Unit 13 · सिर्जनात्मक कला · 2 teaching hours · 22 min read

नृत्य र अभिनय

What the syllabus asks for 4

लोक, शास्त्रीय, परम्परागत र आधुनिक नृत्यको परिचय र महत्त्व
मुद्रा
लोकनृत्यको परिचय र अभ्यास
अभिनयको परिचय र अभ्यास

दसैँमा मारुनी, तिहारमा देउसी–भैलो, ल्होसारमा तामाङ सेलो, फागुमा होली र गाउँका मेलामा सोरठी — नेपालमा हरेक चाडपर्व, जात्रा, मेला र उत्सवमा आआफ्नो परम्पराअनुसार नाचगान गर्ने चलन छ। मानव जीवनका भावना र अनुभूतिलाई शरीरका अङ्ग, प्रत्यङ्ग र मुद्रा चलाएर गीतको लय र तालमा प्रस्तुत गर्नु नृत्य हो। गायन र नृत्य दुवैको मूल आधार सङ्गीत भएकाले सङ्गीतलाई नृत्यको अनिवार्य तत्त्व मानिन्छ। नृत्यसँग जोडिएको अर्को पक्ष अभिनय हो — कुनै चरित्रको भावको अनुकरण गरी अङ्ग, वेशभूषा, दृष्टि, मुद्रा र सङ्केतबाट भाव व्यक्त गर्नु अभिनय हो।

यस एकाइबाट परीक्षाले खोज्ने कुरा

नृत्य र अभिनयको परिभाषा; लोक, शास्त्रीय, आधुनिक र परम्परागत नृत्यको परिचय र उदाहरण; हस्तमुद्रा — असंयुक्त (पताक, शिखर, सूची, अलपद्म) र संयुक्त (कपोत, उत्सङ्ग) मुद्रा र तिनको प्रयोग; झ्याउरे नाच र ६ मात्राको झ्याउरे ताल; सोरठी नाच, नारी–पुरुषको पहिरन, लामी (१४ मात्रा) र छोटी (८ मात्रा) ताल; तामाङ सेलो र डम्फु; ख्याली र सम्हाला (८ मात्रा); अभिनयका चार प्रकार (वाचिक, आङ्गिक, आहार्य, सात्विक), सात्विक भावका आठ प्रकार, चरित्र अभिनय र नाटक तथा अभिनयको महत्त्व।

१३.१ लोक, शास्त्रीय, परम्परागत र आधुनिक नृत्यको परिचय र महत्त्व

लोकगीतमा गरिने नृत्य लोकनृत्य, शास्त्रीय गीतमा गरिने नृत्य शास्त्रीय नृत्य, आधुनिक गीतमा गरिने नृत्य आधुनिक नृत्य र परम्परादेखि चलिआएका चर्या जस्ता नृत्य परम्परागत नृत्य हुन्। नृत्य गीतको बोल, भाव र तालअनुसार गरिन्छ। नृत्यले राष्ट्र, राष्ट्रियता, कला, संस्कृति र परम्पराको परिचय दिन्छ; त्यसैले यसको संरक्षण र संवर्धन हामी सबैको दायित्व हो।

(क) लोकनृत्य

लोकसङ्गीतसँग स्वतन्त्र अङ्गमुद्रासहित प्रदर्शन गरी नाचिने नृत्य लोकनृत्य हो। यसमा लोकजीवनका सांस्कृतिक परम्परा र परिपाटी प्रस्तुत गरिन्छ; यो लोकजीवनको आनन्द र सौन्दर्यको सामूहिक अभिव्यक्ति हो। आआफ्नो स्थान, वेशभूषा, धर्म, संस्कार र संस्कृतिसँग जोडिएर गरिने लोकनृत्यमा जनताको सांस्कृतिक स्वरूप झल्किन्छ। झ्याउरे, ख्याली, कौडा, मारुनी, भोजपुरी, मैथिली, शेर्पा, नेवारी, तामाङ, थारू आदि लोकनृत्य हुन्। लोकनृत्यमा शृङ्गार, हाउभाउ र वेशभूषा को प्रमुखता हुन्छ र यसको आफ्नै मौलिकता र लोकव्यवहारमा आधारित नियम हुन्छन्। लोकनृत्यले सम्पूर्ण देशको परिचय बोकेको हुन्छ, त्यसैले यसको मौलिक स्वरूप नबिगारी एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।

photograph — **चित्र १.** थारू लोकनृत्य। तराईका थारू समुदायका नाचमा जातीय वेशभूषा, मादल र सामूहिक लय झल्किन्छन्। स्रोत: Pratap Baniya / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

(ख) शास्त्रीय नृत्य

सङ्गीतको सुर, ताल, लय, मात्रा र अभिनयका सीमाभित्र रहेर गीतको भावअनुसार मुद्रा प्रयोग गरी अङ्ग सञ्चालन गर्दै गरिने नृत्य शास्त्रीय नृत्य हो। यसमा शास्त्रमा तोकिएका नियम पालना गर्दै तोकिएको सङ्गीत र अङ्गमुद्रासहित नाचिन्छ; गायक, वादक र नर्तक सबैमा गुरुपरम्पराबाट विकसित नियम, अनुशासन र शास्त्रीय सङ्गीत तथा अभिनयको ज्ञान चाहिन्छ। भरतनाट्यम्, कथक र चर्या नृत्य यसका उदाहरण हुन्।

(ग) आधुनिक नृत्य

लोक वा शास्त्रीय नृत्यमा सर्जकको भावअनुसार नयाँ प्रयोग गरिँदा वा चलिआएको परम्परा मोडेर नयाँ शैलीमा प्रस्तुत गरिँदा त्यो आधुनिक नृत्य बन्छ। यसमा स्थायित्व हुँदैन; देश, काल, परिस्थिति र दर्शकको मागअनुसार बदलिँदै नयाँ रूपमा प्रस्तुत हुन्छ। लिरिकल हिप–हप, लिरिकल कन्टेम्पोररी जस्ता नृत्य यसका उदाहरण हुन्, जसमा गीतका हरेक शब्दको अर्थमा केन्द्रित रहेर नाचिन्छ।

(घ) परम्परागत नृत्य

शास्त्रीय र लोकनृत्यको मिश्रित रूप भएका नृत्य परम्परागत नृत्य हुन्। यसमा परम्परागत सङ्गीत र मुद्रा प्रयोग हुन्छन्; जातीय वेशभूषा, धर्म र संस्कृतिको प्रभाव रहन्छ र कतिपयमा दैवी शक्तिमाथि विश्वास गरी धार्मिक अनुष्ठान गर्ने परम्परा पनि हुन्छ। भैरव नृत्य, नृसिंह नृत्य, सोरठी र घाटु यसका उदाहरण हुन्।

आधार	लोक	शास्त्रीय	आधुनिक	परम्परागत
आधार	लोकगीत र लोकजीवन	शास्त्रका नियम	सर्जकको नयाँ प्रयोग	लोक र शास्त्रीयको मिश्रण
नियम	लोकव्यवहारमा आधारित, लचिलो	कडा, गुरुपरम्परा	स्थिर नियम हुँदैन	परम्परा र अनुष्ठानअनुसार
विशेषता	शृङ्गार, हाउभाउ, वेशभूषा	तोकिएका मुद्रा र ताल	समयअनुसार बदलिने	धर्म र दैवी विश्वास
उदाहरण	झ्याउरे, मारुनी, तामाङ सेलो, थारू	भरतनाट्यम्, कथक, चर्या	लिरिकल हिप–हप, कन्टेम्पोररी	भैरव, नृसिंह, सोरठी, घाटु

**चित्र २.** नेपालमा प्रचलित नृत्यका चार प्रकार र प्रत्येकका दुई–दुई उदाहरण।

क्रियाकलाप — पाठ १३.१

१. आफूले जानेका लोक, शास्त्रीय, आधुनिक र परम्परागत नाचका चित्र वा भिडियोको सहयोगमा छलफल गरी कक्षामा अभ्यास गर्नुहोस्।

२. मारुनी नृत्यको भिडियो हेरी त्यसका मुद्रा अभ्यास गरी कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्।

३. शास्त्रीय नृत्यको भिडियो हेरी क्षमताअनुसार मुद्राको अभ्यास गर्नुहोस्।

४. सामाजिक सञ्जालमा प्रचलित कुनै आधुनिक नृत्य हेरी त्यसका शैली सिकेर कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्।

नृत्यको महत्त्व र स्वास्थ्यमा प्रभाव

शारीरिक: नृत्य राम्रो व्यायाम हो — मांसपेशी बलियो, शरीर लचिलो, मुटु–फोक्सो सक्रिय र तौल सन्तुलित हुन्छ; सन्तुलन र अङ्गको समन्वय बढ्छ।
मानसिक: तनाव र थकान घटाउँछ, खुसी र आत्मविश्वास बढाउँछ; ताल र क्रम सम्झनुपर्ने भएकाले स्मरणशक्ति र एकाग्रता बढ्छ।
सामाजिक: सामूहिक नृत्यले मेलमिलाप, सहकार्य र सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।
सांस्कृतिक: संस्कृति, परम्परा र राष्ट्रिय पहिचान जोगाउँछ र पुस्तान्तरण गर्छ।
आर्थिक: सांस्कृतिक पर्यटन र कलाकारिताबाट रोजगारी दिन्छ।

१३.२ मुद्रा

मानिसले मनोभावना व्यक्त गर्न ध्वनि प्रयोग गर्दा भाषा, कविता, लोककथा र संवाद बने; यिनै भावना शरीरका अङ्ग–प्रत्यङ्गबाट व्यक्त गर्दा नृत्य र अभिनयको उद्भव भयो। सुख–दुःख व्यक्त गर्दा बनेका विभिन्न मुद्राको कलात्मक रूप नै नृत्य हो भन्ने मान्यता छ।

मुद्रा र हस्तमुद्रा

भाव व्यक्त गर्न शरीर, विशेष गरी हातका औँलालाई निश्चित आकारमा राख्नुलाई मुद्रा भनिन्छ। नृत्य र अभिनयमा हातबाट बनाइने मुद्रालाई हस्तमुद्रा भनिन्छ। एउटा मात्र हातबाट बनाइने मुद्रा असंयुक्त र दुवै हात मिलाएर बनाइने मुद्रा संयुक्त हस्तमुद्रा हुन्।

(क) असंयुक्त मुद्रा

मुद्रा	बनाउने तरिका	प्रयोग (भाव)
(अ) पताक (अभय)	हत्केलाका सबै औँला समान रूपमा फैलाउने र बुढीऔँला अलिकति खुम्च्याई चोरऔँलाको फेदमा लगाउने	आशीर्वाद दिन, शपथ लिन, निषेध गर्न, ढोका बन्द गर्न
(आ) शिखर	मुट्ठी बनाई चार औँला दोबारेर बुढीऔँला माथि ठड्याउने	कामदेव, धनुष समातेको अवस्था, प्रश्न सोध्न, आलिङ्गन
(इ) सूची	चोरऔँला मात्र सिधा ठाडो पार्ने	चक्र देखाउन, कपालका केस्रा देखाउन, केही सङ्केत गर्न
(ई) अलपद्म	हत्केला माथि पारी सबै औँला गोलाकार रूपमा छिरलेर राख्ने	फक्रिएको फूल (कमल), प्रश्न, सुन्दरता, आफ्नो गाउँ–परिवेश देखाउन

(ख) संयुक्त मुद्रा

मुद्रा	बनाउने तरिका	प्रयोग (भाव)
(अ) कपोत	दुवै हात एकआपसमा मिलाउने (हत्केला जोड्ने)	विनम्र नमस्कार, एकता, आज्ञाकारिता, सम्मान, शान्ति, आदरपूर्वक स्विकार वा ग्रहण
(आ) उत्सङ्ग	दुवै हात एकआपसमा क्रस गरी (नघाएर) कुममुनिसम्म पुर्‍याउने	अङ्कमाल (अँगालो), लज्जा, आभूषण

**चित्र ३.** असंयुक्त हस्तमुद्राका सरल रूप। औँलाको स्थितिले मात्र भाव फरक हुन्छ — पताकमा सबै औँला फैलिएका, शिखरमा बुढीऔँला ठाडो, सूचीमा चोरऔँला ठाडो र अलपद्ममा औँला छिरलिएका।

क्रियाकलाप — पाठ १३.२

नृत्यको कुनै श्रव्यदृश्य सामग्री हेरी माथिका हस्तमुद्रा कहाँ, कसरी प्रयोग भएका छन् अवलोकन गर्नुहोस्; साथीसँग छलफल गर्दै सिकेर मञ्च वा कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

गीतमा मुद्रा छान्ने

प्रश्न. "फूलबारीमा फूल फुल्यो, गुरुलाई नमस्कार, आमाको आशीर्वाद" भन्ने भाव भएको गीतमा कुन कुन मुद्रा प्रयोग गर्नुहुन्छ?

उत्तर. "फूल फुल्यो" भन्दा अलपद्म (औँला छिरलेर फक्रिएको फूल); "गुरुलाई नमस्कार" भन्दा कपोत (दुवै हत्केला जोडेर); "आमाको आशीर्वाद" भन्दा पताक (अभय) मुद्रा। यसरी शब्दको अर्थअनुसार मुद्रा मिलाउँदा नृत्य अर्थपूर्ण र आकर्षक हुन्छ।

१३.३ लोकनृत्यको परिचय र अभ्यास

स्थानीय लोकगीत र लोकबाजाका आधारमा गरिने नृत्य लोकनृत्य हुन्। कौडा, झ्याउरे, मारुनी, मयुर, सोरठी, धिमे, तामाङ, भोजपुरी, मैथिली, झाँगड, टप्पा, देउडा, हुड्केली आदि स्थानीय नृत्य हुन्।

(क) झ्याउरे नाच

झ्याउरे नाच नेपाली संस्कृतिको परिपूरक हो र यो प्रायः माया–प्रेम को विषयमा आधारित हुन्छ। युवायुवतीले प्रेमी–प्रेमिकालाई भेटेको खुसी व्यक्त गर्न नाच्ने भएकाले युवामाझ यो धेरै लोकप्रिय छ। यसमा मिलन र बिछोडका विषयमा अभिनयसहित नाचिन्छ। यो जुनसुकै समय र अवसरमा नाच्न सकिन्छ र नेपालका प्रायः सबै ठाउँमा नाचिन्छ; पश्चिम नेपालको गण्डकी क्षेत्रमा झ्याउरे गीत र नाच मनोरञ्जनको मुख्य माध्यम भएकाले त्यहाँ विशेष प्रचलन छ।

झ्याउरे ताल: झ्याउरे गीतमा बजाइने भएकाले यसलाई झ्याउरे ताल भनिएको हो। यो ६ मात्रा को हुन्छ र ३–३ मात्राका दुई विभागमा बाँडिन्छ। मादलको बोल: धिं – ती | ना धि ना। यस तालका चर्चित गीत: "पानको पात माया तिमीलाई सम्झन्छु दिनको रात", "बल्ल पर्‍यो निरमाया माकुरी जालैमा", "चरीले काफल टिप्यो", "यो नेपाली शिर उचाली"।

(ख) सोरठी नाच

सोरठी नेपालको मध्यपहाडी भागमा प्रचलित लोकप्रिय नाच हो। गण्डकी, लुम्बिनी र कर्णाली प्रदेश वरपरका दुरा, कुमाल, राई, गुरुङ, मगर आदि जातिको यो नृत्यप्रधान गीत हो। नामबारे विभिन्न मत छन्: सोह्र दिनसम्म नाचिने भएकाले सोरठी भनियो भन्ने र सोरठी रानी को गुणगान गरिने भएकाले सोरठी भनियो भन्ने। सोरठी गाउँदा मादलेले महिलाको शृङ्गारपटारदेखि नाच्ने युवतीमाथि सरस्वती जगाउनेसम्मका काम आफ्नै भाकामा गर्छन्। गीतको टुक्का र चरण जति पटक गाउनुपर्ने हो त्यसमा घटीबढी भए मादलको ताल ठिक उल्टो पर्छ। मादलसँगै मुजुरा, झ्याली, करताल र बाँसुरीको संयोजनमा सोरठी गाइन्छ।

पुरुषको पहिरन	महिलाको पहिरन
भोटो, कछाड, इस्टकोट, फेटा, कानमा टप वा कुण्डल, घाँटीमा रुद्राक्ष/रिट्ठाको माला	चौबन्दी चोली, घाँघर, कर्मु, पटुकी, पछ्यौरा, सुनको जन्तर, नौगेडी माला, सुनका बाला, गोडामा काँकर

लामी र छोटी ताल: हातमा ताली दिँदै सोरठी नाचिन्छ। लामी ताल सोरठी गीतका लागि नै बनेको मानिन्छ; यो १४ मात्रा र ४ विभाग को हुन्छ र ढिलो (विलम्बित) लयमा बजाइन्छ। लामी ताल काटेर छिटो गतिमा बजाइने छोटी ताल मा ८ मात्रा र २ विभाग हुन्छन्। ठुलो मादलका बोल झ्याम्, धीम्, ताम्, फत् जस्ता हुन्छन्; जस्तै छोटी तालमा: धीम् ताम् फत् – | फत् ताम् धीम् –।

**चित्र ४.** सोरठी नाचमा प्रयोग हुने लामी र छोटी तालको मात्रा। लामी ढिलो र लामो (१४ मात्रा), छोटी छिटो र छोटो (८ मात्रा) हुन्छ।

क्रियाकलाप — झ्याउरे र सोरठी

१. आफ्नो स्थानीय स्तरमा प्रचलित झ्याउरे नाचको श्रव्यदृश्य सामग्री हेरी शिक्षकको सहायतामा झ्याउरे तालमा नाच्ने अभ्यास गर्नुहोस्।

२. स्थानीय सोरठी नृत्यको सामग्री सङ्कलन र अवलोकन गरी लामी र छोटी तालमा ताली दिँदै नृत्यको अभ्यास गर्नुहोस्।

(ग) सेलो नाच

सेलो नाच तामाङ जातिको पहिचान दिने नाच हो। आफ्नै भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति भएको तामाङ समाजको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक नृत्य सेलो हो। तामाङ सेलो डम्फु को तालमा गाइने छोटो–छोटो रमाइलो गीत हो। डम्फु र सेलो एकअर्काका परिपूरक हुन् — "डम्फुबिनाको सेलो र सेलोबिनाको डम्फु रसबिनाको काव्यजस्तो हुन्छ।" सोनम ल्होसार जस्ता चाडपर्वमा डम्फुको तालमा सेलो नाचिन्छ।

सेलो ताल: ८ मात्राको, ४–४ मात्राका दुई विभाग भएको ताल; डम्फुका बोल: धुम् – – – | च्याक – धुम् –। गीत: "कलकत्ते काइँयो केश मेरो बाङ्ग्यो", "हिमाल झलल्ल हिउँले मैच्याङ राम्रो जिउले", "च्याङ्बा होई च्याङ्बा", "लेकका हामी केटाकेटी", "माथि माथि सैलुङ्गेमा"।

(घ) ख्याली नाच

नृत्यसहितको ख्याली गीत पूर्वभन्दा पश्चिम मा बढी चलेको छ; गण्डकी प्रदेश वरपरका गुरुङ, मगर आदि जातिमा यो प्रसिद्ध छ। ख्याली लोकगीतका विभिन्न लय उत्पन्न गर्ने मूल हाँगा हो। ख्याली ताल बजाएर गाउँदै नाचिने भएकाले यसलाई ख्याली गीत वा नाच भनिएको हो। यसमा पौराणिक, सोरठी र ऐतिहासिक गीत पनि गाइन्छन्। ख्याली गीतका भाव प्रायः युवायुवतीबिच हाँसो, ठट्टा, छेडखानी र सवाल–जवाफका हुन्छन्। ख्यालीमा मारुनी पनि नचाइन्छ, जसलाई मारुनी गीत पनि भनिन्छ।

ख्याली ताल: ८ मात्राको प्रचलित ताल; गीत: "गाउँछ गीत नेपाली", "रेशम फिरिरी", "सिमसिमे पानीमा"। सम्हाला ताल: ख्यालीजस्तै ८ मात्रा (४+४) को, तर ठुलो मादलमा खुला तरिकाले बोल बजाइने ताल; गीत: मारुनी गीत, "आकाशैमा हेरौँ त हो कालो मैलो बादल", "लहनाले जुरायो कि"।

लोकनाच	मुख्य समुदाय/क्षेत्र	ताल र मात्रा	मुख्य बाजा
झ्याउरे	सबैतिर, विशेष गरी गण्डकी	झ्याउरे — ६	मादल
सोरठी	मध्यपहाड — गुरुङ, मगर, दुरा, कुमाल, राई	लामी — १४, छोटी — ८	मादल, मुजुरा, झ्याली, करताल, बाँसुरी
सेलो	तामाङ	सेलो — ८	डम्फु
ख्याली	पश्चिम — गुरुङ, मगर	ख्याली र सम्हाला — ८	मादल (सम्हालामा ठुलो मादल)

क्रियाकलाप — सेलो र ख्याली

सेलो तालमा ताली दिँदै शरीरका अङ्ग चलाउने अभ्यास गर्नुहोस्। माथिका सेलो, ख्याली र सम्हाला तालका गीत सामाजिक सञ्जालमा हेरी वा गाउँघरमा हुने नाचका सामग्री सङ्कलन गरी नाच्ने अभ्यास गर्नुहोस्।

ख्याली र सेलोको ताल तुलना

प्रश्न. ख्याली र सेलो दुवै ८ मात्राका भए पनि किन फरक सुनिन्छन्? दुवैमा २ मिनेटमा ४० आवृत्ति बजे प्रति मिनेट कति मात्रा बज्छन्?

उत्तर. दुवैमा ८ मात्रा र ४–४ का दुई विभाग हुन्छन् (समानता), तर ख्याली मादलमा र सेलो डम्फुमा बज्ने तथा बोल र वादन शैली फरक भएकाले आवाज फरक सुनिन्छ (भिन्नता)। ४० आवृत्ति × ८ = ३२० मात्रा; २ मिनेटमा भएकाले प्रति मिनेट ३२० ÷ २ = १६० मात्रा।

१३.४ अभिनयको परिचय र अभ्यास

अभिनय

समाजमा घटेका कुनै विषयवस्तुलाई लिएर सम्पूर्ण विधि–विधान र सामग्रीसहित मञ्चमा गरिने कला प्रदर्शन अभिनय हो। पात्रले घटनासँग सम्बन्धित भावनालाई शारीरिक अङ्ग, मुद्रा, भाषा, वेशभूषा र गरगहनाका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्छ र पात्रको चरित्र, आचरण र जीवनशैलीलाई यथार्थजस्तै अनुकरण गर्छ।

क्रियाकलाप १३.१० र १३.११

१३.१०: कक्षालाई समूहमा बाँडी आफ्नो समुदाय वा टोलमा घटेका घटना वा कथा खोजेर पटकथा बनाउनुहोस्; संवाद र वेशभूषा लगायतका सामग्री सङ्कलन गरी अभ्यास गर्नुहोस् र विद्यालयको सांस्कृतिक कार्यक्रममा प्रदर्शन गर्नुहोस्। १३.११: समाजको कुनै घटना वा पाठ्यपुस्तकको कथा छानी साथीसँग पात्र, संवाद, वेशभूषा र मञ्च तयार पारेर अभिनय प्रस्तुत गर्नुहोस्।

नाटक तथा अभिनयको महत्त्व

व्यक्तित्व निर्माणमा मदत गर्छ र मञ्चमा बोल्ने आत्मविश्वास दिन्छ।
कलाकारितामा रुचि भएकालाई भविष्यमा त्यही क्षेत्रमा लाग्न मदत गर्छ।
बोल्ने, सोच्ने, गाउने, नाच्ने र आफ्नो गाउँठाउँको वस्तुस्थिति बुझ्ने सीप विकास गर्छ।
समाजका वास्तविकता तथा पारिवारिक, सामुदायिक र विद्यालयका समस्या कलामार्फत व्यक्त गर्न सक्षम बनाउँछ; सचेतना फैलाउँछ।
समूहमा काम गर्ने, अरूको भावना बुझ्ने (समानुभूति) र सिर्जनशीलताको विकास गर्छ।

अभिनयका प्रकार

अभिनयलाई वाचिक, आङ्गिक, आहार्य र सात्विक गरी चार प्रकारमा बाँडिन्छ:

प्रकार	अर्थ	उदाहरण
(क) वाचिक (भाषिक)	बोली, भाषण वा संवादद्वारा भाव व्यक्त गर्नु	उदास पात्र ढिलो बोल्छ, उत्साहित पात्र छिटो, रिसाएको पात्र चिच्याएर र सामान्य अवस्थामा शान्त भावमा बोल्छ
(ख) आङ्गिक	शब्द प्रयोग नगरी शरीरका अङ्ग, उपाङ्ग र प्रत्यङ्ग चलाएर वस्तु वा चरित्रको क्रिया देखाउनु; हाउभाउको प्रमुखता	मूक अभिनयमा बुढो मान्छेले लौरो टेकेर हिँडेको देखाउनु
(ग) आहार्य	पात्रअनुसार शृङ्गार, वस्त्र र आभूषणले सजाएर मञ्चमा प्रस्तुत गर्नु	भैलोमा गुन्यू–चोली, कम्मरमा पटुकी, कपालमा धागो, पाउजु, झुम्का, पोते र शिरफूलमा सजिनु
(घ) सात्विक	अर्को व्यक्तिको भावना अन्तर्मनबाटै अनुभव गरी अभिनयमा अनुवाद गर्नु	डरले शरीर काम्नु, दुःखले आँसु झर्नु

सात्विक भावका आठ प्रकार: (१) स्तम्भ — आश्चर्यले स्तब्ध हुनु; (२) प्रलय — बेहोस भएजस्तो हुनु; (३) वैस्वर्य — स्वर परिवर्तन हुनु; (४) वैवर्ण्य — अनुहारको रङ फेरिनु; (५) वेपथु — शरीर काम्नु; (६) रोमाञ्च — रौँ ठाडा हुनु; (७) अश्रुपात — आँसु झर्नु; (८) स्वेद — पसिना आउनु।

**चित्र ५.** अभिनयका चार प्रकार। एउटै दृश्यमा चारै प्रकार सँगै प्रयोग हुँदा अभिनय पूर्ण र विश्वसनीय बन्छ।

चरित्र अभिनय

कुनै व्यक्ति, पात्र वा चरित्रको अनुकरण गरी अभिनय गर्नु चरित्र अभिनय हो। यसका लागि चरित्र सुहाउँदो पात्र छान्ने, उसको बोलचालको भाषा र वेशभूषा तयार गर्ने गरिन्छ। सामाजिक सञ्जालका श्रव्यदृश्य सामग्री हेरेर कुनै चरित्रलाई आफूमा ढालेर वा नक्कल गरेर अभ्यास गर्न सकिन्छ।

**चित्र ६.** विद्यालयमा नाटक तयार गर्ने चरण। विषय छनोटदेखि प्रस्तुतिसम्म सबै सदस्यको भूमिका हुन्छ।

क्रियाकलाप १३.१२ र १३.१३

१३.१२: मन परेको विषय वा "विद्यालय शान्ति क्षेत्र हो" भन्ने भावलाई लिएर साथी समूहमा संवाद तयार गरी नाटक प्रस्तुत गर्नुहोस्। १३.१३: गाउँटोलका कुनै घटना वा कक्षा ८ का कुनै विषयका पाठ्यपुस्तकमा भएका नाटक वा कथालाई लिएर पात्र, संवाद र वेशभूषा तयार गरी अभिनय गर्नुहोस्।

"विद्यालय शान्ति क्षेत्र हो" नाटकको सानो खाका

प्रश्न. "विद्यालय शान्ति क्षेत्र हो" विषयमा पाँच मिनेटको नाटकको खाका बनाउनुहोस्।

उत्तर. पात्र: प्रधानाध्यापक, दुई विद्यार्थी, एक अभिभावक, नारा लगाउँदै आउने भिडका तीन जना। दृश्य १: कक्षामा परीक्षा चल्दै गर्दा बाहिरबाट नारा र हल्ला (वाचिक — चर्को आवाज; आङ्गिक — विद्यार्थी कान थुन्छन्)। दृश्य २: प्रधानाध्यापक र अभिभावक भिडसँग शान्त स्वरमा कुरा गर्छन् (वाचिक — शान्त र विनम्र; आहार्य — प्रधानाध्यापकको सादा पोसाक)। दृश्य ३: भिडले गल्ती महसुस गरी माफी माग्छ; एक विद्यार्थीको आँखामा खुसीको आँसु (सात्विक)। अन्त्य: सबै मिलेर "विद्यालय शान्ति क्षेत्र हो" भन्ने पोस्टर देखाउँछन्।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. नृत्यको परिचय दिँदै यसले मानिसको स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावबारे विचार व्यक्त गर्नुहोस्। मानव जीवनका भावना र अनुभूतिलाई शरीरका अङ्ग, प्रत्यङ्ग र मुद्रा चलाएर गीतको लय र तालमा प्रस्तुत गर्नु नृत्य हो; सङ्गीत यसको अनिवार्य तत्त्व हो। स्वास्थ्यमा प्रभाव: (क) शारीरिक — पूरै शरीरको व्यायाम हुन्छ; मांसपेशी बलियो, शरीर लचिलो, मुटु–फोक्सो सक्रिय र तौल सन्तुलित हुन्छ; सन्तुलन र समन्वय बढ्छ। (ख) मानसिक — तनाव, थकान र उदासी घट्छ; खुसी र आत्मविश्वास बढ्छ; तालका क्रम सम्झनुपर्ने भएकाले स्मरणशक्ति र एकाग्रता बढ्छ। (ग) सामाजिक — सामूहिक नाचले मेलमिलाप र सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। मेरो विचारमा नियमित नृत्य रमाइलो पनि हुने भएकाले स्वस्थ रहने सबैभन्दा आनन्ददायी उपाय हो।

२. नेपालमा प्रचलित लोक, आधुनिक र परम्परागत नृत्यको छोटो परिचय दिनुहोस्। लोकनृत्य — लोकगीत र लोकबाजासँग स्वतन्त्र अङ्गमुद्रामा नाचिने, लोकजीवनको परम्परा, आनन्द र सौन्दर्य झल्काउने नृत्य; शृङ्गार, हाउभाउ र वेशभूषा प्रमुख; जस्तै झ्याउरे, ख्याली, मारुनी, तामाङ सेलो, थारू, मैथिली। आधुनिक नृत्य — लोक वा शास्त्रीय नृत्यमा नयाँ प्रयोग गरी वा परम्परा मोडेर नयाँ शैलीमा प्रस्तुत, समय र दर्शकको मागअनुसार बदलिने; जस्तै लिरिकल हिप–हप र कन्टेम्पोररी। परम्परागत नृत्य — लोक र शास्त्रीय नृत्यको मिश्रित रूप; परम्परागत सङ्गीत, मुद्रा, जातीय वेशभूषा र धार्मिक अनुष्ठानसँग जोडिएको; जस्तै भैरव, नृसिंह, सोरठी र घाटु।

३. मुद्रा के हुन्? संयुक्त र असंयुक्त मुद्राको परिचयसहित दुई–दुई मुद्राको सचित्र वर्णन गर्नुहोस्। भाव व्यक्त गर्न हातका औँलालाई निश्चित आकारमा राख्नु मुद्रा हो; नृत्य र अभिनयमा हातबाट बनाइने मुद्रा हस्तमुद्रा हुन्। एउटा हातबाट बन्ने असंयुक्त र दुवै हातबाट बन्ने संयुक्त मुद्रा हुन्। असंयुक्त: (अ) पताक — सबै औँला समान फैलाई बुढीऔँला खुम्च्याएर चोरऔँलाको फेदमा लगाउने; आशीर्वाद, शपथ, निषेध; (आ) शिखर — मुट्ठीबाट बुढीऔँला ठाडो पार्ने; धनुष समातेको, प्रश्न, आलिङ्गन। संयुक्त: (अ) कपोत — दुवै हत्केला जोड्ने; नमस्कार, सम्मान, शान्ति; (आ) उत्सङ्ग — दुवै हात क्रस गरी कुममुनिसम्म पुर्‍याउने; अँगालो, लज्जा, आभूषण। (चित्र: माथिको हस्तमुद्राको चित्रजस्तै औँलाको स्थिति कोर्नुहोस्।)

४. सोरठी नाचको परिचय दिई यसमा नारी–पुरुषले लगाउने पहिरनबारे लेख्नुहोस्। सोरठी मध्यपहाडमा प्रचलित, गण्डकी, लुम्बिनी र कर्णाली वरपरका दुरा, कुमाल, राई, गुरुङ, मगर आदि जातिको नृत्यप्रधान गीत र परम्परागत नाच हो। सोह्र दिनसम्म नाचिने वा सोरठी रानीको गुणगान गरिने भएकाले यसको नाम सोरठी रहेको भनिन्छ। मादल, मुजुरा, झ्याली, करताल र बाँसुरीको साथमा लामी (१४ मात्रा) र छोटी (८ मात्रा) तालमा ताली दिँदै नाचिन्छ; गीतको टुक्का घटीबढी भए ताल उल्टो पर्छ। पुरुषको पहिरन: भोटो, कछाड, इस्टकोट, फेटा, कानमा टप वा कुण्डल, घाँटीमा माला। महिलाको पहिरन: चौबन्दी चोली, घाँघर, कर्मु, पटुकी, पछ्यौरा, सुनको जन्तर, नौगेडी माला, सुनका बाला र गोडामा काँकर।

५. ख्याली र सेलो नाचमा प्रयोग हुने तालका समानता र भिन्नता उल्लेख गर्नुहोस्। समानता: दुवै ताल ८ मात्राका हुन् र ४–४ मात्राका दुई विभागमा बाँडिन्छन्; दुवै ख्याली समूहका लोक ताल हुन् र लोक तथा परम्परागत गीत–नाचमा प्रयोग हुन्छन्। भिन्नता: (क) ख्याली ताल मादल मा र सेलो ताल डम्फु मा बजाइन्छ; (ख) ख्याली गण्डकी क्षेत्रका गुरुङ, मगर समुदायमा र सेलो तामाङ (र शेर्पा शेब्रु) समुदायमा प्रचलित छ; (ग) ख्यालीका गीत "रेशम फिरिरी", "सिमसिमे पानीमा" र सेलोका गीत "च्याङ्बा होई च्याङ्बा", "माथि माथि सैलुङ्गेमा" हुन्; (घ) बोल र वादन शैली फरक भएकाले मात्रा समान भए पनि आवाज फरक सुनिन्छ।

६. "नृत्य र अभिनयले मानिसको शारीरिक तथा मानसिक सन्तुलन कायम राख्छ।" तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्। (क) शारीरिक सन्तुलन: नृत्यमा तालअनुसार हात, गोडा, कम्मर र टाउको चलाउनुपर्ने भएकाले मांसपेशी बलियो र लचिलो हुन्छन्, शरीरको सन्तुलन र अङ्गको समन्वय सुध्रन्छ; अभिनयमा आङ्गिक हाउभाउले शरीरमाथि नियन्त्रण बढ्छ। (ख) मानसिक सन्तुलन: नृत्य र अभिनयले मनका दबाएका भावना (खुसी, दुःख, रिस) सुरक्षित तरिकाले बाहिर निकाल्न दिन्छन्, जसले तनाव र चिन्ता घटाउँछ। (ग) संवाद, ताल र क्रम सम्झनुपर्ने भएकाले स्मरणशक्ति र एकाग्रता बढ्छ। (घ) सात्विक अभिनयले अरूको भावना बुझ्ने समानुभूति र भावनात्मक परिपक्वता दिन्छ। (ङ) मञ्चमा प्रस्तुति र दर्शकको तालीले आत्मविश्वास बढाउँछ। (च) सामूहिक नाच र नाटकले एक्लोपन हटाई सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। यसरी नृत्य र अभिनयले शरीर र मन दुवैलाई सन्तुलित राख्छन्।

अध्यायको सारांश

भावना र अनुभूतिलाई अङ्ग, प्रत्यङ्ग र मुद्रा चलाएर गीतको लय र तालमा प्रस्तुत गर्नु नृत्य हो; सङ्गीत नृत्यको अनिवार्य तत्त्व हो।
चरित्रको भाव अनुकरण गरी अङ्ग, वेशभूषा, दृष्टि, मुद्रा र सङ्केतबाट भाव व्यक्त गर्नु अभिनय हो।
नृत्य लोक (झ्याउरे, मारुनी, सेलो), शास्त्रीय (भरतनाट्यम्, कथक, चर्या), आधुनिक (लिरिकल हिप–हप, कन्टेम्पोररी) र परम्परागत (भैरव, नृसिंह, सोरठी, घाटु) गरी चार प्रकारका हुन्छन्।
एक हातबाट बन्ने असंयुक्त (पताक, शिखर, सूची, अलपद्म) र दुवै हातबाट बन्ने संयुक्त (कपोत, उत्सङ्ग) हस्तमुद्रा हुन्।
झ्याउरे नाच माया–प्रेमको विषयमा आधारित र ६ मात्राको झ्याउरे तालमा नाचिन्छ; गण्डकी क्षेत्रमा बढी प्रचलित छ।
सोरठी मध्यपहाडको परम्परागत नाच हो; लामी ताल १४ मात्रा, ४ विभाग र छोटी ताल ८ मात्रा, २ विभागको हुन्छ।
सेलो तामाङ जातिको डम्फुमा बज्ने ८ मात्राको नाच र गीत हो; ख्याली र सम्हाला पनि ८ मात्राका पश्चिम नेपालका लोकताल हुन्।
अभिनयका चार प्रकार वाचिक (बोली), आङ्गिक (शरीर), आहार्य (वेशभूषा) र सात्विक (भित्री भाव) हुन्; सात्विक भाव आठ प्रकारका हुन्छन्।
नाटक र अभिनयले व्यक्तित्व, आत्मविश्वास, बोल्ने–सोच्ने सीप र सामाजिक सचेतना विकास गर्छन्।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

नृत्यको अनिवार्य तत्त्व कुन हो? [1] (क) वेशभूषा (ख) सङ्गीत (ग) मञ्च (घ) दर्शक
चर्या नृत्य कुन प्रकारमा पर्छ? [1] (क) लोक (ख) शास्त्रीय (ग) आधुनिक (घ) पश्चिमी
चोरऔँला मात्र ठाडो पारेर बनाइने मुद्रा कुन हो? [1] (क) पताक (ख) शिखर (ग) सूची (घ) अलपद्म
दुवै हत्केला जोडेर नमस्कार गर्ने मुद्रा कुन हो? [1] (क) कपोत (ख) उत्सङ्ग (ग) शिखर (घ) पताक
झ्याउरे ताल कति मात्राको हुन्छ? [1] (क) ६ (ख) ८ (ग) १० (घ) १४
सोरठीको लामी ताल कति मात्राको हुन्छ? [1] (क) ६ (ख) ८ (ग) १२ (घ) १४
सेलो नाच कुन बाजासँग नाचिन्छ? [1] (क) मादल (ख) डम्फु (ग) सारङ्गी (घ) बाँसुरी
वेशभूषा र शृङ्गारद्वारा गरिने अभिनयलाई के भनिन्छ? [1] (क) वाचिक (ख) आङ्गिक (ग) आहार्य (घ) सात्विक

समूह क का उत्तर

१. (ख) — गायन र नृत्यको मूल आधार सङ्गीत भएकाले यो अनिवार्य तत्त्व हो।

२. (ख) — चर्या, कथक र भरतनाट्यम् शास्त्रीय नृत्य हुन्।

३. (ग) — सूची मुद्रामा चोरऔँला ठाडो हुन्छ; शिखरमा बुढीऔँला ठाडो हुन्छ।

४. (क) — कपोत संयुक्त मुद्रा हो; उत्सङ्गमा हात क्रस गरिन्छ।

५. (क) — झ्याउरे ६ मात्रा, ३–३ का दुई विभाग।

६. (घ) — लामी १४ मात्रा र छोटी ८ मात्राको हुन्छ।

७. (ख) — तामाङ सेलो डम्फुको तालमा नाचिन्छ।

८. (ग) — आहार्य अभिनयमा शृङ्गार, वस्त्र र आभूषण प्रमुख हुन्छन्।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

नृत्य र अभिनयको परिभाषा दिनुहोस्। [2]
लोकनृत्यका कुनै चार विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
शास्त्रीय र आधुनिक नृत्यबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
पताक र अलपद्म मुद्रा कसरी बनाइन्छ र कुन भावमा प्रयोग हुन्छ? [2]
झ्याउरे नाचको परिचय दिनुहोस्। [2]
सोरठी नामकरणबारे प्रचलित दुई मत लेख्नुहोस्। [2]
वाचिक र आङ्गिक अभिनयबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
सात्विक भावका कुनै चार प्रकार लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. भावना र अनुभूतिलाई शरीरका अङ्ग, प्रत्यङ्ग र मुद्रा चलाएर गीतको लय र तालमा प्रस्तुत गर्नु नृत्य हो। कुनै चरित्रको भावको अनुकरण गरी अङ्ग, वेशभूषा, दृष्टि, मुद्रा र सङ्केतबाट भाव व्यक्त गर्नु अभिनय हो।

२. (क) लोकगीत र लोकबाजासँग स्वतन्त्र अङ्गमुद्रामा नाचिन्छ; (ख) लोकजीवनको परम्परा, आनन्द र सौन्दर्यको सामूहिक अभिव्यक्ति हो; (ग) शृङ्गार, हाउभाउ र वेशभूषाको प्रमुखता हुन्छ; (घ) लोकव्यवहारमा आधारित आफ्नै मौलिक नियम हुन्छन् र पुस्तान्तरण हुँदै आउँछ।

३. शास्त्रीय नृत्य शास्त्रमा तोकिएका नियम, सङ्गीत र अङ्गमुद्रामा गुरुपरम्पराअनुसार गरिन्छ र स्थिर हुन्छ (भरतनाट्यम्, कथक)। आधुनिक नृत्यमा सर्जकको भावअनुसार नयाँ प्रयोग गरिन्छ, स्थायित्व हुँदैन र समय तथा दर्शकको मागअनुसार बदलिन्छ (लिरिकल हिप–हप)।

४. पताक — सबै औँला समान फैलाई बुढीऔँला अलिकति खुम्च्याएर चोरऔँलाको फेदमा लगाउने; आशीर्वाद, शपथ, निषेध र ढोका बन्द गर्ने भावमा। अलपद्म — हत्केला माथि पारी सबै औँला गोलाकार छिरलेर राख्ने; फक्रिएको फूल, सुन्दरता, प्रश्न र गाउँ–परिवेश देखाउन।

५. माया–प्रेम, मिलन र बिछोडका विषयमा आधारित, युवायुवतीमाझ लोकप्रिय, जुनसुकै समय र अवसरमा नाचिने रमाइलो लोकनाच हो; ६ मात्राको झ्याउरे तालमा मादलसँग नाचिन्छ र गण्डकी क्षेत्रमा विशेष प्रचलित छ।

६. (क) सोह्र दिनसम्म नाचिने भएकाले "सोरठी" नाम रहेको; (ख) सोरठी रानीको गुणगान गरिने भएकाले "सोरठी" भनिएको।

७. वाचिक अभिनयमा बोली, भाषण र संवादद्वारा भाव व्यक्त गरिन्छ — उदास पात्र ढिलो र रिसाएको पात्र चिच्याएर बोल्छ। आङ्गिक अभिनयमा शब्द प्रयोग नगरी शरीरका अङ्ग, उपाङ्ग र प्रत्यङ्ग चलाएर क्रिया देखाइन्छ; हाउभाउ प्रमुख हुन्छ।

८. स्तम्भ (आश्चर्यले स्तब्ध), वेपथु (शरीर काम्नु), अश्रुपात (आँसु झर्नु) र स्वेद (पसिना आउनु) — साथै प्रलय, वैस्वर्य, वैवर्ण्य र रोमाञ्च।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

नेपालमा प्रचलित नृत्यका चार प्रकारको परिचय दिई नृत्यको महत्त्व लेख्नुहोस्। [4]
हस्तमुद्रा भनेको के हो? असंयुक्त र संयुक्त मुद्राका बनाउने तरिका र प्रयोग तालिकामा देखाउनुहोस्। [4]
झ्याउरे, सोरठी, सेलो र ख्याली नाचको तुलना गर्नुहोस्। [4]
अभिनयका प्रकार उदाहरणसहित व्याख्या गरी नाटक तथा अभिनयको महत्त्व लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. लोकनृत्य — लोकगीत–लोकबाजामा स्वतन्त्र अङ्गमुद्रासहित नाचिने, लोकजीवनको सामूहिक अभिव्यक्ति; झ्याउरे, ख्याली, मारुनी, तामाङ, थारू, मैथिली। शास्त्रीय — शास्त्रका नियम, तोकिएका सङ्गीत र मुद्रामा गुरुपरम्पराअनुसार; भरतनाट्यम्, कथक, चर्या। आधुनिक — नयाँ प्रयोग वा परम्परा मोडेर बनेको, समयअनुसार बदलिने; लिरिकल हिप–हप, कन्टेम्पोररी। परम्परागत — लोक र शास्त्रीयको मिश्रण, धर्म र जातीय संस्कृतिसँग जोडिएको; भैरव, नृसिंह, सोरठी, घाटु। महत्त्व: शारीरिक व्यायाम र सन्तुलन; तनाव कम र आत्मविश्वास वृद्धि; सामाजिक मेलमिलाप; राष्ट्र, राष्ट्रियता, कला, संस्कृति र परम्पराको परिचय र संरक्षण; सांस्कृतिक पर्यटन र रोजगारी।

२. नृत्य र अभिनयमा भाव व्यक्त गर्न हातका औँलालाई निश्चित आकारमा राख्नु हस्तमुद्रा हो। असंयुक्त (एक हात): पताक — सबै औँला फैलाई बुढीऔँला चोरऔँलाको फेदमा; आशीर्वाद, शपथ, निषेध, ढोका बन्द। शिखर — मुट्ठीबाट बुढीऔँला ठाडो; धनुष, प्रश्न, आलिङ्गन, कामदेव। सूची — चोरऔँला ठाडो; चक्र, केस्रा, सङ्केत। अलपद्म — हत्केला माथि, औँला छिरलेर गोलाकार; फक्रिएको फूल, सुन्दरता, प्रश्न, गाउँ–परिवेश। संयुक्त (दुवै हात): कपोत — दुवै हत्केला जोड्ने; नमस्कार, एकता, सम्मान, शान्ति, ग्रहण। उत्सङ्ग — दुवै हात क्रस गरी कुममुनिसम्म; अङ्कमाल, लज्जा, आभूषण।

३. झ्याउरे — सबैतिर, विशेष गरी गण्डकी; माया–प्रेम विषय; ६ मात्राको झ्याउरे ताल; मादल। सोरठी — मध्यपहाड; गुरुङ, मगर, दुरा, कुमाल, राई; परम्परागत, सोरठी रानीको गुणगान; लामी (१४) र छोटी (८) ताल; मादल, मुजुरा, झ्याली, करताल, बाँसुरी; विशेष परम्परागत पहिरन। सेलो — तामाङ समुदाय; सोनम ल्होसार जस्ता पर्वमा; ८ मात्राको सेलो ताल; डम्फु। ख्याली — पश्चिम, गण्डकीका गुरुङ, मगर; हाँसो–ठट्टा र सवाल–जवाफका गीत; ८ मात्राका ख्याली र सम्हाला ताल; मादल (सम्हालामा ठुलो मादल); मारुनी पनि नचाइने।

४. प्रकार: (क) वाचिक — बोली र संवादबाट भाव; उदास पात्र ढिलो, उत्साहित छिटो, रिसाएको चिच्याएर बोल्ने। (ख) आङ्गिक — शब्दबिना शरीरका अङ्गको सञ्चालन; मूक अभिनयमा बुढो मान्छेको चाल। (ग) आहार्य — शृङ्गार, वस्त्र, आभूषणले पात्रअनुसार सजिनु; भैलोमा गुन्यू–चोली, पटुकी, पोते, शिरफूल। (घ) सात्विक — अन्तर्मनबाट भाव व्यक्त गर्नु; स्तम्भ, प्रलय, वैस्वर्य, वैवर्ण्य, वेपथु, रोमाञ्च, अश्रुपात, स्वेद। महत्त्व: व्यक्तित्व निर्माण र आत्मविश्वास; कलाकारितामा करियर; बोल्ने, सोच्ने, गाउने, नाच्ने र गाउँको वस्तुस्थिति बुझ्ने सीप; पारिवारिक, सामुदायिक र विद्यालयका समस्या कलामार्फत व्यक्त गरी सचेतना; समूहकार्य र समानुभूति।

Practise more: Health, Physical and Creative Arts question bank