Unit 8 · शारीरिक शिक्षा · 5 teaching hours · 35 min read
खेल
What the syllabus asks for 6
- भलिबल
- फुटबल
- बास्केटबल
- क्रिकेट
- कबड्डी
- खो–खो
गाउँको चौरमा साँझ भलिबलको नेट टाँगिन्छ, विद्यालयको मैदानमा फुटबल गुड्छ, गल्लीमा इँटाको विकेट बनाएर क्रिकेट खेलिन्छ र कहिलेकाहीँ "कबड्डी–कबड्डी" को आवाज गुन्जिन्छ। खेलले शरीर बलियो बनाउँछ, मन प्रसन्न राख्छ, साथी बनाउँछ र हार–जित दुवै स्विकार्न सिकाउँछ। शारीरिक र मानसिक स्वस्थता, विकास, मनोरञ्जन र फुर्सदको समयको सदुपयोगका लागि कुनै सामग्री वा सामग्रीबिना गरिने क्रियाकलाप खेल हुन्। केही खेल घरबाहिर र केही घरभित्र खेलिन्छन्; केही समूहमा र केही व्यक्तिगत रूपमा; केही स्थानीय खेल निश्चित भूगोलमा फरक–फरक नियममा खेलिन्छन् भने भलिबल, बास्केटबल, फुटबल र क्रिकेट जस्ता खेल विश्वभर एउटै नियम र ढाँचामा खेलिन्छन्। यस एकाइमा छवटा खेलका सीप, अभ्यास र नियम पढिन्छन्।
भलिबल: राष्ट्रिय खेल, डिगिङ, भलिङ, अन्डरह्यान्ड र ओभरह्यान्ड सर्भिस, स्पाइकिङ, ब्लकिङ; कोर्ट १८ × ९ मि., आक्रमण रेखा ३ मि., नेट २.४३ मि. (पुरुष) र २.२४ मि. (महिला), सेट २५ अङ्क। फुटबल: किकिङ, ड्रिब्लिङ, ट्र्यापिङ, हेडिङ, गोलकिपिङ, थ्रो इन, पासिङ; ९० मिनेट र १५ मिनेट मध्यान्तर। बास्केटबल: चेस्ट, बाउन्स, ओभरहेड पास, ड्रिब्लिङ, लेअप र जम्प सट; कोर्ट २८ × १५ मि., १०–१० मिनेटका चार पारी। क्रिकेट: ब्याटिङ, बलिङ, फिल्डिङ, विकेट किपिङ; पिच २०.१२ मि., ओभरमा ६ बल। कबड्डी: रक्षात्मक र आक्रामक सीप, क्यान्ट, कोर्टको नाप, रेड ३० सेकेन्ड। खो–खो: बस्ने र खो दिने तरिका, भाग्ने सीप, ९ जना अनिवार्य।
८.१ भलिबल
भलिबल एउटा टोलीमा ६ जना खेलाडी रहेर दुई टोलीबिच नेटमाथिबाट बल हिर्काउँदै खेलिने सामूहिक खेल हो। यो नेपालको राष्ट्रिय खेल हो (वि.सं. २०७४ मा घोषणा)। हिमाल, पहाड र तराई जुनसुकै क्षेत्रमा कम सामग्रीमा खेल्न सकिने भएकाले यो गाउँगाउँमा लोकप्रिय छ।
(क) डिगिङ
कम्मरमुनि आएको बल उठाउन डिगिङ सीप प्रयोग गरिन्छ। बल आएको दिशामा ख्याल गर्ने; गोडा हल्का फटाई घुँडा खुम्च्याएर अगाडि निहुरिएको अवस्थामा बस्ने; दायाँ हातमाथि बायाँ हात राखी दुवै नाडी जोड्ने; बल हान्ने बेला हात सिधा तन्काई साथीले दिएको बललाई दुई नाडीको बिच (कुहिनाभन्दा तलको समतल भाग) ले हानेर फर्काउने। बल हान्दा हात सोझो हुनुपर्छ।
८.१: सबै खेलाडी गोलाकार (वा अर्धचन्द्राकार) घेरामा बस्नुहोस्; बिचमा शिक्षकले पालैपालो बल दिनुहोस् र दुवै गोडा फटाएर तयारी अवस्थामा उभिई डिगिङ गर्नुहोस्। ८.२: दुई पङ्क्तिमा आमनेसामने उभिई एकअर्कालाई डिगिङ गर्दै बल पास गर्नुहोस्। ८.३: दुई जना २.५ देखि ३ मिटरको दुरीमा आमनेसामने उभिनुहोस्; अगाडिको साथीलाई कम्मरमुनि बल दिई डिगिङ गराउनुहोस् र पास दिनेबित्तिकै आफ्नो ताँतीको पछाडि जानुहोस्।
(ख) भलिङ (ओभरह्यान्ड पास)
कम्मरभन्दा माथि आएको बल खेल्न भलिङ सीप प्रयोग गरिन्छ। शरीर केही निहुराई एउटा गोडा हल्का अगाडि र अर्को पछाडि राख्ने; निधारमाथि दुवै हातका औँला त्रिकोण आकारमा फिँजाउने र बललाई औँलाको सहायताले माथि उठाउने (हत्केलाले होइन)। अभ्यास ताँती, पङ्क्ति, वृत्ताकार वा अर्धवृत्ताकारमा गर्न सकिन्छ।
८.४: दुई मिटरको अर्धगोलाकारभित्र रही दस–दस पटक पालैपालो ओभरह्यान्ड पास गर्नुहोस्। ८.५: समथर भित्ताबाट कम्तीमा एक मिटर टाढा उभिई भित्तामा पास (वाल पास) गर्नुहोस्; दुई जनाको जोडीमा करिब ४–५ मिटरको दुरीमा एकआपसमा ओभरह्यान्ड पास पनि गर्नुहोस्।
(ग) सर्भिस
भलिबल खेल सर्भिस बाट सुरु हुन्छ। सर्भिस क्षेत्र (अन्तिम रेखापछाडि) बाट एक हातले बल हिर्काएर नेटमाथिबाट विपक्षको कोर्टसम्म पुर्याउने कार्य सर्भिस हो।
- (अ) अन्डरह्यान्ड सर्भिस: कुमभन्दा तल हात सिधा तल झुलाएर बललाई एक हातले जोडले हानेर विपक्षको कोर्टसम्म पुर्याउने। यो सजिलो र भरपर्दो भएकाले सुरुका खेलाडी र बालबालिकाले प्रयोग गर्छन्।
- (आ) ओभरह्यान्ड सर्भिस: बललाई टाउकोभन्दा केही माथि सिधा हावामा उफारी एउटा हात पछाडिबाट सिधा ल्याएर बलको पछिल्लो तर केही माथिल्लो भागमा हत्केलाले जोडले र सन्तुलित रूपमा हानी नेट कटाउने। यो छिटो र आक्रामक हुन्छ।
कोर्टको एकातिर ४ जना आक्रामक पङ्क्तिमा र अर्कोतिर पनि ४ जना उभिनुहोस्। एकातिरका खेलाडीले एउटा घुँडा टेकेर त्यसैतिरको हातले बल उठाउने चार–पाँच पटक प्रयास गर्नुहोस्, त्यसपछि घुँडा टेकेकै अवस्थामा अर्को हातले हल्का ओभरह्यान्ड सर्भिस गर्नुहोस् (बल नेटमा परेर फर्किन्छ)। अर्को राउन्डमा नेट रेखाबाट ६ मिटर टाढा घुँडा टेकेरै सर्भिस गर्नुहोस्; पारिका खेलाडीले बल समातेर नेटमुनिबाट फर्काउनुहोस्।
(घ) स्पाइकिङ
नेटमाथि उफ्रेर बललाई जोडसँग दबाएर विपक्षको कोर्टभित्र पठाउने सीपलाई स्पाइकिङ भनिन्छ। यसका चरण: एप्रोच पाइला → टेकअफ (उफ्राइ) → स्पाइक (हिर्काउने) → अवतरण। यो भलिबलको मुख्य आक्रामक सीप हो।
८.७: खेलाडीलाई दुई समूहमा बाँडी कोर्टको दायाँ र बायाँ अन्तिम रेखामा उभ्याउनुहोस्; पालैपालो बललाई एक हातले जोडले हिर्काएर आफ्नै कोर्टमा ठोकाई नेटमाथिबाट विपक्षको कोर्टतिर पुर्याउने अभ्यास गर्नुहोस्। ८.८: नेटमाथि राखिएको स्थिर बलमा पालैपालो हात पर्ने गरी स्पाइक अभ्यास गर्नुहोस्। ८.९: साथीले नेटमाथि बल सेट (टस) गर्नुहोस्; स्पाइकरले एप्रोच पाइला, टेकअफ, स्पाइक र अवतरण मिलाएर जोडले हिर्काउनुहोस्।
(ङ) ब्लकिङ
विपक्षीले स्पाइक गरेको बललाई नेटमाथिबाटै आफ्नो कोर्टमा आउन नदिई प्रत्यक्ष छेक्ने सीपलाई ब्लकिङ भनिन्छ। यो महत्त्वपूर्ण रक्षात्मक सीप हो। एक वा दुई हातले र एकै पटक एक, दुई वा तीन जनासम्मले छेक्न सक्छन्।
८.१०: सुरुमा नेट होचो राख्नुहोस्। दुवैतिर तीनदेखि छ जना आमनेसामने जोडीमा उभिनुहोस्; शिक्षकको सिटी वा तालीमा एकैसाथ उफ्रेर एकअर्काका दुवै हात छुने प्रयास गर्नुहोस् (प्रत्येकले ३–६ पटक)। त्यसपछि एकजनाले बल टस गरी जोडले हिर्काउनुहोस् र अर्कोतिरका तीन जनाले दुई हात फिँजाएर उफ्रेर ब्लक गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। ८.११: कुनै भलिबल प्रतियोगिता अवलोकन गरी खेलका नियम टिपोट गर्नुहोस् र प्रस्तुत गर्नुहोस्।
भलिबल खेलका साधारण नियम
| क्र.स. | नियम |
|---|---|
| १ | कोर्ट १८ मि. लामो र ९ मि. चौडा आयताकार हुनुपर्छ |
| २ | बिचको रेखादेखि दुवैतिर ३ मिटरमा समानान्तर आक्रमण रेखा हुनुपर्छ |
| ३ | नेटको उचाइ पुरुषका लागि २.४३ मि. र महिलाका लागि २.२४ मि. हुनुपर्छ |
| ४ | एउटा टोलीमा अधिकतम १२ जनासम्म खेलाडी हुन्छन्; मैदानमा ६ जना खेल्छन् |
| ५ | प्रत्येक टोलीमा फरक रङको जर्सी लगाउने एक जना लिबरो (रक्षात्मक) खेलाडी हुन्छ |
| ६ | खेल्ने ६ जनामध्ये ३ जना अगाडिको (आक्रमण) क्षेत्रमा र ३ जना पछाडिको क्षेत्रमा हुन्छन् |
| ७ | हरेकपल्ट खेल अन्तिम रेखापछाडिबाट सर्भिसबाटै सुरु हुन्छ |
| ८ | सर्भिस परिवर्तन हुँदा खेलाडी घडीको सुई घुम्ने दिशामा रोटेसन गर्छन् |
| ९ | खेलका बेला कुनै खेलाडीले नेट छुनु हुँदैन |
| १० | कम्तीमा दुई अङ्कको फरकमा पहिले २५ अङ्क ल्याउने टोलीले सेट जित्छ |
| ११ | २४–२४ बराबर भए दुई अङ्कको फरक नभएसम्म खेल चलिरहन्छ |
| १२ | सेटबिचको मध्यान्तर ३ मिनेटको हुन्छ |
प्रश्न. एउटा सेटमा अङ्क (क) २५–२३, (ख) २५–२४ र (ग) २८–२६ भएको छ। कुन अवस्थामा सेट सकिन्छ?
उत्तर. (क) २५ पुगेको र फरक २ भएकाले सेट सकियो। (ख) २५ पुगे पनि फरक १ मात्र भएकाले सेट सकिँदैन; २६–२४ वा त्यसपछि दुई अङ्कको फरक नभएसम्म खेल चल्छ। (ग) २४–२४ पछि खेल चल्दै २८–२६ मा दुई अङ्कको फरक भयो, त्यसैले सेट सकियो।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
(क) भलिबल कोर्टको लम्बाइ र चौडाइ कति हुन्छ? लम्बाइ १८ मिटर र चौडाइ ९ मिटर।
(ख) भलिबलमा प्रयोग हुने कुनै दुई आधारभूत सीपको नाम लेख्नुहोस्। डिगिङ र स्पाइकिङ (भलिङ, सर्भिस र ब्लकिङ पनि)।
(ग) अन्डरह्यान्ड सर्भिस कस्तो बेला प्रयोग गरिन्छ? खेल सुरु गर्दा वा अङ्क लिएपछि सर्भिस गर्नुपर्दा, विशेष गरी सुरुका खेलाडी, बालबालिका र बल भरपर्दो तरिकाले नेट कटाउनुपर्ने बेला (जस्तै निर्णायक अङ्कमा गल्ती नगर्न) अन्डरह्यान्ड सर्भिस प्रयोग गरिन्छ, किनकि यसमा कुमभन्दा तलबाट हानिने भएकाले नियन्त्रण सजिलो हुन्छ।
(घ) भलिबलका कुनै चार नियम उल्लेख गर्नुहोस्। (अ) कोर्ट १८ × ९ मि. हुन्छ; (आ) नेट पुरुषका लागि २.४३ र महिलाका लागि २.२४ मि. अग्लो हुन्छ; (इ) मैदानमा ६ जना खेल्छन् र सर्भिस परिवर्तन हुँदा घडीको सुईको दिशामा रोटेसन हुन्छ; (ई) कम्तीमा दुई अङ्कको फरकमा पहिले २५ अङ्क ल्याउने टोलीले सेट जित्छ।
(ङ) भलिबल कोर्टको नेटसहितको सफा चित्र कोर्नुहोस्। माथिको चित्रजस्तै १८ × ९ मि. को आयत कोरी बिचमा नेट (बिचको रेखा) देखाउने, बिचको रेखादेखि दुवैतिर ३ मि. मा आक्रमण रेखा कोर्ने, अन्तिम रेखापछाडि सर्भिस क्षेत्र देखाउने र सबै नाप लेख्ने।
८.२ फुटबल
किताबमा फुटबल मैदानको चित्र देखाएर सोधिएको छ: यस्तो मैदानमा बल कसरी खेलिन्छ र हारजित कसरी छुट्याइन्छ? फुटबललाई सकर पनि भनिन्छ र यो संसारको सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो। प्रत्येक टोलीमा ११ जना (एक गोलकिपरसहित) हुन्छन्। खेल मैदानको बिचबाट किकअफ द्वारा सुरु हुन्छ र तोकिएको समयभित्र बढी गोल गर्ने टोली जित्छ। हरेक गोलपछि पनि केन्द्रबाट किकअफ गरिन्छ।
| विवरण | नियम |
|---|---|
| खेलको समय | ९० मिनेट (४५–४५ का दुई हाफ), बिचमा १५ मिनेट मध्यान्तर |
| नकआउट प्रतियोगितामा बराबरी | १५–१५ मिनेटको थप समय; त्यसमा पनि बराबरी भए पाँच–पाँच पेनाल्टी किक (टाइब्रेकर) |
| लिग प्रतियोगिता | जित ३ अङ्क, बराबरी १–१ अङ्क, हार ० अङ्क |
८.२.१ फुटबलका आधारभूत सीप
(क) किकिङ: बल हान्ने कलालाई किकिङ भनिन्छ; पासिङ र गोल गर्न यही प्रयोग हुन्छ। रोलिङ किक मा बलको बिचभागमा हानेर जमिनमा गुडाइन्छ; हाई किक मा बलको तल्लो भागमा हानेर हावामा उडाइन्छ। गोडाको भित्री भाग (इन्साइड किक) र पन्जाको माथिल्लो भाग (फ्रन्ट किक) बाट हान्न सकिन्छ।
(ख) ड्रिब्लिङ: बल आफ्नो नियन्त्रणमा राख्दै अगाडि बढाउने सीप। सर्ट ड्रिब्लिङ मा गोडाको भित्री भागले बल हान्दै छोटो–छोटो दुरी पार गरिन्छ (विपक्षी नजिक हुँदा); लङ ड्रिब्लिङ मा खुला ठाउँमा लामो दुरी पार गर्दै बल अगाडि बढाइन्छ।
(ग) ट्र्यापिङ (बल रोक्ने): आफूतिर आएको बललाई शरीरको कुनै भागले नियन्त्रणमा लिने सीप। पाइताला (सोल ट्र्यापिङ), गोडा, तिघ्रा (थाई ट्र्यापिङ), पेट, छाती (चेस्ट ट्र्यापिङ) र टाउकोले गर्न सकिन्छ; बलको दिशा, उचाइ र गतिअनुसार उपयुक्त अङ्ग छानिन्छ।
(घ) हेडिङ: टाउको (निधार) ले बल हिर्काउने सीप; बल नियन्त्रण, पास र गोल गर्न प्रयोग हुन्छ। बल पठाउने दिशातिर टाउको फर्काउनुपर्छ।
(ङ) गोलकिपिङ: गोलपोस्टमा बल छिर्न नदिन अपनाइने रक्षात्मक (र बल फ्याँकेर आक्रमण सुरु गर्ने) सीप। बल छेक्नु, मुक्काले हिर्काएर पठाउनु र समाउनु यसका सीप हुन्। यो काम गर्नेलाई गोलकिपर भनिन्छ।
(च) थ्रो इन: साइडलाइन कटेर मैदानबाहिर गएको बल फेरि भित्र्याउन थ्रो इन गरिन्छ। दुवै हातले बल टाउकोमाथिबाट फाल्नुपर्छ र फाल्दा दुवै गोडा जमिनबाट उचाल्नु हुँदैन।
(छ) पासिङ: आफूले चाहेको ठाउँमा गोडा वा टाउकोले हानेर साथीलाई लिन सजिलो हुने गरी बल पठाउनु पासिङ हो; दुरीअनुसार ठिक्क शक्ति लगाउनुपर्छ।
८.१२ (रोलिङ किक): दुई–तीन मिटरको फरकमा आमनेसामने बसी स्थिर बलको बिचभागमा हानेर पालैपालो गुडाउनुहोस्; हरेक पटक किकको प्रकार फेर्नुहोस्। ८.१३ (हाई किक): नौ–दस मिटरको फरकमा बसी बलको तल्लो भागमा हानेर उडाउनुहोस्; इन्साइड किक र फ्रन्ट किक पालैपालो गर्नुहोस्। ८.१४ (ड्रिब्लिङ): १०–१५ मिटरको दुरीमा आमनेसामने पङ्क्ति बनाई सर्ट ड्रिब्लिङ गर्दै अर्को पङ्क्तिसम्म पुगेर बल पास गर्नुहोस्; दायाँ, बायाँ र दुवै गोडाले अभ्यास गर्नुहोस्। ८.१५ (ट्र्यापिङ): एकजनाले हातले बल फाल्नुहोस्; पहिले सोल, त्यसपछि थाई र चेस्ट ट्र्यापिङ अभ्यास गर्नुहोस्। ८.१६ (हेडिङ): साथीको टाउकोमाथि बल फाल्नुहोस्; उसले हेडिङबाट अर्को दिशामा पास गरोस् (कम्तीमा पाँच पटक)। ८.१७ (गोलकिपिङ): एकजनाले गोडाले हान्ने र अर्कोले गुडेर आएको र कम्मरतिर उडेर आएको बल समाउने अभ्यास गर्नुहोस्। ८.१८ (थ्रो इन): छ–सात जनाको समूह अर्धगोलाकारमा बसी दुवै हातले टाउकोमाथिबाट, गोडा नउचाली साथीलाई बल फाल्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
फुटबल खेलका साधारण नियम
- १. खेल सुरु गर्न दुवै टोलीका कप्तानसामु गोलाप्रथा (टस) गरिन्छ।
- २. टस जित्ने टोलीले गोलपोस्टको साइड वा किकअफमध्ये एउटा छान्छ।
- ३. प्रत्येक गोलपछि बल केन्द्रमा राखेर किकअफ गरिन्छ।
- ४. आक्रमण गर्ने टोलीले गोल लाइनबाहिर पठाएको बल गोल क्षेत्रभित्र राखेर हानी (गोल किक) खेल सुरु गरिन्छ।
- ५. धक्का दिने, लात हान्ने, छेक्न घातक तरिका प्रयोग गर्ने काम फाउल मानिन्छ।
- ६. खेल ९० मिनेटको हुन्छ र मध्यान्तर १५ मिनेटको हुन्छ।
- ७. गोलकिपरबाहेक कसैले पनि मैदानभित्र बल हातले छुन पाउँदैन।
- ८. थ्रो इन गर्दा गोडा उचाल्न पाइँदैन।
- ९. गोलकिपरले पेनाल्टी क्षेत्रबाहिर आएर बल हातले समाउन पाउँदैन।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
(क) फुटबलको एक टोलीमा खेल्ने खेलाडीको सङ्ख्या कति हो? मैदानमा एक गोलकिपरसहित ११ जना।
(ख) ट्र्यापिङ सीप कस्तो अवस्थामा प्रयोग हुन्छ? साथीले पास दिएको वा विपक्षीबाट आएको बल आफ्नो नियन्त्रणमा लिनुपर्दा — बल जमिनमा गुडेर आए पाइताला वा गोडाले, कम्मर उचाइमा आए तिघ्रा वा पेटले र माथिबाट आए छाती वा टाउकोले ट्र्याप गरिन्छ।
(ग) फुटबलमा आक्रामक सीप किन प्रयोग गरिन्छ? गोल गर्न र खेल जित्न आक्रामक सीप (ड्रिब्लिङ, पासिङ, किकिङ, हेडिङ) प्रयोग गरिन्छ। यसले विपक्षीको रक्षा तोड्छ, बल उनीहरूको गोलतिर लैजान्छ र अङ्क (गोल) बनाउने अवसर दिन्छ; साथै बल आफ्नो नियन्त्रणमा राख्दा विपक्षीलाई गोल गर्ने मौका पनि कम हुन्छ।
(घ) फुटबलमा ड्रिब्लिङ भनेको के हो? बललाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्दै गोडाले सानो–सानो हान्दै अगाडि बढाउने सीपलाई ड्रिब्लिङ भनिन्छ; यो सर्ट र लङ गरी दुई प्रकारको हुन्छ।
(ङ) गोलकिपिङ गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा लेख्नुहोस्। (अ) सधैँ बलमा आँखा राख्ने र घुँडा अलिकति खुम्च्याई तयारी अवस्थामा बस्ने; (आ) गोलपोस्टको बिचमा, कोण मिलाएर उभिने; (इ) बल समाउँदा दुवै हात र शरीर बलको पछाडि राख्ने; (ई) समात्न नसकिने बललाई मुक्काले टाढा पठाउने; (उ) पेनाल्टी क्षेत्रबाहिर हातले नछुने; (ऊ) पन्जा लगाउने र डाइभ गर्दा सुरक्षित तरिकाले खस्ने; (ए) रक्षापङ्क्तिलाई निर्देशन दिने।
(च) फुटबलका मुख्य सीपको वर्णन गर्नुहोस्। किकिङ (रोलिङ र हाई किकले पास र गोल गर्ने), ड्रिब्लिङ (सर्ट र लङ ड्रिब्लिङले बल नियन्त्रणमा राखी अगाडि बढ्ने), ट्र्यापिङ (पाइताला, तिघ्रा, छाती आदिले बल रोक्ने), हेडिङ (टाउकोले पास र गोल), गोलकिपिङ (बल छेक्ने, समात्ने, मुक्काले पठाउने), थ्रो इन (बाहिर गएको बल टाउकोमाथिबाट गोडा नउचाली फाल्ने) र पासिङ (ठिक्क शक्तिमा साथीलाई बल दिने)।
(छ) फुटबल लोकप्रिय खेल हुनाका कारण उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। (अ) एउटा बल भए जुनसुकै चौरमा खेल्न सकिने सस्तो खेल हो — गाउँका बालबालिका प्लास्टिकको बलले पनि खेल्छन्। (आ) नियम सरल र बुझ्न सजिलो छन्। (इ) सबै उमेर र लिङ्गका मानिसले खेल्न सक्छन्। (ई) खेल छिटो, रोमाञ्चक र अनिश्चित हुन्छ — अन्तिम मिनेटको गोलले नतिजा पल्टिन्छ। (उ) विश्वकप र दक्षिण एसियाली प्रतियोगिता जस्ता ठुला प्रतियोगिताले सारा संसारलाई जोड्छन्; नेपालमा पनि विश्वकपका बेला गाउँगाउँमा ठुला पर्दामा खेल हेरिन्छ। (ऊ) यसले शारीरिक तन्दुरुस्ती, टोली भावना र रोजगारीका अवसर दिन्छ।
८.३ बास्केटबल
बास्केटबल पाँच–पाँच जनाका दुई टोलीबिच खेलिने सामूहिक खेल हो। यसका लागि चपलता, वेग र सहनशीलता चाहिन्छ। यसले हात र आँखाको समन्वय बढाउनुका साथै मनोरञ्जन दिन्छ।
(क) बल समाउनु र पास गर्नु
- (अ) चेस्ट पास: समातेको बल छातीको उचाइबाट दुवै हात सिधा तन्काएर साथीसम्म पुर्याउने। विपक्षी बिचमा नभएका बेला नजिकको पासका लागि उपयुक्त।
- (आ) बाउन्स पास: बललाई जमिनमा ठोकाएर (टप्पा खुवाएर) साथीलाई पास गर्ने; विशेष गरी अग्ला विपक्षीको हातमुनिबाट बल पठाउन प्रयोग हुन्छ।
- (इ) ओभरहेड पास: दुवै हातले बल समातेर टाउकोमाथिबाट विपक्षीले छुन नसक्ने गरी पास गर्ने; एक छेउबाट अर्को छेउसम्म बल छिटो पुर्याउन पनि प्रयोग हुन्छ।
- पाठ्यपुस्तकले पुस पास (एक हातले धकेलेर दिने पास) को पनि नाम लिएको छ।
मैदानको दुई भागमा दुई समूह करिब तीन–चार मिटरको दुरीमा पङ्क्तिबद्ध भई तयारी अवस्थामा रहनुहोस्। एक समूहले फालेको बल अर्को समूहले समातेर ओभरहेड पास गरी फर्काउने अभ्यास गर्नुहोस्।
(ख) ड्रिब्लिङ
बललाई जमिनमा पटकपटक टप्पा खुवाई एक हातले आफ्नो नियन्त्रणमा राख्दै अगाडि बढ्ने सीप ड्रिब्लिङ हो। अभ्यास: पाँचवटा मेच वा कोन करिब एक मिटरको फरकमा पङ्क्तिमा राख्ने; सङ्केत पाएपछि सकेसम्म छिटो बल नियन्त्रणमा राख्दै पाँचै कोन नागबेली पार गर्ने र पङ्क्तिको पछाडि गएर पालो कुर्ने।
(ग) सुटिङ
अङ्क प्राप्त गर्न बललाई बास्केट (रिङ) तिर फ्याँक्ने सीप सुटिङ हो। जति बढी सफल सुटिङ, उति बढी अङ्क र जित्ने सम्भावना।
- (अ) लेअप सट: बास्केटनजिक पुगेर दुई पाइला चाली बललाई रिङसम्म पुर्याई टुक्रुक्क खसाल्ने सीप; खेलमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने सट।
- (आ) जम्प सट: विपक्षी अगाडि भएका बेला प्रयोग हुने सट। एक हातले बललाई आड दिने र अर्को हातले रिङतिर धकेल्ने; उफ्राइ सबैभन्दा माथिल्लो बिन्दु मा पुगेपछि मात्र बल छोड्ने र अवतरण गर्दा गोडाको पन्जाले शरीर नियन्त्रण गर्ने।
भित्तामा रेखा कोरेर लक्ष्य क्षेत्र बनाउनुहोस्। सिक्का उफारेर पहिलो पालो छान्नुहोस्। कसैले सुटिङ सफल गरे अर्कोले पनि सफल गर्नुपर्ने नियम बनाउनुहोस्; असफल भए एक "मिस" अभिलेख गर्नुहोस्। लगातार तीन पटक मिस गर्ने खेलाडी बाहिरिँदै जान्छन् र अन्तिममा बाँकी रहने विजेता हुन्छ।
बास्केटबल खेलका साधारण नियम
| क्र.स. | नियम |
|---|---|
| १ | कोर्ट २८ मि. लामो र १५ मि. चौडा हुनुपर्छ |
| २ | कोर्टको बिचमा केन्द्र वृत्त हुन्छ (अर्धव्यास १.८ मि.) |
| ३ | ४० मिनेटको खेल १०–१० मिनेटका चार पारी (क्वार्टर) मा खेलिन्छ |
| ४ | खेल केन्द्रमा बल हावामा उफारेर (जम्प बल) सुरु हुन्छ |
| ५ | एउटा टोलीबाट मैदानमा पाँच जना खेल्छन् |
| ६ | आक्रमण गर्ने खेलाडी बल लिएको टोलीको तर्फबाट निषेधित क्षेत्रमा तीन सेकेन्डभन्दा बढी बस्न पाउँदैन |
| ७ | एक खेलाडीले नजिकबाट छेकिएका बेला पाँच सेकेन्डभन्दा बढी बल समातिराख्न पाउँदैन |
| ८ | ड्रिब्लिङ रोकेर बल समातेपछि फेरि ड्रिब्लिङ गर्न पाइँदैन (डबल ड्रिबल) |
| ९ | विपक्षी खेलाडीलाई अनावश्यक र हानि हुने गरी छुनु हुँदैन (फाउल) |
अङ्क: सामान्य बास्केट (तीन अङ्क रेखाभित्रबाट) २ अङ्क, तीन अङ्क रेखाबाहिरबाट ३ अङ्क र फाउलपछिको फ्री थ्रो १ अङ्क। तोकिएको समयमा बढी अङ्क ल्याउने टोली जित्छ; बराबरी भए ५ मिनेटको थप समय खेलाइन्छ।
प्रश्न. एउटा टोलीले खेलमा १४ वटा दुई अङ्के बास्केट, ३ वटा तीन अङ्के बास्केट र ५ वटा सफल फ्री थ्रो गर्यो। जम्मा अङ्क कति?
उत्तर. दुई अङ्के = १४ × २ = २८; तीन अङ्के = ३ × ३ = ९; फ्री थ्रो = ५ × १ = ५। जम्मा = २८ + ९ + ५ = ४२ अङ्क।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
(क) बास्केटबलमा बाउन्स पासबारे लेख्नुहोस्। बललाई साथी र आफ्नो बिचमा जमिनमा ठोकाएर टप्पा खुवाई साथीको कम्मरको उचाइमा पुग्ने गरी दिने पास बाउन्स पास हो। अग्लो विपक्षी बिचमा हुँदा उसको हातमुनिबाट बल पठाउन यो उपयोगी हुन्छ।
(ख) बास्केटबलमा ड्रिब्लिङ किन गरिन्छ? नियमअनुसार बल लिएर हिँड्न नपाइने भएकाले बल आफ्नो नियन्त्रणमा राख्दै अगाडि बढ्न, विपक्षीलाई छल्न, खाली ठाउँमा पुगेर पास वा सुटिङ गर्न ड्रिब्लिङ गरिन्छ।
(ग) बल सुटिङ भनेको के हो? अङ्क प्राप्त गर्न बललाई बास्केट (रिङ) भित्र पर्ने गरी फ्याँक्ने सीपलाई सुटिङ भनिन्छ; लेअप सट र जम्प सट यसका मुख्य प्रकार हुन्।
(घ) बास्केटबलमा हारजित कसरी हुन्छ? तोकिएको समय (१०–१० मिनेटका चार पारी) भित्र बढी अङ्क ल्याउने टोली जित्छ; बराबरी भए थप समय खेलाइन्छ।
(ङ) बास्केटबल खेल जम्मा कति समयमा समाप्त हुन्छ? ४० मिनेट (१०–१० मिनेटका चार पारी), मध्यान्तरबाहेक।
(च) एक टोलीमा खेल्ने खेलाडीको सङ्ख्या कति हुन्छ? मैदानमा एकपटकमा पाँच जना (बाँकी प्रतिस्थापनमा बस्छन्)।
८.४ क्रिकेट
किताबले सोध्छ: (क) के तपाईँ साथीसँग क्रिकेट खेल्नुभएको छ? (ख) खेल्न कुन सामग्री र कति खेलाडी चाहिन्छन्? (ग) आधारभूत सीप के हुन्? (घ) हारजित कसरी छुट्याइन्छ?
क्रिकेटको सुरुआत इङ्ल्यान्ड बाट भएको हो र बेलायती उपनिवेश रहेका देशमा यो धेरै खेलिन थाल्यो। सन् १९०९ मा स्थापना भएको सङ्गठनलाई सन् १९८९ देखि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद् नाम दिइयो; यसले क्रिकेटलाई व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्छ। प्रतियोगिता टेस्ट, एकदिवसीय (५० ओभर) र २०–२० ओभर का हुन्छन्।
११–११ जनाका दुई टोलीबिच ब्याटिङ र बलिङ गरी खेलिन्छ। पिचको दुवैतिर तीन–तीनवटा स्टम्प र तिनमाथि दुईवटा बेल राखिन्छन्। ब्याटिङ गर्ने टोलीका दुई जना ब्याट्सम्यान एकैपटक मैदानमा हुन्छन्; एकजना आउट भए अर्को आउँछ। ११ मध्ये १० जना आउट भए वा तोकिएको ओभर सकिए एक पारी समाप्त हुन्छ र अर्को टोलीले ब्याटिङ गर्छ। धेरै रन बनाउने टोली जित्छ।
८.४.१ क्रिकेटका आधारभूत सीप
(क) ब्याटिङ: यसका सीप ग्रिप, स्टान्स, ब्याक लिफ्ट, स्ट्रोक, ड्राइभ, हुक सट र कट सट हुन्।
- (अ) ग्रिप: ब्याट (वा बल) समाउने तरिका।
- (आ) स्टान्स: बलरको बल खेल्न ब्याट्सम्यानले उभिने तयारी मुद्रा; बलरअनुसार मिलाइन्छ।
- (इ) ब्याक लिफ्ट: ब्याट पछाडि उठाउने काम; यस बेला आँखा बलरतिर र काँध तथा कुहिना पनि बलरतिर फर्केका हुनुपर्छ।
- (ई) स्ट्रोक: बल हान्ने सीप; रक्षात्मक वा आक्रामक हुन सक्छ।
- (उ) ड्राइभ: पपिङ क्रिजबाहिर एक पाइला अगाडि सरी बढी दुरी ओगटेर बल हान्नु (फरवार्ड ड्राइभ); दर्शकका लागि रोमाञ्चक आक्रामक सट।
- (ऊ) हुक सट: छोटो पिचको बल उफ्रिएर छाती–टाउकोको उचाइमा आउँदा हात, गोडा र ब्याट छिटो घुमाएर लेग साइडतिर हान्ने कठिन सट।
- (ए) कट सट: छोटो पिचको अफ साइडको बलमा एउटा गोडा अगाडि वा पछाडि सारी छेउतिर काट्ने गरी हान्ने सट।
(ख) बलिङ: बलरले पिचमा स्टम्पतिर बल फ्याँक्ने कार्य बलिङ हो; ब्याट्सम्यानलाई धेरै रन बनाउन नदिन र आउट गर्न यो प्रयोग हुन्छ। (अ) रन अप — निश्चित पाइला गनेर वेग व्यवस्थापन गर्दै दौडने; (आ) डेलिभरी — शरीरको तौल सन्तुलन, गोडाको अवतरण र ब्याट्सम्यानमाथिको हेराइ मिलाएर बल छोड्ने र त्यसपछि फलो थ्रु गर्दै पिचको दिशामा सिधा अगाडि बढ्ने (पिचमाथि भने नदौडने)।
(ग) फिल्डिङ र क्याचिङ: ब्याट्सम्यानले हानेको बल रोकेर र बाउन्डरी जान नदिएर रन घटाउने कार्य फिल्डिङ हो; हानेको बल भुइँमा नछुँदै समाउने कार्य क्याचिङ हो। राम्रो फिल्डिङले खेलको हारजितमा ठुलो भूमिका खेल्छ।
(घ) विकेट किपिङ: ब्याट्सम्यानजस्तै सुरक्षा पोसाक (प्याड, पन्जा) लगाई स्टम्पपछाडि बलको प्रतीक्षामा सतर्क रहने खेलाडी विकेट किपर हो। शरीरको भार दुवै गोडामा राखी, आँखा बलतिर हेर्दै विकेटनजिक तयारी अवस्थामा बसिन्छ। "विकेट किपर जन्मिन्छ, बनाइँदैन" भन्ने भनाइ यस सीपको कठिनाइ देखाउँछ।
८.२०: शिक्षक वा अनुभवी खेलाडीको सहयोगमा ग्रिप, स्टान्स, ब्याक लिफ्ट र स्ट्रोकको अभ्यास गर्नुहोस्। ८.२१: करिब १० मिटरको दुरीमा आमनेसामने ताँती बनाई कुनै चिह्नलाई निसाना बनाएर पालैपालो बलिङ गर्नुहोस् र अर्को ताँतीको अन्तिममा गएर पालो कुर्नुहोस्। ८.२२: ताँतीमा पालो कुर्दै साथीले फालेको बल समाउनुहोस् — पहिलो पटक "दायाँ" वा "बायाँ" भनेर गुडाएको, दोस्रो पटक कम्मरसम्म आउने र तेस्रो पटक टाउकोमाथिबाट खस्ने बल। फिल्डरले दौडेर वा डाइभ गरेर समाउन सक्नुपर्छ।
क्रिकेट खेलका सामान्य नियम
- १. टस जित्ने टोलीले ब्याटिङ वा फिल्डिङमध्ये एउटा रोज्छ।
- २. पिचको लम्बाइ २०.१२ मि. र चौडाइ करिब ३.०५ मि. हुन्छ।
- ३. एक टोलीमा ११ जना खेलाडी हुन्छन्।
- ४. एक ओभरमा ६ वटा नियमित बल हुन्छन्।
- ५. हानेको बल भुइँमा नछुँदै फिल्डरले समाते क्याच आउट हुन्छ।
- ६. बल खेलमा रहँदा ब्याट्सम्यान दौडेर अर्को पपिङ क्रिजसम्म पुगेमा रन बन्छ।
- ७. बल गुडेर सीमारेखा पार गरे चौका (४ रन) र भुइँ नछोई उडेर पार गरे छक्का (६ रन)।
- ८. बलरले नियम मिचेर बल फाले नो बल हुन्छ र ब्याटिङ टोलीलाई थप रन दिइन्छ।
- ९. बलरको बल वा ब्याट्सम्यानकै ब्याट लागेर स्टम्पमाथिका बेल खसे ब्याट्सम्यान आउट हुन्छ।
- १०. दुवै कप्तानको सहमति र अम्पायरको स्विकृतिबिना पिच परिवर्तन गर्न पाइँदैन।
पाठ्यपुस्तकमा "ब्याट्सम्यानले नियम मिची ब्याटिङ गरेमा नो बल हुन्छ" लेखिएको छ, तर नो बल बलरको गल्ती हो — जस्तै अगाडिको गोडा पपिङ क्रिजभन्दा अगाडि पार्नु वा हात नियमविपरीत मर्काएर फाल्नु। नो बलमा ब्याटिङ टोलीलाई एक रन थपिन्छ र त्यो बल ओभरमा गनिँदैन।
प्रश्न. ५० ओभरको खेलमा पहिलो टोलीले २५० रन बनायो। दोस्रो टोलीले जित्न प्रति ओभर औसत कति रन बनाउनुपर्छ? ५० ओभरमा जम्मा कति नियमित बल हुन्छन्?
उत्तर. जित्न २५१ रन चाहिन्छ; प्रति ओभर औसत = २५१ ÷ ५० = ५.०२ रन। जम्मा बल = ५० × ६ = ३०० बल।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
(क) क्रिकेटमा एक समूहका कति जनाले खेल्छन्? ११ जना।
(ख) एक पारी कुन अवस्थामा समाप्त हुन्छ? ब्याटिङ टोलीका ११ मध्ये १० जना आउट भएमा वा तोकिएको ओभर (जस्तै २० वा ५०) पूरा भएमा।
(ग) ब्याट्सम्यान आउट हुने तरिका उल्लेख गर्नुहोस्। (अ) बोल्ड — बलरको बलले स्टम्पमाथिका बेल खसाले; (आ) क्याच आउट — हानेको बल भुइँ नछुँदै फिल्डरले समाते; (इ) रन आउट — रन लिँदा क्रिजमा पुग्नुअघि फिल्डरले बलले विकेट खसाले; (ई) स्टम्प्ड — क्रिजबाहिर निस्केका बेला विकेट किपरले विकेट खसाले; (उ) हिट विकेट — आफ्नै ब्याट वा शरीरले विकेट खसाले; (ऊ) एलबीडब्लु — विकेटमा लाग्ने बल गोडा वा शरीरले रोके।
(घ) बलिङको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्। बलिङले ब्याट्सम्यानलाई आउट गरी विपक्षी टोलीको पारी छिटो सक्छ, रन बनाउन रोक्छ र खेलको गति नियन्त्रण गर्छ। राम्रो बलिङ विना जति ठुलो रन बनाए पनि जित्न सकिँदैन; त्यसैले भनिन्छ — "ब्याटिङले खेल जिताउँछ, बलिङले प्रतियोगिता जिताउँछ।"
(ङ) क्रिकेटको पिचको लम्बाइ कति हुन्छ? २०.१२ मिटर (२२ गज)।
(च) क्रिकेटप्रति युवाको आकर्षण किन बढ्दो छ? (अ) नेपाली राष्ट्रिय टोलीले एकदिवसीय र टी–२० अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाई विश्वकप जस्ता प्रतियोगितामा सहभागी भएकाले गर्व र उत्साह बढेको छ; (आ) छोटो २०–२० ढाँचा रोमाञ्चक र कम समयको छ; (इ) टेलिभिजन र इन्टरनेटमा प्रत्यक्ष प्रसारणले लोकप्रिय बनाएको छ; (ई) घरेलु लिग प्रतियोगिताले खेलाडीलाई आम्दानी र पहिचान दिएका छन्; (उ) गल्ली र चौरमा पनि सजिलै खेल्न सकिन्छ।
८.५ कबड्डी
किताबले सोध्छ: (अ) तपाईँले कबड्डी खेल्नुभएको, प्रदर्शन वा अवलोकन गर्नुभएको छ? (आ) छ भने कस्ता सीप र नियम प्रयोग भए? कबड्डी एसियामा प्रचलित पुरानो खेल हो। विगतमा ठाउँअनुसार फरक नामले खेलिने यस खेलको निश्चित नियम थिएन; अहिले अन्तर्राष्ट्रिय नियम बनेका छन्। यो विशेष गरी तौलका आधारमा पुरुष, महिला र जुनियर गरी तीन प्रकारले खेलिन्छ। प्रत्येक टोलीमा १२ जना हुन्छन् र मैदानमा ७ जना खेल्छन्।
| नाप | पुरुष | महिला र जुनियर | सब जुनियर |
|---|---|---|---|
| लम्बाइ | १३ मि. | १२ मि. | ११ मि. |
| चौडाइ | १० मि. | ८ मि. | ८ मि. |
| मध्यरेखा | १० मि. | ८ मि. | ८ मि. |
| मध्यरेखादेखि बकलाइन | ३.७५ मि. | ३ मि. | ३ मि. |
| बोनस लाइन (बकलाइनभन्दा पर) | १ मि. | १ मि. | १ मि. |
| लबी (दुवै छेउको पट्टी) | १ मि. | १ मि. | १ मि. |
८.५.१ कबड्डी खेलका रणनीति र आधारभूत सीप
कबड्डीमा रक्षात्मक र आक्रामक गरी दुई किसिमका सीप हुन्छन्।
(क) रक्षात्मक रणनीति र सीप (एन्टि–रेडर): रेडरबाट जोगिन र रेडरलाई छोएर भाग्न नदिन उसको शरीरका भाग समाउनुपर्छ — गोडा समाउनु, कुर्कुच्चा समाउनु, कम्मर समाउनु, नाडी समाउनु; साथै चेन ट्र्याप (हात समातेर बनाएको साङ्लोले घेर्ने) र ब्लक गर्नु पनि रक्षात्मक सीप हुन्।
(ख) आक्रामक रणनीति र सीप (रेडर): रेड गर्दा रेडरले क्यान्ट गर्नुपर्छ — विपक्षीको कोर्टमा पसेदेखि नफर्केसम्म एकै सासमा "कबड्डी–कबड्डी" भन्दै आवाज निकाल्नु। हातले छुनु, गोडाले छुनु, ब्याक किक, म्युल किक, साइड किक र चेन ब्रेक गर्न उफ्रनु आक्रामक सीप हुन्।
८.२३: दुई–दुई जनाका तीनवटा वा तीन–तीन जनाका दुईवटा चेन बनाएर चेन ट्र्यापिङ अभ्यास गर्नुहोस्। ८.२४: दुई समूह बनाई पालैपालो रेडर र एन्टि–रेडरको भूमिका निभाउँदै अभ्यास गर्नुहोस्।
कबड्डीका साधारण नियम
| क्र.स. | नियम |
|---|---|
| १ | पालो आएको टोलीले ५ सेकेन्डभित्र रेड पठाउनुपर्छ |
| २ | एउटा रेडको समय ३० सेकेन्ड मात्र हुन्छ |
| ३ | एकपटकमा एकजनाले मात्र रेड गर्छ र आफ्नो पालोमा मात्र रेड गरिन्छ |
| ४ | रेडरले बकलाइन नकाटी वा कसैलाई आउट नगरी फर्के रेडर आउट हुन्छ |
| ५ | मध्यरेखादेखि ३.७५ मि. (महिला र जुनियरमा ३ मि.) मा समानान्तर बकलाइन हुन्छ |
| ६ | बकलाइनभन्दा १ मि. पर बोनस लाइन हुन्छ |
| ७ | पुरुषका लागि २०–२० र महिलाका लागि १५–१५ मिनेटका दुई हाफ |
| ८ | रेडरले आउट गरेको प्रत्येक खेलाडीबापत १ अङ्क पाइन्छ |
| ९ | तोकिएको समयमा बढी अङ्क ल्याउने टोली विजयी हुन्छ |
| १० | बराबर भए दुवैलाई पाँच–पाँच रेडको मौका दिइन्छ; यस बेला बकलाइनलाई नै बोनस लाइन मानिन्छ |
| ११ | त्यसमा पनि बराबर भए गोल्डेन रेड हुन्छ — सुरुमा रेड गर्ने टोलीले रेड गर्छ; सफल भए त्यही टोली र रेडर समातिए विपक्षी टोली विजयी |
पाठ्यपुस्तकको एउटा नियममा "अन्तिम रेखादेखि १ मिटर टाढा बोनस रेखा" लेखिएको छ, तर त्यसकै तालिकामा र अन्तर्राष्ट्रिय नियममा बोनस लाइन बकलाइनभन्दा १ मिटर पर (अन्तिम रेखातिर) हुन्छ। पुरुषको कोर्टमा यो मध्यरेखाबाट ४.७५ मिटरमा पर्छ।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
(क) कबड्डी खेल्ने विभिन्न नाममध्ये कुनै एकको नाम लेख्नुहोस्। ठाउँअनुसार यसलाई "हुतुतु", "चेडुगुडु" जस्ता नामले पनि खेलिन्छ।
(ख) कबड्डीको एक टोलीमा कति जना हुन्छन्? १२ जना; मैदानमा एकपटकमा ७ जना खेल्छन्।
(ग) पुरुष कबड्डी कति मिनेट खेलाइन्छ? २०–२० मिनेटका दुई हाफ, जम्मा ४० मिनेट।
(घ) कबड्डीमा क्यान्ट भनेको के हो? रेड गर्दा रेडरले विपक्षीको कोर्टमा पसेदेखि आफ्नो कोर्टमा नफर्केसम्म एकै सासमा "कबड्डी–कबड्डी" भन्दै स्पष्ट आवाज निकाल्नुलाई क्यान्ट भनिन्छ।
(ङ) कबड्डीका कुनै चार नियम लेख्नुहोस्। (अ) पालो आएको ५ सेकेन्डभित्र रेड पठाउनुपर्छ; (आ) एउटा रेड ३० सेकेन्डको हुन्छ; (इ) रेडरले बकलाइन नकाटी फर्के आउट हुन्छ; (ई) प्रत्येक आउटबापत १ अङ्क पाइन्छ र बढी अङ्क ल्याउने टोली जित्छ।
(च) कबड्डीमा क्याचिङ तरिकाबारे उल्लेख गर्नुहोस्। एन्टि–रेडरले रेडरलाई आफ्नो कोर्टमै रोक्न उसको गोडा, कुर्कुच्चा, कम्मर वा नाडी समाउँछन्; दुई–तीन जनाले हात समातेर चेन बनाई रेडरलाई घेर्छन् (चेन ट्र्याप) वा बाटो छेक्छन् (ब्लक)। रेडरको सास नटुटुन्जेल वा उसले मध्यरेखा नछोएसम्म रोके रेडर आउट हुन्छ।
८.६ खो–खो
किताबले सोध्छ: (क) तपाईँले खो–खो खेल्नुभएको, प्रदर्शन वा अवलोकन गर्नुभएको छ? (ख) कस्ता सीप र नियम प्रयोग भए? "खो" शब्दको अर्थ "जाऊ र लखेट" हो; दुई पक्षबिच लखेटेर खेलिने भएकाले यसको नाम खो–खो रहेको हो। यसले शारीरिक तन्दुरुस्ती, स्फूर्ति, लचकता, चपलता र छिटो निर्णय गर्ने गुण विकास गर्छ।
- प्रत्येक टोलीमा अतिरिक्त खेलाडीसहित १२ जना हुन्छन्; मैदानमा ९ जना अनिवार्य।
- चेसर टोलीका ९ मध्ये एक सक्रिय (एक्टिभ) चेसर र आठ बसेका (प्यासिभ) चेसर हुन्छन्; उनीहरू पालैपालो खो दिँदै रनरलाई लखेट्छन्।
- छोइएका (आउट भएका) रनर तुरुन्त मैदानबाहिर जान्छन्।
- एक पालोमा एक टोली चेसर र अर्को पालोमा रनर बन्छ; दुवै पारीको अङ्क जोड्दा बढी हुने टोली विजयी हुन्छ।
(क) बस्ने तरिका
प्यासिभ चेसर सिटिङ बक्स भित्र बस्छन्; राम्रोसँग बस्न जानेको खेलाडीले छिटो खो पाएर रनरलाई लखेट्न सक्छ। बस्ने दुई तरिका छन्: समानान्तर पन्जा विधि — दुवै घुँडा र दुवै हात समानान्तर राखी बस्ने; बुलेट पन्जा विधि — एउटा खुट्टा अगाडि र अर्को पछाडि राखी बस्ने (छिटो उठ्न सजिलो)।
मध्यरेखाका प्रत्येक सिटिङ बक्समा समानान्तर पन्जा वा बुलेट पन्जा विधिबाट बस्नुहोस्। रेखाको करिब एक मिटर नजिक एकातिर आठवटा ताँती बनाउनुहोस्। शिक्षकले सिटी फुकेपछि अगिल्लो पङ्क्तिका खेलाडी सिटिङ बक्समा बस्ने अभ्यास गर्नुहोस्; खो पाएपछि आफ्नो क्रसलेन हुँदै फिल्डबाहिर गई फेरि पालो कुर्नुहोस्।
(ख) खो दिने तरिका
खो दिने दुई विधि: क्रस स्टेप विधि — खो दिँदा गोडाको विपरीत गोडा चालेर (क्रस गरेर) दिने; प्रोक्सिमल विधि — दायाँ वा बायाँ जता गए पनि त्यसैतिरको गोडा र हातको मदतले दिने। खो दिने प्रकार:
| प्रकार | अर्थ |
|---|---|
| सिम्पल खो | साधारण तरिकाले एक वा दुवै हातले खो दिनु |
| लेट खो | एउटा गोडा लेनमै राखी शरीर अगाडि पुगिसकेका अवस्थामा खो दिनु |
| अर्ली खो | लेनमा पुग्नुअघि नै एक हातले खो दिनु |
| फेक खो | खो दिएजस्तो गरी नदिई रनरलाई झुक्याउनु |
एक्टिभ र प्यासिभ चेसर गरी दुई समूह बनाउनुहोस्। प्यासिभ चेसर सिटिङ बक्समा बस्नुहोस् र एक्टिभ चेसर पोलतिर तयार रहनुहोस्। सिटीसँगै नजिकको प्यासिभ चेसरलाई विभिन्न तरिकाले खो दिँदै जानुहोस्; अन्तिममा खो पाउने खेलाडी पोल घुमेर ताँतीको पछाडि उभिनुहोस्।
(ग) भाग्ने सीप
सक्रिय चेसरले छुन आउँदा छुन नसक्ने गरी छल्दै भाग्ने सीपलाई भाग्ने (दौडने) सीप भनिन्छ। रनर मैदानभित्र जता पनि भाग्न पाउँछन्, तर प्यासिभ चेसरलाई धक्का दिन वा अवरोध गर्न पाउँदैनन्। यो रक्षात्मक सीप हो।
८.२७: एउटा पोलतिर ताँतीमा उभिई सिटीको इसारामा अर्को पोलतिर सिधा दौडेर फेरि आफ्नै पोलको लाइन पार गर्दासम्मको समय अभिलेख राख्नुहोस्। ८.२८: मैदानमा आठ प्यासिभ चेसर राखी बाँकीलाई पोलदेखि पोलसम्म नागबेली दौड गराउनुहोस् र प्रत्येकको समय नाप्नुहोस्।
खो–खो खेलका साधारण नियम
- १. खेल सुरु हुनुअघि रेफ्रीले टस गरी रनर र चेसर छुट्याउँछन्।
- २. मैदानमा दुवै टोलीका नौ–नौ जना अनिवार्य उपस्थित हुनुपर्छ।
- ३. नौ जनामध्ये एक्टिभ चेसर पोलमा र बाँकी आठ जना प्यासिभ चेसर हुन्छन्।
- ४. रनर टोलीको कप्तानले तीन–तीन जनाका तीन समूह बनाई पालैपालो मैदानमा पठाउँछ।
- ५. एक्टिभ चेसरले फाउल गरे जुन दिशामा लखेट्दै थियो त्यसको विपरीत दिशामा गएर खो दिनुपर्छ।
- ६. प्रत्येक टोलीमा तीन जना अतिरिक्त खेलाडी हुन्छन्।
- ७. रनरलाई छुन सक्दा चेसर टोलीले प्रत्येक पटक १ अङ्क पाउँछ।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
(क) खो–खोको एक टोलीमा खेल्ने खेलाडीको सङ्ख्या कति? अतिरिक्तसहित १२ जना; मैदानमा ९ जना अनिवार्य।
(ख) एक्टिभ चेसरको भूमिका के हो? पोलबाट वा खो पाएपछि रनरलाई लखेटेर छुने (आउट गर्ने) र आफू छुन नसक्दा बसेका साथीलाई खो दिएर लखेट्ने काम हस्तान्तरण गर्ने।
(ग) फेक खो कस्तो अवस्थामा दिइन्छ? रनरलाई झुक्याउन — खो दिएजस्तो गरी नदिँदा रनर उल्टो दिशामा भाग्छ र सक्रिय चेसरले आफैँ अचानक दिशा बदलेर छुने अवसर पाउँछ।
(घ) खो–खोका सीपको सङ्क्षिप्त वर्णन गर्नुहोस्। (अ) बस्ने सीप — समानान्तर पन्जा वा बुलेट पन्जा विधिमा सिटिङ बक्समा बस्ने; (आ) खो दिने सीप — क्रस स्टेप वा प्रोक्सिमल विधिमा सिम्पल, लेट, अर्ली वा फेक खो दिने; (इ) लखेट्ने सीप — पोल घुम्ने, दिशा बदल्ने र रनरलाई छुने; (ई) भाग्ने सीप — चेसरलाई छल्दै नागबेली दौडने।
(ङ) क्रसलेनको अर्थ लेख्नुहोस्। बिचको लेनका प्रत्येक सिटिङ बक्सबाट मैदानको दुवै छेउसम्म जाने समानान्तर पट्टीलाई क्रसलेन भनिन्छ; खो पाएको चेसर यसैबाट दिशा लिन्छ र अभ्यासमा खो पाएपछि यसैबाट मैदानबाहिर जाइन्छ।
(च) खो–खोमा खो दिने तरिका लेख्नुहोस्। सक्रिय चेसरले बसेको साथीको पछाडिबाट हत्केलाले छोएर ठुलो स्वरमा "खो" भन्छ; क्रस स्टेप विधिमा विपरीत गोडा चालेर र प्रोक्सिमल विधिमा उही दिशाको गोडा र हातले खो दिइन्छ। परिस्थितिअनुसार सिम्पल, लेट, अर्ली वा फेक खो दिइन्छ।
(छ) भाग्ने सीपको प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा उल्लेख गर्नुहोस्। (अ) मैदानको सीमाभित्रै रहने; (आ) बसेका चेसरलाई धक्का नदिने र बाटो नछेक्ने; (इ) सक्रिय चेसरमाथि सधैँ नजर राख्ने; (ई) नागबेली र छोटा पाइलामा दिशा बदल्दै भाग्ने; (उ) फेक खोबाट नझुक्किने; (ऊ) शक्ति बचाउन अनावश्यक लामो दौड नगर्ने।
खो–खो प्रतियोगिता अवलोकन गरी नियम टिपोट गर्नुहोस्, सीप झल्किने तस्बिर पुस्तक र पत्रपत्रिकाबाट सङ्कलन गर्नुहोस् र एउटा फाइल बनाई प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नुहोस्।
अध्यायको सारांश
- शारीरिक–मानसिक स्वस्थता, मनोरञ्जन र फुर्सदको सदुपयोगका लागि गरिने क्रियाकलाप खेल हुन्; भलिबल, फुटबल, बास्केटबल र क्रिकेट विश्वभर एउटै नियममा खेलिन्छन्।
- भलिबल नेपालको राष्ट्रिय खेल हो; ६ जना खेल्छन्; कोर्ट १८ × ९ मि., आक्रमण रेखा ३ मि., नेट २.४३/२.२४ मि.; दुई अङ्कको फरकमा पहिले २५ अङ्कले सेट जितिन्छ।
- भलिबलका सीप डिगिङ (कम्मरमुनिको बल), भलिङ (माथिको बल), सर्भिस, स्पाइकिङ (आक्रमण) र ब्लकिङ (रक्षा) हुन्।
- फुटबलमा ११ जना, ९० मिनेट र १५ मिनेट मध्यान्तर हुन्छ; किकिङ, ड्रिब्लिङ, ट्र्यापिङ, हेडिङ, गोलकिपिङ, थ्रो इन र पासिङ मुख्य सीप हुन्।
- बास्केटबलमा ५ जना, २८ × १५ मि. कोर्ट र १०–१० मिनेटका चार पारी हुन्छन्; चेस्ट, बाउन्स र ओभरहेड पास, ड्रिब्लिङ, लेअप र जम्प सट मुख्य सीप हुन्।
- क्रिकेटमा ११ जना, २०.१२ मि. पिच र ओभरमा ६ बल हुन्छन्; ब्याटिङ, बलिङ, फिल्डिङ–क्याचिङ र विकेट किपिङ मुख्य सीप हुन्; चौका ४ र छक्का ६ रन हुन्छ।
- कबड्डीमा रेडरले क्यान्ट गर्दै ३० सेकेन्डभित्र रेड गर्छ; पुरुषको कोर्ट १३ × १० मि. र बकलाइन ३.७५ मि. हुन्छ; पुरुषका लागि २०–२० र महिलाका लागि १५–१५ मिनेटका दुई हाफ हुन्छन्।
- खो–खोमा मैदानमा ९ जना (एक सक्रिय र आठ बसेका चेसर) हुन्छन्; समानान्तर र बुलेट पन्जा विधिमा बसिन्छ; सिम्पल, लेट, अर्ली र फेक खो दिइन्छ।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- नेपालको राष्ट्रिय खेल कुन हो? [1] (क) फुटबल (ख) क्रिकेट (ग) भलिबल (घ) कबड्डी
- भलिबलमा पुरुषका लागि नेटको उचाइ कति हुन्छ? [1] (क) २.२४ मि. (ख) २.४३ मि. (ग) ३.०५ मि. (घ) १.८ मि.
- फुटबलमा थ्रो इन गर्दा के गर्न पाइँदैन? [1] (क) दुवै हात प्रयोग गर्न (ख) टाउकोमाथिबाट फाल्न (ग) गोडा उचाल्न (घ) मैदानतिर फर्कन
- बास्केटबल खेल कति मिनेटका कति पारीमा खेलिन्छ? [1] (क) २०–२० का दुई (ख) १०–१० का चार (ग) १५–१५ का चार (घ) ४५–४५ का दुई
- क्रिकेटको पिच कति लामो हुन्छ? [1] (क) १८ मि. (ख) २०.१२ मि. (ग) २२.१२ मि. (घ) २८ मि.
- कबड्डीमा एउटा रेड कति सेकेन्डको हुन्छ? [1] (क) ५ (ख) १० (ग) ३० (घ) ६०
- खो–खोमा मैदानमा बस्ने प्यासिभ चेसर कति जना हुन्छन्? [1] (क) ६ (ख) ७ (ग) ८ (घ) ९
- भलिबलमा नेटमाथिबाटै विपक्षीको स्पाइक छेक्ने सीप कुन हो? [1] (क) डिगिङ (ख) भलिङ (ग) ब्लकिङ (घ) सर्भिस
समूह क का उत्तर
१. (ग) — वि.सं. २०७४ मा भलिबल राष्ट्रिय खेल घोषणा भयो।
२. (ख) — पुरुषका लागि २.४३ र महिलाका लागि २.२४ मि.; ३.०५ मि. बास्केटबल रिङको उचाइ हो।
३. (ग) — थ्रो इनमा दुवै हातले टाउकोमाथिबाट फाल्नुपर्छ र गोडा उचाल्नु हुँदैन।
४. (ख) — ४० मिनेटको खेल १०–१० मिनेटका चार पारीमा हुन्छ।
५. (ख) — विकेटदेखि विकेट २०.१२ मि. (२२ गज) हुन्छ।
६. (ग) — रेड ३० सेकेन्डको हुन्छ र पालो आएको ५ सेकेन्डभित्र रेड पठाउनुपर्छ।
७. (ग) — ९ मध्ये एक सक्रिय चेसर र आठ प्यासिभ चेसर हुन्छन्।
८. (ग) — ब्लकिङ रक्षात्मक सीप हो; डिगिङ र भलिङ बल उठाउने सीप हुन्।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- भलिबलमा डिगिङ र भलिङबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
- अन्डरह्यान्ड र ओभरह्यान्ड सर्भिसबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
- फुटबलमा नकआउट र लिग प्रतियोगितामा बराबरी हुँदा के गरिन्छ? [2]
- बास्केटबलमा लेअप सट र जम्प सटको फरक लेख्नुहोस्। [2]
- क्रिकेटमा फिल्डिङ र क्याचिङको अर्थ लेख्नुहोस्। [2]
- कबड्डीका कुनै चार रक्षात्मक सीप लेख्नुहोस्। [2]
- खो–खोमा बस्ने दुई तरिका लेख्नुहोस्। [2]
- सिम्पल खो, लेट खो, अर्ली खो र फेक खो छुट्याउनुहोस्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. डिगिङ कम्मरमुनि आएको बल दुवै नाडी जोडेर हात सिधा तन्काई नाडीको बिचले उठाउने सीप हो; भलिङ कम्मरभन्दा माथि आएको बल निधारमाथि फिँजाइएका औँलाले माथि उठाउने सीप हो।
२. अन्डरह्यान्ड सर्भिसमा कुमभन्दा तल हात सिधा झुलाएर बल हानिन्छ; यो सजिलो र भरपर्दो हुन्छ। ओभरह्यान्ड सर्भिसमा बल टाउकोमाथि उफारी हात पछाडिबाट ल्याएर बलको पछिल्लो–माथिल्लो भागमा हत्केलाले जोडले हानिन्छ; यो छिटो र आक्रामक हुन्छ।
३. नकआउट प्रतियोगितामा ९० मिनेटमा बराबरी भए १५–१५ मिनेटको थप समय खेलाइन्छ र त्यसमा पनि बराबरी भए पाँच–पाँच पेनाल्टी किक (टाइब्रेकर) बाट विजेता छानिन्छ। लिगमा बराबरी भए दुवैलाई १–१ अङ्क दिइन्छ (जितमा ३ र हारमा ०)।
४. लेअप सट बास्केटनजिक पुगेर दुई पाइला चाली रिङसम्म बल पुर्याई टुक्रुक्क खसाल्ने सट हो र खेलमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुन्छ। जम्प सट विपक्षी अगाडि हुँदा ठाउँमै उफ्रेर उफ्राइको सबैभन्दा माथिल्लो बिन्दुमा एक हातले आड दिई अर्को हातले रिङतिर धकेलेर हानिने सट हो।
५. ब्याट्सम्यानले हानेको बल रोकेर र बाउन्डरी जान नदिएर विपक्षीको रन घटाउने कार्य फिल्डिङ हो। हानेको बल भुइँ नछुँदै फिल्डरले समाउनु क्याचिङ हो; यसले ब्याट्सम्यान आउट हुन्छ।
६. (क) रेडरको गोडा वा कुर्कुच्चा समाउनु; (ख) कम्मर समाउनु; (ग) नाडी समाउनु; (घ) चेन ट्र्याप बनाई घेर्नु र ब्लक गर्नु।
७. (क) समानान्तर पन्जा विधि — दुवै घुँडा र दुवै हात समानान्तर राखी सिटिङ बक्समा बस्ने; (ख) बुलेट पन्जा विधि — एउटा खुट्टा अगाडि र अर्को पछाडि राखी बस्ने, जसले छिटो उठ्न सजिलो बनाउँछ।
८. सिम्पल खो — साधारण तरिकाले एक वा दुवै हातले दिने; लेट खो — एउटा गोडा लेनमै राखी शरीर अगाडि पुगेपछि दिने; अर्ली खो — लेनमा पुग्नुअघि नै एक हातले दिने; फेक खो — दिएजस्तो गरी नदिई रनरलाई झुक्याउने।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- भलिबलका आधारभूत सीपको वर्णन गरी कुनै छवटा नियम लेख्नुहोस्। [4]
- फुटबलका आधारभूत सीप र नियमको वर्णन गर्नुहोस्। [4]
- क्रिकेटका आधारभूत सीप र ब्याट्सम्यान आउट हुने तरिका लेख्नुहोस्। [4]
- कबड्डीका आक्रामक र रक्षात्मक सीप तथा मुख्य नियम लेख्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. सीप: (क) डिगिङ — कम्मरमुनिको बल घुँडा खुम्च्याई जोडिएका नाडीको बिचले उठाउने; (ख) भलिङ — माथिको बल निधारमाथि फिँजाइएका औँलाले उठाउने; (ग) सर्भिस — अन्तिम रेखापछाडिबाट अन्डरह्यान्ड वा ओभरह्यान्ड तरिकाले बल विपक्षको कोर्टमा पठाउने; (घ) स्पाइकिङ — एप्रोच, टेकअफ, स्पाइक र अवतरण मिलाई नेटमाथिबाट बल दबाएर हान्ने; (ङ) ब्लकिङ — एक, दुई वा तीन जनाले उफ्रेर नेटमाथि हात फिँजाई स्पाइक छेक्ने। नियम: कोर्ट १८ × ९ मि.; आक्रमण रेखा ३ मि.; नेट २.४३ (पुरुष) र २.२४ मि. (महिला); मैदानमा ६ जना (३ अगाडि र ३ पछाडि); सर्भिस परिवर्तनमा घडीको दिशामा रोटेसन; नेट छुन नपाइने; दुई अङ्कको फरकमा पहिले २५ अङ्कले सेट जित्ने; सेटबिच ३ मिनेट मध्यान्तर।
२. सीप: किकिङ (रोलिङ र हाई किक), ड्रिब्लिङ (सर्ट र लङ), ट्र्यापिङ (पाइताला, तिघ्रा, छाती आदिले बल रोक्ने), हेडिङ (टाउकोले पास वा गोल), गोलकिपिङ (छेक्ने, समात्ने, मुक्काले पठाउने), थ्रो इन (टाउकोमाथिबाट गोडा नउचाली) र पासिङ। नियम: ११ जनाको टोली; कप्तानबिच टस र जित्नेले साइड वा किकअफ छान्ने; हरेक गोलपछि केन्द्रबाट किकअफ; ९० मिनेट र १५ मिनेट मध्यान्तर; धक्का दिने वा खतरनाक खेल फाउल; गोलकिपरबाहेक कसैले हातले छुन नपाउने; गोलकिपरले पेनाल्टी क्षेत्रबाहिर हातले समात्न नपाउने; नकआउटमा थप समय र पेनाल्टी।
३. सीप: (क) ब्याटिङ — ग्रिप, स्टान्स, ब्याक लिफ्ट, स्ट्रोक, ड्राइभ, हुक सट, कट सट; (ख) बलिङ — रन अप, डेलिभरी र फलो थ्रु; (ग) फिल्डिङ र क्याचिङ — बल रोकेर रन घटाउने र भुइँ नछुँदै समाउने; (घ) विकेट किपिङ — सुरक्षा पोसाकमा स्टम्पपछाडि सतर्क रही बल समाउने र स्टम्पिङ गर्ने। आउट हुने तरिका: बोल्ड, क्याच आउट, रन आउट, स्टम्प्ड, हिट विकेट र एलबीडब्लु।
४. आक्रामक (रेडर): क्यान्ट गर्दै (कबड्डी–कबड्डी भन्दै) विपक्षीको कोर्टमा पस्ने; हातले वा गोडाले छुने; ब्याक किक, म्युल किक, साइड किक; चेन ब्रेक गर्न उफ्रने; बकलाइन र बोनस लाइन नाघ्ने। रक्षात्मक (एन्टि–रेडर): गोडा, कुर्कुच्चा, कम्मर र नाडी समाउने; चेन ट्र्याप र ब्लक। नियम: पालो आएको ५ सेकेन्डभित्र रेड; रेड ३० सेकेन्ड; एकपटकमा एकजनाले मात्र रेड; बकलाइन नकाटी फर्के रेडर आउट; प्रत्येक आउटबापत १ अङ्क; पुरुषका लागि २०–२० र महिलाका लागि १५–१५ मिनेटका दुई हाफ; बराबरीमा पाँच–पाँच रेड र त्यसपछि गोल्डेन रेड।
Practise more: Health, Physical and Creative Arts question bank