक: ७ मात्रा, ३ विभाग (३+२+२), १ खाली र २ ताली; सम नै खालीमा पर्ने अपवाद; ठेका: ति ति ना | धि ना | धि ना। गीत: "तिम्रो जस्तो मुटु मेरो पनि", "कुन मन्दिरमा जान्छौ यात्री"। अलङ्कार: सारेग | सारे | गम | रेगम | रेग | मप …। झपताल: १० मात्रा, ४ विभाग (२+३+२+३), ३ ताली र १ खाली; ठेका: धि ना | धि धि ना | ति ना | धि धि ना। गीत: "लौ सुन म भन्छु मेरो रामकहानी", "बिर्सेर फेरि मलाई नहेर"। अलङ्कार: सारे | सारेग | रेग | रेगम | गम | गमप …।

१०. ख्याली, सम्हाला र सेलो तालबिच समानता र भिन्नता उल्लेख गर्नुहोस्। समानता: तीनै ८ मात्राका, ४–४ मात्राका दुई विभाग भएका ख्याली समूहका लोक ताल हुन्; तीनै लोक तथा परम्परागत गीतमा प्रयोग हुन्छन्। भिन्नता: (क) ख्याली — मादलमा बजाइने, ख्याली गीत र नाचमा प्रयोग; जस्तै "रेशम फिरिरी", "सिमसिमे पानीमा"। (ख) सम्हाला — ठुलो मादलमा खुला तरिकाले बोल बजाइने; मारुनी गीतमा प्रयोग। (ग) सेलो — डम्फुमा बजाइने; तामाङ सेलो र शेर्पा शेब्रु गीतमा प्रयोग; जस्तै "च्याङ्बा होई च्याङ्बा"। मात्रा समान भए पनि बाजा र वादन शैली फरक भएकाले तीनको आवाज फरक सुनिन्छ।

अध्यायको सारांश

• शब्द, स्वर र तालमा भावना व्यक्त गर्ने कला गायन र सुर–तालमा बाजा बजाउने कला वादन हो; गायन, वादन र नृत्य मिलेर सङ्गीत पूर्ण हुन्छ।
• सङ्गीत, काव्य, चित्रकला, मूर्तिकला र वास्तुकला पाँच ललितकला हुन्; सङ्गीतले शारीरिक, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक र आध्यात्मिक लाभ दिन्छ।
• सात शुद्ध स्वरको घर सप्तक हो; एक सप्तकमा ७ शुद्ध र ५ विकृत (४ कोमल, १ तीव्र) गरी १२ स्वर हुन्छन्; मन्द्रमा तल थोप्लो, तारमा माथि थोप्लो राखिन्छ।
• रागहरू बन्ने सात स्वरको समूह थाट हो; बिलावल, कल्याण, खमाज, काफी, भैरव, आसावरी, मारवा, तोडी, पूर्वी र भैरवी गरी दस थाट छन्।
• मेजर स्केलको सूत्र पूरा–पूरा–आधा–पूरा–पूरा–पूरा–आधा र माइनरको पूरा–आधा–पूरा–पूरा–आधा–पूरा–पूरा हो; राष्ट्रिय गान माइनर स्केलमा छ।
• रागमा ५ देखि ७ स्वर हुन्छन् (औडव, षाडव, सम्पूर्ण); राग यमन कल्याण थाटको हो र यसमा तीव्र म लाग्छ।
• गीतको सुरुमा आउने र दोहोरिने भाग स्थायी तथा भाव विस्तार गर्ने भाग अन्तरा हो; शास्त्रीय, लोक र आधुनिक गीतका नियम र उद्देश्य फरक छन्।
• कहरवा ८, दादरा ६, रूपक ७ र झपताल १० मात्राका ताल हुन्; रूपकमा सम खालीमा पर्छ।
• झ्याउरे ६ मात्राको तथा ख्याली, सम्हाला र सेलो ८ मात्राका लोक ताल हुन्; राष्ट्रिय गान झ्याउरे–दादरा तालमा छ।
• सारङ्गी गन्धर्व समुदायको पुर्ख्यौली सुरबाजा हो; यसमा चार तार हुन्छन् र अङ्गका नाम घोडाको शरीरबाट राखिएका छन्।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. एक सप्तकमा जम्मा कति स्वर हुन्छन्? [1] (क) ५ (ख) ७ (ग) १० (घ) १२
2. तार सप्तकको स्वरलाई स्वरलिपिमा कसरी लेखिन्छ? [1] (क) तल थोप्लो (ख) माथि थोप्लो (ग) थोप्लो नराखी (घ) कोष्ठकभित्र
3. सबै स्वर शुद्ध हुने थाट कुन हो? [1] (क) कल्याण (ख) भैरवी (ग) बिलावल (घ) तोडी
4. ६ स्वर प्रयोग हुने रागलाई के भनिन्छ? [1] (क) औडव (ख) षाडव (ग) सम्पूर्ण (घ) थाट
5. कहरवा ताल कति मात्राको हुन्छ? [1] (क) ६ (ख) ७ (ग) ८ (घ) १०
6. सम नै खालीमा पर्ने ताल कुन हो? [1] (क) कहरवा (ख) दादरा (ग) रूपक (घ) झपताल
7. नेपालको राष्ट्रिय गान कुन स्केलमा छ? [1] (क) मेजर (ख) माइनर (ग) क्रोमेटिक (घ) कुनै पनि होइन
8. सारङ्गी परम्परागत रूपमा कुन समुदायको पुर्ख्यौली बाजा हो? [1] (क) गन्धर्व (ख) शेर्पा (ग) थारू (घ) मगर

समूह क का उत्तर

१. (घ) — ७ शुद्ध र ५ विकृत गरी १२ स्वर।

२. (ख) — तारमा माथि, मन्द्रमा तल थोप्लो र मध्यमा थोप्लो हुँदैन।

३. (ग) — बिलावलमा सबै शुद्ध; कल्याणमा तीव्र म हुन्छ।

४. (ख) — ५ स्वर औडव, ६ षाडव र ७ सम्पूर्ण।

५. (ग) — कहरवा ८, दादरा ६, रूपक ७ र झपताल १० मात्राको हुन्छ।

६. (ग) — रूपकमा पहिलो मात्रा (सम) मा खाली पर्छ।

७. (ख) — राष्ट्रिय गानमा कोमल ग र नि प्रयोग भएकाले माइनर स्केल हो।

८. (क) — सारङ्गी गन्धर्व समुदायको पेसागत पुर्ख्यौली बाजा हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. पाँच ललितकलाको नाम लेख्नुहोस्। [2]
2. शुद्ध र विकृत स्वरबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
3. मेजर स्केलको सूत्र लेखी सा बाट मेजर स्केल लेख्नुहोस्। [2]
4. राग यमनको आरोह र अवरोह लेख्नुहोस्। [2]
5. स्थायी र अन्तराबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
6. दादरा र कहरवा तालको मात्रा, विभाग र ठेका लेख्नुहोस्। [2]
7. तबलामा "धा" र "क" बोल कसरी बजाइन्छ? [2]
8. सारङ्गीका कुनै चार अङ्गको नाम र काम लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. सङ्गीत, काव्य (साहित्य), चित्रकला, मूर्तिकला र वास्तुकला।

२. सप्तकका सात मूल स्वर सा, रे, ग, म, प, ध, नि शुद्ध स्वर हुन्, जुन हार्मोनियमका सेता पर्दामा पर्छन्। तिनबाट आधा तल वा माथि सरेका पाँच स्वर — कोमल रे, कोमल ग, तीव्र म, कोमल ध र कोमल नि — विकृत स्वर हुन्, जुन काला पर्दामा पर्छन्।

३. सूत्र: पूरा, पूरा, आधा, पूरा, पूरा, पूरा, आधा। सा बाट: सा → रे → ग → म → प → ध → नि → सां (सबै शुद्ध स्वर)।

४. आरोह: मन्द्र नि, रे, ग, तीव्र मं, ध, नि, सां। अवरोह: सां, नि, ध, प, तीव्र मं, ग, रे, सा।

५. स्थायी गीतको सुरुमा आउने, प्रायः दुई हरफको, समग्र भाव बोक्ने र बारम्बार दोहोरिने भाग हो; गीतमा एउटा मात्र हुन्छ। अन्तरा गीतको बिचमा आउने, प्रायः चार हरफको, स्थायीको भाव विस्तार गर्ने भाग हो; दुई वा बढी हुन सक्छन्।

६. दादरा: ६ मात्रा, २ विभाग (३+३), १ ताली र १ खाली; ठेका धा धि ना | धा ति ना। कहरवा: ८ मात्रा, २ विभाग (४+४), १ ताली र १ खाली; ठेका धा गे न ति | न क धि न।

७. "धा" — दायाँ हातले दायाँ तबलामा "ना" र बायाँ हातले बायाँ भागमा "गे" एकसाथ गुन्जने गरी बजाइन्छ। "क" — देब्रे हातका सबै औँलाले बायाँ भाग छोपेजस्तो गरी नगुन्जने गरी बजाइन्छ।

८. (क) कलश वा शिर — सबैभन्दा माथिल्लो भाग; (ख) मुर्रा — तार कस्ने; (ग) सुन्दरी — तार अड्याउने; (घ) धनु — घोडाको पुच्छरको रौँ बाँधिएको, तार रेटेर आवाज निकाल्ने (पेट र करङ — आवाज गुन्जाउने खोक्रो भाग)।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. मानव जीवनमा सङ्गीतका चार प्रकारका लाभ व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
2. स्केल भनेको के हो? मेजर र माइनर स्केल बनाउने प्रक्रिया र तिनको गीतमा पहिचान कसरी गरिन्छ, लेख्नुहोस्। [4]
3. कहरवा, दादरा, रूपक र झपतालको मात्रा, विभाग, ताली–खाली र ठेका तुलना गर्नुहोस्। [4]
4. सारङ्गीको परिचय, बनावट र सामाजिक महत्त्व लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. (क) शारीरिक — सङ्गीत चिकित्साद्वारा रोगको उपचार, स्मरणशक्ति र निद्रामा सुधार, पीडामा आराम, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता वृद्धि र तनाव हर्मोनमा कमी। (ख) मनोवैज्ञानिक — डर, क्रोध, चिन्ता र शोक घटाई आत्मबल र आत्मविश्वास बढाउने; भड्किएको मन स्थिर बनाउने; दुवै मस्तिष्क सक्रिय बनाई प्रसन्नता र सिक्ने क्षमता बढाउने। (ग) सामाजिक — समावेशीकरण र मैत्री, जनचेतनाबाट विकृति हटाई सद्भाव, राष्ट्रिय एकता र चाडपर्वमा "हाम्रो" भावना। (घ) आध्यात्मिक — मन एकाग्र र शान्त, स्वर र लयमा मन्त्रोच्चारणले स्पष्ट उच्चारण र स्मरणशक्ति, ध्यान साधनामा सहयोग।

२. रुट स्वरबाट निश्चित अन्तरालमा बनाइएको स्वरहरूको समूह स्केल हो; आरोह र अवरोह हुन्छन्। एक पर्दा सर्नु आधा स्वर र एउटा छोडेर अर्कोमा जानु पूरा स्वर हो। मेजर: रुटबाट पूरा, पूरा, आधा, पूरा, पूरा, पूरा, आधा — सा बाट सा रे ग म प ध नि सां (सबै शुद्ध)। माइनर: पूरा, आधा, पूरा, पूरा, आधा, पूरा, पूरा — सा बाट सा रे कोमल ग म प कोमल ध कोमल नि सां। पहिचान: गीतमा सबै स्वर शुद्ध भए मेजर र कोमल ग, ध वा नि प्रयोग भए माइनर; जस्तै राष्ट्रिय गानमा कोमल ग र नि भएकाले माइनर। मेजर गीत प्रायः उज्यालो र माइनर गीत गम्भीर वा भावुक सुनिन्छ।

३. कहरवा — ८ मात्रा, २ विभाग (४+४), १ ताली र १ खाली; धा गे न ति | न क धि न; लोक र आधुनिक गीतमा धेरै प्रयोग। दादरा — ६ मात्रा, २ विभाग (३+३), १ ताली र १ खाली; धा धि ना | धा ति ना; लोक र आधुनिक गीत। रूपक — ७ मात्रा, ३ विभाग (३+२+२), १ खाली र २ ताली, सम खालीमा; ति ति ना | धि ना | धि ना; शास्त्रीय र आधुनिक गीत। झपताल — १० मात्रा, ४ विभाग (२+३+२+३), ३ ताली र १ खाली; धि ना | धि धि ना | ति ना | धि धि ना; शास्त्रीय र आधुनिक गीत।

४. परिचय: नेपालको मौलिक र लोकप्रिय सुरबाजा; गन्धर्व समुदायको पुर्ख्यौली पेसागत बाजा; सारस चराजस्तो मधुर आवाजका कारण नाम सारङ्गी। ठुलो सारङ्गी अरबाजो (भाले स्वर) र सानोको स्वर पोथी स्वर। बनावट: घोडाको शरीरबाट प्रेरित — टाउको, गाला, करङ, लगाम, पेट, पुच्छर, घोडी; कलश (शिर), मुर्रा (तार कस्ने), सुन्दरी (तार अड्याउने), गलो, लोती, धनु, कम्मर, चाँप; चार तार (पहिले घोडाको आन्द्रा, अहिले खसीको आन्द्रा, धागो वा धातु); धनुमा घोडाको पुच्छरको रौँ र खोटो; काठ दुधे खिर्रा, दुनी, पैयुँ, ओखर वा आँपको। सामाजिक महत्त्व: गन्धर्वहरूले वीर र सहिदका गाथा, कर्खा र सत्य घटना गाउँगाउँ सुनाई समाचार र इतिहास पुर्‍याउने परम्परा; लोकसङ्गीत र पहिचानको संरक्षण; जीविकोपार्जन; झलकमान गन्धर्व जस्ता कलाकारले राष्ट्रिय पहिचान दिए; आज सबै जातिका मानिसले सिक्ने र सिकाउने।