कलाको परिचय, रेखाचित्र र रङ

भक्तपुरको पचपन्न झ्याले दरबारका झ्याल, पाटनका तामाका मूर्ति, आँगनमा कोरिएका रङ्गोली, दसैँमा बनाइने चङ्गा र तपाईँको कापीको पछाडि कोरिएको साथीको अनुहार — यी सबै कला हुन्। कलाले मनका भावना, कल्पना र अनुभवलाई रेखा, रङ, आकार र स्वरमा व्यक्त गर्छ। नेपाली कलाकारका कृति लिच्छविकालदेखि आजसम्म संसारभर चिनिएका छन्। यस एकाइमा कलाको परिचय, नेपाली कलाको इतिहास, कलाका आधारभूत नियम (सन्तुलन, अनुपात र संयोजन), कपडासहित वस्तुको चित्र, मानव आकृति चित्रण र रङको प्रयोग पढिन्छ।

१०.१ कलाको परिचय

भावना व्यक्त गर्ने माध्यमअनुसार कलाका रूप फरक हुन्छन्:

माध्यम	कलाको रूप	उदाहरण
शब्द	साहित्य	कथा, कविता, निबन्ध
स्वर, ताल र शरीरको हाउभाउ	सङ्गीत (गायन, वादन, नृत्य, अभिनय)	लोकगीत, मादल वादन, झ्याउरे नाच
रूप, रङ, आकार र आयाम कुनै सतहमा	दृश्यकला (चित्रकला, मूर्तिकला)	पौभा, ढुङ्गाका मूर्ति
भवन र संरचना	वास्तुकला (दृश्यकलाकै अङ्ग)	प्यागोडा शैलीका मन्दिर, दरबार

विभिन्न युगमा कलाको धारणा

• पाषाण युग: कलालाई जादु र कलाकारलाई जादुगर मानिन्थ्यो। स्पेनको अल्टामिरा र फ्रान्सको लास्को गुफामा पाइएका जनावरका भित्तेचित्र यसका उदाहरण हुन्।
• प्राचीन मिश्र: कलालाई मृत्युपछिको जीवनसँग जोडिन्थ्यो (पिरामिड, चिहानका चित्र)।
• रोमन: कलालाई सांस्कृतिक वैभव र राष्ट्रिय गौरवको अभिव्यक्ति मानिन्थ्यो।
• एसिया: कलालाई धर्मको प्रचार–प्रसार र धर्मको अनुकरणका रूपमा लिइन्थ्यो।

समयसँगै कलाको परिभाषा, उद्देश्य र उपयोगिता बदलिँदै गएको छ — कहिले शत्रुमाथिको विजय, कहिले सुन्दरताको अनुकरण र कहिले देशको वैभव र शक्तिको प्रतीकका रूपमा। कला निश्चित अवधिका लागि मात्र नभई युगौँसम्म रहिरहन्छ; हाम्रा मूर्ति, काठका बुट्टा, मठमन्दिर र दरबार यसका उदाहरण हुन्।

१०.२ नेपाली कला

नेपाली कलाको प्रमाणिक इतिहास लिच्छविकाल (ई. सं. ४३० – ८७९/८८०) देखि सुरु भएको मानिन्छ। प्राचीन नेपाली कलाका नमुना मूर्ति, चित्र र वास्तुकलामा पाइन्छन्; तीमध्ये मूर्तिकलाको इतिहास सबैभन्दा पुरानो छ। कलाविद्का अनुसार नेपाली मूर्तिकलाको प्रमाणिक समय ईस्वी संवत्को पहिलो शताब्दी वा त्योभन्दा अलि अगाडिलाई मान्न सकिन्छ।

मूर्तिकला

• किराँतकाल: लिच्छविभन्दा अघि किराँतहरूको सङ्गठित राज्य भएको अनुमान गरिन्छ, तर प्रमाणको अभावमा किराँतकालीन भनिएका मूर्तिबारे आधिकारिक रूपमा भन्न सकिँदैन। लुम्बिनीको बञ्जराही र तिलौराकोटको उत्खननबाट पाइएका ढुङ्गा र पोलेको माटो (टेराकोटा) का केही मूर्तिमा यक्ष, सूर्य, मातृदेवी, नन्दी जस्ता आकृति देखिन्छन्। केही विद्वान् पशुपति आर्यघाटको विरूपाक्ष को मूर्तिलाई नेपालकै सबैभन्दा पुरानो (किराँतकालीन) मूर्ति मान्छन्।
• लिच्छविकाल: ढुङ्गाका अनेक प्रमाणिक मूर्ति पाइन्छन् — लाजिम्पाट र पशुपति तिलगङ्गाका विष्णुविक्रान्त (त्रिविक्रम), बुढानीलकण्ठको जलशयन विष्णु, धुम्वाराहीको वराह अवतार, चाँगुनारायणको विश्वरूप र गरुडनारायण तथा देवपत्तनको मायादेवी को मूर्ति।
• धातुमूर्ति: तेह्रौँ शताब्दी नेपाली धातुकलाका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ; यसै समय कलाकार अरनिको ले नेपाली धातु मूर्तिकलालाई चीनसम्म पुर्‍याए। मल्लकालमा धातु मूर्तिकला निकै फस्टायो।
• काष्ठकला: मल्लकालीन वास्तुकलाको सबैभन्दा मौलिक र अतुलनीय पक्ष काष्ठकला हो। मन्दिर, विहार, राजप्रासाद र घरका मूल ढोका, तोरण, झ्याल र टुँडालमा कुँदिएका मङ्गलसूचक आकृति र बुट्टा यसका उदाहरण हुन्।

चित्रकला

• लिच्छविकालका उत्कृष्ट मूर्ति पाइए पनि त्यस बेलाको चित्रकलाको कुनै नमुना पाइएको छैन।
• ग्रन्थचित्र: प्राचीनताको दृष्टिले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण। उपत्यकाका बौद्ध विहारमा ताडपत्रमा धर्मग्रन्थ लेखिन्थे — ताडपत्र १२ देखि १८ इन्च लामो र ३ देखि ४ इन्च चौडा हुन्थे, दुवैतिर अक्षर लेखिन्थे र बिचमा वा छेउमा चित्र र बुट्टा बनाइन्थे। हरेक पत्रको बिचमा दुई प्वाल पारी धागोले बाँधिन्थ्यो र माथि–तल काठका फलेक गाताका रूपमा राखिन्थे; तिनमा बनाइएका चित्रलाई गाताचित्र भनिन्थ्यो। उपलब्ध नमुनामध्ये दसौँ शताब्दीमा लेखिएको अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता सबैभन्दा पुरानो मानिन्छ; यो अहिले बेलायतको क्याम्ब्रिजमा सङ्कलित छ।
• पौभा (पटचित्र): कपडामा बनाइने धार्मिक चित्र; विषयवस्तु र शैलीको विविधताले नेपाली पौभा विशिष्ट र प्रभावशाली छन्।
• राणाकाल: जङ्गबहादुर राणाको उदयदेखि नेपाली कलामा पाश्चात्य प्रवृत्ति देखा पर्‍यो। राजमान सिंह (जन्म ई. सं. १७९७), भाजुमान चित्रकार (जन्म करिब ई. सं. १८१७), पूर्णमान चित्रकार (१८६४–१९३९), बखतमान चित्रकार (१८७१–१९४३) र दीर्घमान चित्रकार (१८७६–१९५०) ले पाश्चात्य एकेडेमिक (यथार्थवादी) शैली भित्र्याए। भाजुमानले बनाएको जङ्गबहादुरको चित्र प्रसिद्ध छ।

औपचारिक कला शिक्षा र आधुनिक कला

• कलामा औपचारिक शिक्षा लिने पहिलो नेपाली कलाकार चन्द्रमानसिंह मास्के र तेजबहादुर चित्रकार हुन्; उनीहरूले ई. सं. १९२८ मा कलकत्ताबाट अध्ययन गरे।
• ई. सं. १९४५ मा केशव दुवाडी बम्बईको सर जे. जे. स्कुल अफ आर्ट्सबाट ललितकलामा डिप्लोमा गरी फर्के।
• ई. सं. १९३४ देखि चन्द्ररत्न उदास को सक्रियतामा नेपालमै कला स्कुल सुरु भयो, जसलाई ई. सं. १९३८ देखि जुद्ध कला पाठशाला नाम दिइयो। पहिलो समूहमा उत्तीर्ण हुनेमा जीवरत्न शाक्य, कालिदास श्रेष्ठ, कर्णमान सिंह राणा र चन्द्रबहादुर मानन्धर थिए; उनीहरूले नेपालमा पहिलो पटक कला प्रवीण परीक्षा पास गरे।
• ई. सं. १९६१ मा लैनसिंह बाङ्देल पेरिसबाट कलाको उच्च अध्ययन गरी फर्केसँगै नेपालमा आधुनिक कला को प्रवेश भएको मानिन्छ।
• आज परम्परागत कलालाई निरन्तरता दिने कलाकारसँगै आधुनिक र उत्तरआधुनिक कलाकारको पनि बाक्लो उपस्थिति छ।

१०.३ कलाका आधारभूत नियम

कुनै पनि काम सफल गर्न निश्चित नियम पालना गर्नुपर्छ। चित्र सिर्जनामा पनि पालना गरिने नियमलाई कलाका आधारभूत नियम (तत्त्व) भनिन्छ। चित्रकलाका नियममा संरचना (संयोजन), सन्तुलन, ऐक्यता, सुरलहर (लय), अनुपात, दुरान्तर र दृष्टिभङ्ग पर्छन्। यिनको पालनाले कलाकृति प्रभावकारी र आकर्षक बन्छ। यहाँ सन्तुलन, अनुपात र संयोजन पढिन्छ।

नियम	अर्थ (सङ्क्षेपमा)
संयोजन	वस्तुलाई चित्र सतहमा कलात्मक ढङ्गले मिलाएर राख्नु
सन्तुलन	चित्रका सबै भागमा भार (आकार, रङ, रेखा) मिलाएर कुनै भाग ढल्केको नदेखिनु
ऐक्यता	चित्रका सबै भाग एउटै विषय र भावमा बाँधिनु
सुरलहर (लय)	रेखा, रङ र आकारको दोहोरिने तालले आँखालाई चित्रभर डोर्‍याउनु
अनुपात	वस्तुहरूबिचको आकारको गणितीय सम्बन्ध मिल्नु
दुरान्तर	नजिकका वस्तु ठुला र गाढा, टाढाका साना र फिक्का देखाउनु
दृष्टिभङ्ग	हेर्ने कोणअनुसार वस्तु सानो–ठुलो र रेखा एक बिन्दुतिर जाने देखाउनु

(क) सन्तुलन

चित्र बनाउँदा चित्र सतहको एकातिर मात्र विषयवस्तु राखी अर्को भाग खाली छोड्दा चित्र एकातिर ढल्केको जस्तो देखिन्छ। त्यसैले विषयवस्तुसँगै रेखा, रूप, आकार र रङको प्रयोगबाट सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। सन्तुलित चित्रले मात्र दर्शकको ध्यान खिच्छ। सन्तुलन दुई किसिमको हुन्छ:

• औपचारिक सन्तुलन: चित्रको केन्द्रबाट दुवैतर्फ एकै किसिमको भार दिएर बनाइएको सन्तुलन; एकातिर जस्तो विषयवस्तु छ, अर्कातिर त्यसैको पुनरावृत्ति गरिन्छ। पुराना चित्र, ढोका–झ्यालका बुट्टा र कपडाका बुट्टामा बढी पाइन्छ। (पाठ्यपुस्तकमा लियोनार्दो दा भिन्चीको रेखाचित्र उदाहरण दिइएको छ।)
• अनौपचारिक सन्तुलन: आकार र विषयवस्तुको पुनरावृत्ति नगरी विभिन्न रेखा, रङ वा आकृति थपघट गरेर सन्तुलन मिलाइन्छ — जस्तै एकातिर ठुलो रूख र अर्कातिर साना तर गाढा रङका धेरै घर। कलाकार बढी स्वतन्त्र र सिर्जनशील हुने भएकाले समकालीन कलामा यसको प्रयोग बढी हुन्छ।

(ख) अनुपात

विभिन्न वस्तु, आकृति, स्वरूप र आकारप्रकारबिचको सम्बन्धलाई अनुपात भनिन्छ; दुई वा बढी वस्तुबिचको सम्बन्धलाई नापद्वारा देखाउनु नै अनुपात हो। जस्तै मानिस र हात्तीको चित्र सँगै बनाउँदा कसलाई कति ठुलो बनाउने भन्ने द्विविधा हुन्छ; वस्तुबिचको वास्तविक सम्बन्धलाई आधार मानी गणितीय नापअनुसार बनाउँदा अनुपात मिल्छ।

मानव आकृतिको अनुपात: वयस्क मानिसको कुल उचाइ टाउकोको साढे सात (७.५) भाग बराबर हुन्छ भन्ने नियम छ। बालबालिकामा टाउको शरीरको तुलनामा ठुलो हुने भएकाले यो अनुपात सानो हुन्छ (सानो बच्चा करिब ४ टाउको, बालक करिब ५–६ टाउको)।

(ग) संयोजन

एक वा बढी वस्तुलाई कलात्मक ढङ्गले मिलाएर राख्नु संयोजन हो। यो शब्द चित्रकलामा मात्र नभई साहित्य र सङ्गीतमा पनि प्रयोग हुन्छ। कुन वस्तु कहाँ राख्दा आकर्षक देखिन्छ, कुन रङ कहाँ प्रयोग गर्दा आँखा आकर्षित हुन्छ, वस्तुको आकार, नाप, प्रकाश र छायालाई कसरी देखाउने भन्ने निर्णय गरी संयोजन गरिन्छ। प्रकृतिका स्थिर वा चलायमान वस्तुलाई उचित र कलात्मक ढङ्गले चित्र सतहमा प्रस्तुत गर्नु दृश्यकलामा संयोजन हो। राम्रो विषयवस्तुले मात्र चित्र राम्रो हुँदैन; सही संयोजनले मात्र चित्र आकर्षक र प्रभावकारी हुन्छ। उचित संयोजनमा रेखा, रङ, आकारप्रकार, स्वरूप, सन्तुलन र अनुपातले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

१०.४ कपडासहित वस्तुको चित्र निर्माण (ड्रयापरी चित्रण)

"ड्रयापरी" शब्दले कपडा र कपडाको पट्याइलाई जनाउँछ। कुनै वस्तु वा सतह सजाउन वा आकर्षक देखाउन प्रयोग गरिने कपडालाई ड्रयापरी भनिन्छ। चित्रमा कपडा प्रयोग गर्दा वस्तुमा प्रकाश र छाया स्पष्ट देखिन्छ, रङको प्रभाव बढ्छ, प्रकाश परावर्तन हुन्छ र वस्तुको सतह तथा पृष्ठभूमि सफा र आकर्षक देखिन्छ।

कपडाको चित्र बनाउने चरण:

• १. खाली कपडा वा रुमाल भित्तामा वा कुनै सतहमा झुन्ड्याउने; झुन्डिएको कपडाको बाहिरी रेखा कोर्ने।
• २. कपडाका खुम्चिएका भाग (पट्याइ) अवलोकन गरी सिसाकलमले हल्का रेखा बनाउने; मुख्य पट्याइमा अलि गाढा रेखा कोर्ने।
• ३. कपडामा परेको प्रकाश र छाया अध्ययन गरी कम छाया परेको भागमा हल्का छाया बनाउँदै जाने; छाया ब्लक सेडिङ वा क्रस ह्याचिङ (एकअर्कालाई काट्ने मसिना रेखा) दुवै तरिकाले गर्न सकिन्छ।
• ४. छाया क्रमशः फिक्काबाट गाढा गर्दै जाने।
• ५. सबैभन्दा बढी प्रकाश परेको वा टल्केको भागमा इरेजरले बिस्तारै हाइलाइट गर्ने।

कपडासहित स्थिर वस्तुको चित्रण

स्थिर वस्तुको चित्र बनाउँदा कपडा ओछ्याई त्यसमाथि वस्तु राख्दा र पछाडि भित्तामा कपडा झुन्ड्याउँदा प्रकाश र छायाको प्रभाव राम्रोसँग छुट्याउन सकिन्छ। प्रकाश परेको ठाउँमा हल्का टोन र छाया परेको ठाउँमा गाढा टोन ले छाया गर्दा वस्तु वास्तविक र आकर्षक देखिन्छ। यस्ता चित्र सिसाकलम, पानीरङ र तेलरङ तीनैमा बनाउन सकिन्छ।

१०.५ मानव आकृति चित्रण

चित्र बनाउने भन्नेबित्तिकै प्रायः मानिसको चित्रको झल्को आउँछ। मानव आकृति बनाउन मानिसका विभिन्न आकृति र मुद्रा (पोज) अवलोकन गरी अभ्यास गर्नुपर्छ — अगाडिबाट, दायाँ–बायाँ फर्किँदा देखिने आकार राम्ररी हेर्नुपर्छ। साधारणतया मानव आकृतिमा टाउकोलाई नापको आधार मानिन्छ र वयस्कको पूर्ण कद साढे सात टाउको हुन्छ; तर सबै मानिसको बनावट एउटै हुँदैन — कोही अग्लो, होचो, पातलो वा मोटो हुन्छन्। पूर्ण आकृति बनाउनुअघि आँखा, कान, नाक, मुख, हात र खुट्टाको छुट्टाछुट्टै अभ्यास गर्नु राम्रो हुन्छ।

क्विक स्केच (द्रुत रेखाचित्र)

उभिएको, बसेको, झुकेको, पछाडि फर्केको जस्ता मुद्राको छिटो–छिटो बाह्य रेखाचित्र बनाउनु क्विक स्केच हो। यसले आत्मविश्वास बढाउँछ र विभिन्न रेखाङ्कनको अभ्यास हुन्छ। बजार वा मानिस जम्मा हुने ठाउँ क्विक स्केचका लागि उत्तम हुन्छन्। सुरुमा स्थिर बसेका मानिस र त्यसपछि बिस्तारै हल्का चालमा रहेका मानिस विषय बनाउनु उपयुक्त हुन्छ।

१०.६ रङको प्रयोग

अभ्यासको अन्तिम प्रश्नमा चित्र बनाई उपयुक्त रङ भर्न भनिएको छ। रङले चित्रमा भावना ल्याउँछ, त्यसैले रङका आधारभूत कुरा जान्नु आवश्यक छ।

• प्राथमिक रङ: रातो, पहेँलो र निलो — अरू रङ मिसाएर बनाउन नसकिने आधार रङ।
• द्वितीयक रङ: दुई प्राथमिक रङ बराबर मिसाउँदा बन्ने रङ — रातो + पहेँलो = सुन्तले, पहेँलो + निलो = हरियो, निलो + रातो = बैजनी।
• तृतीयक रङ: प्राथमिक र छेउको द्वितीयक रङ मिसाउँदा बन्ने रङ, जस्तै पहेँलो–हरियो, रातो–सुन्तले।
• न्यानो रङ: रातो, सुन्तले, पहेँलो — उत्साह, खुसी, क्रोध, आगो र घामको भाव दिन्छन्।
• चिसो रङ: निलो, हरियो, बैजनी — शान्ति, उदासी, पानी, आकाश र रातको भाव दिन्छन्।
• विपरीत (पूरक) रङ: रङचक्रमा ठिक उल्टोपट्टिका रङ (रातो–हरियो, निलो–सुन्तले, पहेँलो–बैजनी); सँगै राख्दा एकअर्कालाई चम्किलो देखाउँछन्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. कला भनेको के हो? कलाअन्तर्गत कुन कुन पक्ष समावेश छन्? मनका भावना, कल्पना र मानवीय संवेगलाई कलात्मक ढङ्गले अभिव्यक्त गर्ने सिर्जनात्मक क्रियाकलाप कला हो। यसअन्तर्गत साहित्य (शब्दबाट — कथा, कविता, निबन्ध), सङ्गीत (गायन, वादन, नृत्य, अभिनय), दृश्यकला (चित्रकला र मूर्तिकला — रूप, रङ, आकार र आयामलाई सतहमा व्यक्त गर्ने) र वास्तुकला (भवन, मन्दिर, दरबार) पर्छन्।

२. नेपाली कलाका विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्। (क) धर्म र संस्कृतिसँग गहिरो सम्बन्ध — अधिकांश मूर्ति, पौभा र ग्रन्थचित्र हिन्दु र बौद्ध विषयका छन्; (ख) लामो र प्रमाणिक इतिहास — लिच्छविकालदेखि निरन्तर; (ग) विविध माध्यम — ढुङ्गा, धातु, काठ, माटो, कपडा र ताडपत्र; (घ) काष्ठकला र प्यागोडा शैलीको वास्तुकला विश्वमै मौलिक; (ङ) धातु ढलाइको उच्च सीप, जुन अरनिकोमार्फत चीनसम्म पुग्यो; (च) बारीक बुट्टा, मङ्गलसूचक प्रतीक र चटक रङ; (छ) राणाकालदेखि पाश्चात्य शैली र आज परम्परागत तथा आधुनिक दुवै धाराको सहअस्तित्व।

३. "नेपाली कलाले अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा ख्याति कमाएको छ।" तर्कसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। (क) तेह्रौँ शताब्दीमा अरनिकोले नेपाली धातु र वास्तुकलालाई चीनसम्म पुर्‍याए र श्वेत चैत्य बनाए; (ख) दसौँ शताब्दीको अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता बेलायतको क्याम्ब्रिजमा सुरक्षित छ र नेपाली पौभा तथा धातुमूर्ति विश्वका प्रसिद्ध सङ्ग्रहालयमा राखिएका छन्; (ग) काठमाडौँ उपत्यकाका दरबार क्षेत्र, स्वयम्भू, बौद्ध, पशुपति र चाँगुनारायण युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा छन्, जहाँका मूर्ति र काष्ठकला हेर्न विश्वभरका पर्यटक आउँछन्; (घ) लैनसिंह बाङ्देल लगायतका आधुनिक नेपाली कलाकारले विदेशमा प्रदर्शनी गरी ख्याति कमाएका छन्। यसले नेपाली कलाको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पुष्टि गर्छ।

४. कलाका आधारभूत नियम छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्। (क) संयोजन — वस्तुलाई चित्र सतहमा कलात्मक ढङ्गले मिलाएर राख्ने; (ख) सन्तुलन — चित्रका भागमा भार मिलाउने, औपचारिक (दुवैतिर उस्तै) र अनौपचारिक (फरक आकृतिले मिलाउने); (ग) ऐक्यता — सबै भाग एउटै विषय र भावमा बाँधिनु; (घ) सुरलहर — रेखा, रङ र आकारको दोहोरिने ताल; (ङ) अनुपात — वस्तुहरूबिचको आकारको गणितीय सम्बन्ध, जस्तै वयस्क ७.५ टाउको; (च) दुरान्तर — नजिकका वस्तु ठुला र गाढा, टाढाका साना र फिक्का; (छ) दृष्टिभङ्ग — हेर्ने कोणअनुसार वस्तुको आकार र रेखाको दिशा।

५. कलामा सन्तुलन र अनुपातलाई किन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ? सन्तुलन नभए चित्र एकातिर ढल्केको, अधुरो र असहज देखिन्छ र दर्शकको ध्यान टिक्दैन; सन्तुलनले चित्रलाई स्थिर, शान्त र आकर्षक बनाउँछ। अनुपात नमिले मानिस हात्तीभन्दा ठुलो वा हात खुट्टाभन्दा लामो जस्ता अस्वाभाविक दृश्य बन्छ र चित्र विश्वसनीय हुँदैन; अनुपातले वस्तुहरूबिचको वास्तविक सम्बन्ध देखाई चित्रलाई यथार्थ र सुन्दर बनाउँछ। दुवैले संयोजनलाई प्रभावकारी बनाउँछन्।

६. कलाका आधारभूत नियम प्रयोग गरी कुनै एक वस्तुको चित्र बनाउनुहोस्। (प्रयोगात्मक) सुझाव: टेबुलमा कपडा ओछ्याई एउटा माटोको गाग्री र दुईवटा सुन्तला राख्ने; गाग्रीलाई चित्र सतहको तेस्रो भागनजिक र सुन्तलालाई अर्कोतिर राखी अनौपचारिक सन्तुलन मिलाउने; गाग्री र सुन्तलाको वास्तविक नापअनुसार अनुपात मिलाउने; एकातिरबाट प्रकाश पारी कपडाका पट्याइ र वस्तुको छाया फिक्काबाट गाढा गर्दै बनाउने र अन्त्यमा हाइलाइट गर्ने।

७. मानव आकृतिको कुनै एक स्वरूपको चित्र बनाउनुहोस्। (प्रयोगात्मक) सुझाव: पहिले ठाडो रेखा कोरी त्यसलाई साढे सात बराबर भागमा बाँड्ने; पहिलो भागमा टाउको, दोस्रोको तल छाती, तेस्रोमा नाइटो, चौथो भागको सुरुमा कम्मरको तल्लो भाग र बाँकीमा खुट्टा राख्ने; उभिएको मुद्राको रेखा र जोर्नी बिन्दु पहिले, त्यसपछि शरीरको बाह्य रेखा र अन्त्यमा लुगा तथा अनुहारको विवरण थप्ने।

८. मानवीय संवेग व्यक्त गर्ने एउटा चित्र बनाई उपयुक्त रङ भर्नुहोस्। (प्रयोगात्मक) सुझाव: "परीक्षामा सफल भएको खुसी" विषय छानी उफ्रिरहेको विद्यार्थी, हातमा नतिजा पत्र र हाँसिलो अनुहार बनाउने; न्यानो रङ (पहेँलो, सुन्तले, रातो) ले खुसी र उत्साह देखाउने र पृष्ठभूमिमा हल्का निलो आकाश राखी विपरीत रङले मुख्य आकृति उठाउने। उदासी देखाउने चित्रमा निलो, खैरो जस्ता चिसो रङ प्रयोग गर्ने।

अध्यायको सारांश

• मनका भावना, कल्पना र संवेगलाई कलात्मक ढङ्गले व्यक्त गर्ने सिर्जनात्मक क्रियाकलाप कला हो; साहित्य, सङ्गीत, दृश्यकला र वास्तुकला यसका रूप हुन्।
• पाषाण युगमा कलालाई जादु, मिश्रमा मृत्युपछिको जीवन, रोममा राष्ट्रिय गौरव र एसियामा धर्मप्रचारसँग जोडिन्थ्यो।
• नेपाली कलाको प्रमाणिक इतिहास लिच्छविकाल (ई. सं. ४३०–८७९/८८०) देखि सुरु हुन्छ; मूर्तिकलाको इतिहास सबैभन्दा पुरानो छ।
• विष्णुविक्रान्त, जलशयन विष्णु, वराह, विश्वरूप, गरुडनारायण र मायादेवी लिच्छविकालीन उत्कृष्ट मूर्ति हुन्; तेह्रौँ शताब्दीमा अरनिकोले धातुकला चीनसम्म पुर्‍याए; मल्लकालमा काष्ठकला उत्कर्षमा पुग्यो।
• दसौँ शताब्दीको अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता सबैभन्दा पुरानो उपलब्ध ग्रन्थचित्र हो; कपडामा बनाइने धार्मिक चित्र पौभा हो।
• राणाकालमा राजमान सिंह, भाजुमान, पूर्णमान, बखतमान र दीर्घमानले पाश्चात्य शैली भित्र्याए; ई. सं. १९६१ मा लैनसिंह बाङ्देलसँगै आधुनिक कला भित्रियो।
• कलाका आधारभूत नियम: संयोजन, सन्तुलन, ऐक्यता, सुरलहर, अनुपात, दुरान्तर र दृष्टिभङ्ग; सन्तुलन औपचारिक र अनौपचारिक हुन्छ।
• वयस्क मानिसको उचाइ टाउकोको साढे सात भाग हुन्छ; बालबालिकामा यो अनुपात सानो हुन्छ।
• ड्रयापरी चित्रणमा बाहिरी रेखा, पट्याइ, हल्का छाया, गाढा छाया र हाइलाइटको क्रम अपनाइन्छ।
• रातो, पहेँलो र निलो प्राथमिक; सुन्तले, हरियो र बैजनी द्वितीयक रङ हुन्; न्यानो रङले उत्साह र चिसो रङले शान्ति वा उदासी देखाउँछ।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. नेपाली कलाको प्रमाणिक इतिहास कुन कालदेखि सुरु भएको मानिन्छ? [1] (क) किराँतकाल (ख) लिच्छविकाल (ग) मल्लकाल (घ) शाहकाल
2. नेपाली धातुकलालाई चीनसम्म पुर्‍याउने कलाकार को हुन्? [1] (क) भाजुमान (ख) अरनिको (ग) बाङ्देल (घ) राजमान सिंह
3. सबैभन्दा पुरानो उपलब्ध नेपाली ग्रन्थचित्र कुन हो? [1] (क) पौभा (ख) अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता (ग) गाताचित्र (घ) भित्तेचित्र
4. नेपालमा आधुनिक कलाको प्रवेश कसको आगमनसँगै भएको मानिन्छ? [1] (क) चन्द्रमानसिंह मास्के (ख) केशव दुवाडी (ग) लैनसिंह बाङ्देल (घ) तेजबहादुर चित्रकार
5. वयस्क मानिसको उचाइ टाउकोको कति भाग हुन्छ? [1] (क) ४ (ख) ५.५ (ग) ७.५ (घ) १०
6. केन्द्रको दुवैतिर उस्तै आकृति दोहोर्‍याएर बनाइने सन्तुलन कुन हो? [1] (क) औपचारिक (ख) अनौपचारिक (ग) दुरान्तर (घ) दृष्टिभङ्ग
7. निलो र पहेँलो मिसाउँदा कुन रङ बन्छ? [1] (क) सुन्तले (ख) बैजनी (ग) हरियो (घ) खैरो
8. ड्रयापरी चित्रणमा सबैभन्दा अन्तिममा गरिने काम कुन हो? [1] (क) बाहिरी रेखा (ख) पट्याइको रेखा (ग) गाढा छाया (घ) हाइलाइट

समूह क का उत्तर

१. (ख) — लिच्छविकालदेखि प्रमाणिक कलाकृति पाइन्छन्; किराँतकालका प्रमाण अपर्याप्त छन्।

२. (ख) — तेह्रौँ शताब्दीमा अरनिकोले नेपाली धातुकला चीनसम्म पुर्‍याए।

३. (ख) — दसौँ शताब्दीको अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता सबैभन्दा पुरानो मानिन्छ।

४. (ग) — ई. सं. १९६१ मा पेरिसबाट फर्केका बाङ्देलसँगै आधुनिक कला भित्रियो।

५. (ग) — वयस्क साढे सात टाउको अग्लो हुन्छ।

६. (क) — औपचारिक सन्तुलनमा पुनरावृत्ति हुन्छ; अनौपचारिकमा फरक आकृतिले भार मिलाइन्छ।

७. (ग) — निलो र पहेँलो मिलेर हरियो; रातो र पहेँलोबाट सुन्तले बन्छ।

८. (घ) — छाया पूरा भएपछि मात्र इरेजरले हाइलाइट गरिन्छ।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. विभिन्न युगमा कलालाई कसरी हेरिन्थ्यो, लेख्नुहोस्। [2]
2. लिच्छविकालीन कुनै चार मूर्ति र तिनको स्थान लेख्नुहोस्। [2]
3. ग्रन्थचित्र कसरी बनाइन्थ्यो? [2]
4. राणाकालमा पाश्चात्य शैली भित्र्याउने कुनै चार चित्रकारको नाम लेख्नुहोस्। [2]
5. औपचारिक र अनौपचारिक सन्तुलनबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
6. संयोजन भनेको के हो? [2]
7. क्विक स्केच के हो? यसको अभ्यास कहाँ र कसरी गर्ने? [2]
8. न्यानो र चिसो रङका दुई–दुई उदाहरण र भाव लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. पाषाण युगमा कलालाई जादु र कलाकारलाई जादुगर, प्राचीन मिश्रमा मृत्युपछिको जीवनसँग जोडिएको, रोममा सांस्कृतिक वैभव र राष्ट्रिय गौरवको अभिव्यक्ति तथा एसियामा धर्मको प्रचार र अनुकरणका रूपमा हेरिन्थ्यो।

२. (क) विष्णुविक्रान्त (त्रिविक्रम) — लाजिम्पाट र पशुपति तिलगङ्गा; (ख) जलशयन विष्णु — बुढानीलकण्ठ; (ग) वराह अवतार — धुम्वाराही; (घ) विश्वरूप र गरुडनारायण — चाँगुनारायण (साथै मायादेवी — देवपत्तन)।

३. बौद्ध विहारमा १२–१८ इन्च लामा र ३–४ इन्च चौडा ताडपत्रका दुवैतिर अक्षर लेखिन्थे र बिच वा छेउमा चित्र तथा बुट्टा बनाइन्थे; पत्रको बिचमा दुई प्वाल पारी धागोले बाँधिन्थ्यो र माथि–तल काठका फलेकको गाता राखी त्यसमा पनि चित्र (गाताचित्र) बनाइन्थ्यो।

४. राजमान सिंह, भाजुमान चित्रकार, पूर्णमान चित्रकार, बखतमान चित्रकार (र दीर्घमान चित्रकार)।

५. औपचारिक सन्तुलनमा चित्रको केन्द्रबाट दुवैतिर उस्तै भार दिई एकातिरको विषयवस्तु अर्कातिर दोहोर्‍याइन्छ; पुराना बुट्टा र झ्याल–ढोकामा पाइन्छ। अनौपचारिक सन्तुलनमा पुनरावृत्ति नगरी फरक रेखा, रङ र आकृति थपघट गरेर भार मिलाइन्छ; समकालीन कलामा बढी प्रयोग हुन्छ।

६. एक वा बढी वस्तुलाई कहाँ, कसरी राख्दा, कुन रङ र प्रकाश–छाया दिँदा आकर्षक देखिन्छ भन्ने निर्णय गरी चित्र सतहमा कलात्मक ढङ्गले मिलाएर राख्नु संयोजन हो; यसमा रेखा, रङ, आकार, सन्तुलन र अनुपातको भूमिका हुन्छ।

७. उभिएको, बसेको, झुकेको वा पछाडि फर्केको मानिसको छिटो–छिटो बाह्य रेखाचित्र बनाउनु क्विक स्केच हो। बजार वा मानिस जम्मा हुने ठाउँमा सुरुमा स्थिर बसेका र पछि हल्का चालका मानिसलाई विषय बनाएर बाह्य रेखा मात्र कोर्दै अभ्यास गरिन्छ।

८. न्यानो रङ — रातो र सुन्तले; उत्साह, खुसी, आगो, घाम वा क्रोधको भाव। चिसो रङ — निलो र हरियो; शान्ति, शीतलता, पानी, आकाश वा उदासीको भाव।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. नेपाली मूर्तिकलाको विकास क्रम वर्णन गर्नुहोस्। [4]
2. नेपाली चित्रकलाको इतिहास ग्रन्थचित्रदेखि आधुनिक कलासम्म वर्णन गर्नुहोस्। [4]
3. सन्तुलन, अनुपात र संयोजनको व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
4. कपडासहित स्थिर वस्तुको चित्र बनाउने चरण र छाया दिने तरिका लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. नेपाली मूर्तिकलाको प्रमाणिक समय ईस्वीको पहिलो शताब्दी वा त्योभन्दा अघि मानिन्छ। किराँतकाल: प्रमाण अपर्याप्त; बञ्जराही र तिलौराकोटबाट पाइएका ढुङ्गा र टेराकोटाका यक्ष, सूर्य, मातृदेवी, नन्दीका मूर्ति र आर्यघाटको विरूपाक्ष पुराना मानिन्छन्। लिच्छविकाल: ढुङ्गाका प्रमाणिक उत्कृष्ट मूर्ति — विष्णुविक्रान्त, जलशयन विष्णु, वराह अवतार, विश्वरूप, गरुडनारायण र मायादेवी। तेह्रौँ शताब्दी: धातुमूर्तिकलाको महत्त्वपूर्ण समय; अरनिकोले नेपाली धातुकला चीनसम्म पुर्‍याए। मल्लकाल: धातुमूर्ति फस्टाए र मन्दिर, विहार, दरबारका ढोका, तोरण, झ्याल र टुँडालमा उत्कृष्ट काष्ठकला विकसित भयो।

२. लिच्छविकालका चित्र पाइँदैनन्। ग्रन्थचित्र: बौद्ध विहारमा ताडपत्रमा धर्मग्रन्थ लेखी बिचमा चित्र र काठको गातामा गाताचित्र बनाइन्थ्यो; दसौँ शताब्दीको अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता सबैभन्दा पुरानो (क्याम्ब्रिजमा सुरक्षित)। पौभा: कपडामा बनाइने धार्मिक पटचित्र, विविध विषय र शैलीले विशिष्ट। राणाकाल: जङ्गबहादुरको उदयसँगै पाश्चात्य शैली; राजमान सिंह, भाजुमान, पूर्णमान, बखतमान र दीर्घमानले एकेडेमिक शैली भित्र्याए। औपचारिक शिक्षा: चन्द्रमानसिंह मास्के र तेजबहादुर चित्रकार (१९२८, कलकत्ता), केशव दुवाडी (१९४५, बम्बई); १९३४ देखि चन्द्ररत्न उदासको कला स्कुल (१९३८ देखि जुद्ध कला पाठशाला)। आधुनिक कला: १९६१ मा लैनसिंह बाङ्देलसँगै प्रवेश; आज परम्परागत, आधुनिक र उत्तरआधुनिक धारा सँगै छन्।

३. सन्तुलन — चित्र सतहका सबै भागमा रेखा, रूप, आकार र रङको भार मिलाएर चित्र ढल्केको नदेखिने बनाउनु; औपचारिक (केन्द्रको दुवैतिर पुनरावृत्ति, पुराना बुट्टामा) र अनौपचारिक (फरक आकृतिले भार मिलाउने, समकालीन कलामा)। अनुपात — वस्तु, आकृति र आकारबिचको गणितीय सम्बन्ध; मानिस र हात्ती सँगै बनाउँदा वास्तविक नापअनुसार बनाउनुपर्छ; वयस्कको उचाइ साढे सात टाउको र बालबालिकामा कम। संयोजन — वस्तुलाई कहाँ र कसरी राख्ने, कुन रङ र प्रकाश–छाया दिने निर्णय गरी कलात्मक ढङ्गले मिलाउनु; राम्रो विषयवस्तु मात्र होइन सही संयोजनले चित्र प्रभावकारी बन्छ र यसमा सन्तुलन र अनुपातले भूमिका खेल्छन्।

४. तयारी: टेबुलमा कपडा ओछ्याई एक–दुई वस्तु राख्ने, पछाडि पनि कपडा झुन्ड्याउने, एकातिरबाट प्रकाश पार्ने र विभिन्न कोणबाट हेरी आकर्षक कोण छान्ने। चरण: (१) वस्तु र कपडाको बाहिरी रेखा हल्का कोर्ने; (२) कपडाका पट्याइ र खुम्चिएका भागका भित्री रेखा कोर्ने; (३) कम छाया परेको भागमा हल्का छाया दिने; (४) छाया क्रमशः फिक्काबाट गाढा बनाउने, वस्तुको भुइँमा पर्ने छाया पनि देखाउने; (५) सबैभन्दा बढी प्रकाश परेको वा टल्केको भागमा इरेजरले हाइलाइट गर्ने। छाया दिने तरिका: ब्लक सेडिङ (सिसाकलमले समान रूपमा भर्दै गाढा गर्दै जाने) र क्रस ह्याचिङ (एकअर्कालाई काट्ने मसिना रेखा; जति धेरै रेखा उति गाढा)। प्रकाश परेको भागमा हल्का र छाया परेको भागमा गाढा टोन दिँदा वस्तु वास्तविक देखिन्छ।