पोषण र खाद्य सुरक्षा

कर्णालीका कतिपय गाउँमा अझै पनि बालबालिका उमेरअनुसार अग्ला हुन सकेका छैनन्, जबकि सहरमा कतिपय बालबालिका चाउचाउ, बिस्कुट र चिसो पेय खाएर मोटाउँदै छन्। एकातिर खान नपुगेर, अर्कातिर गलत खानाले — दुवैतिर समस्या कुपोषण नै हो। मानव शरीरको पूर्ण विकास र सुरक्षाका लागि पौष्टिक आहार चाहिन्छ; त्यसबाट पाइने पोषक तत्त्वले शारीरिक र मानसिक वृद्धि–विकास गर्छन् र रोगबाट बचाउँछन्। सबै उमेरका मानिसलाई सन्तुलित भोजन चाहिन्छ र त्यसको पहुँच तथा उपभोगका लागि खाद्य सुरक्षा को उचित प्रबन्ध हुनुपर्छ। बजारबाट खानेकुरा किन्दा सचेत उपभोक्ता बन्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। किताबले सुरुमा विश्वका भोकमरी प्रभावित देश देखाउने नक्सा र पोषणको एउटा गीत दिएको छ:

शिशुहरू सुक्दै जान्छन् सुकेनास रोगले, आमाको दुध पोसिलो चिज खुवाउनु है सबले। रक्तअल्पता रोग लाग्छ रगत कमी भए, रोग भाग्छ माछा, मासु, कोदो आदि खाए। भिटामिन ए कमी भए रतन्धो रोग लाग्छ, सागपात तथा फलफूल खाँदा रोग टाढा भाग्छ। भिटामिन सी कमी भए स्कर्भी रोग लाग्छ, आँप, अम्बा र कागती खाँदा यो रोग भाग्छ। भिटामिन डी कमी भए रिकेट्स रोग लाग्छ, घाम ताप्नु, फलफूल खानु, छिट्टै रोग भाग्छ।

३.१ कुपोषण

असन्तुलित आहारका कारण कुपोषण हुन्छ। यसले व्यक्तिको शारीरिक, मानसिक र संवेगात्मक विकासमा नकारात्मक असर पार्छ र शरीरमा विभिन्न रोग निम्त्याउँछ। त्यसैले शरीर स्वस्थ राख्न नियमित रूपमा सन्तुलित आहार खानुपर्छ।

३.१.१ कुपोषणका कारण

किताबमा "शिशु जन्मेको एक घण्टाभित्रै आमाको दुध खुवाऔँ" र "छ महिना पूरा भएपछि थप आहार दिऔँ" भन्ने पोस्टर दिएर दुई प्रश्न सोधिएको छ:

• उमेर र आवश्यकताअनुसार आमाको दुध खान नपाए के समस्या आउँछ? बच्चाको तौल र उचाइ राम्ररी बढ्दैन, रोग प्रतिरोधक शक्ति कम हुन्छ, झाडापखाला र निमोनिया बारम्बार लाग्छ र सुकेनास जस्ता कुपोषणजन्य रोग लाग्न सक्छ।
• आमाको दुधलाई किन अमृत समान मानिन्छ? यसमा शिशुलाई छ महिनासम्म चाहिने सबै पोषक तत्त्व र पानी सही मात्रामा हुन्छन्; पहिलो बाक्लो पहेँलो दुध (बिगौती) मा रोगसँग लड्ने तत्त्व प्रशस्त हुन्छन्; यो सफा, तातो, सजिलै पच्ने, निःशुल्क र जुनसुकै बेला उपलब्ध हुन्छ र आमा–बच्चाको माया बढाउँछ।

कुपोषणका प्रमुख कारण:

क्र.स.	कारण
(क)	कम्तीमा छ महिनासम्म आमाको दुध नपाउनु र छ महिनापछि पर्याप्त थप आहार नपाउनु
(ख)	उमेर र आवश्यकताअनुसार सही मात्रा र तरिकाले सन्तुलित आहार नखानु
(ग)	पोषणयुक्त खाद्यान्नको उपलब्धता र पहुँचको कमी
(घ)	दैनिक भोजनमा विविध खानेकुरा नराखी एकै प्रकारको मात्र खानु
(ङ)	किशोरकिशोरीले तौलप्रति बढी संवेदनशील भई चाहिनेभन्दा निकै कम खानु
(च)	चिल्लो, मसला र नुन बढी भएका खानेकुरा खानु
(छ)	धेरै मिचीमिची पखाल्ने, तरकारी मसिनो काटेर पखाल्ने र धेरैबेर पकाउने गर्दा पोषक तत्त्व नष्ट हुनु
(ज)	जुका, आउँ, झाडापखाला र क्षयरोग जस्ता सङ्क्रामक रोग
(झ)	आकर्षक विज्ञापनको प्रलोभनमा जङ्क फुड र मिसावटयुक्त खानेकुरा खानु
(ञ)	खानेकुरासम्बन्धी अन्धविश्वास र गलत धारणा
(ट)	खाद्य सङ्कट, खाद्य असुरक्षा र उचित भण्डारणको कमी

समयमै सचेत भई सन्तुलित भोजन र स्वस्थ जीवनशैली अपनाए कुपोषणबाट बच्न सकिन्छ।

३.१.२ कुपोषणका प्रकार र कुपोषणजन्य रोग

किताबमा एउटा घटना छ: एक गर्भवती आमाको घरमा पौष्टिक खाना पर्याप्त थिएन। उनी गर्भावस्थामै कुपोषित भइन् र कम तौलको बच्चा जन्माइन्। आमाको दुध राम्रोसँग नआउँदा बच्चाले पर्याप्त स्तनपान पाएन, थप पौष्टिक आहार पनि पाएन। बच्चाको तौल र उचाइ बढेन; ऊ सुक्दै गयो, सधैँ झर्किने भयो, अनुहार र पुट्ठाको छाला चाउरियो र छाला फुस्रो भयो। स्वास्थ्यकर्मीले सुकेनासको उपचार गर्न भने पनि परिवारले वास्ता गरेन। पछि उसको शरीरमा पानी जमेर फुलेको जस्तो देखियो, पखाला लाग्यो, अनुहार सुन्नियो र तौल घट्यो। त्यसपछि उपचार गर्दा बिस्तारै सुधार आयो।

कुपोषण दुई किसिमको हुन्छ: न्यून पोषण र अधिक पोषण।

१. न्यून पोषण

पोषक तत्त्वको मात्रा शरीरलाई चाहिनेभन्दा कम भएको अवस्थालाई न्यून पोषण भनिन्छ। यो लामो समयसम्म अत्यावश्यक पोषक तत्त्वको कमी भएर देखिने अवस्था हो। यसले बच्चामा उमेरअनुसार उचाइ र तौल नबढ्ने, पुड्कोपन र ख्याउटेपन ल्याउँछ; सूक्ष्म पोषक तत्त्वको कमीले रतन्धो, रक्तअल्पता र स्कर्भी जस्ता रोग लाग्छन्।

(क) पुड्कोपन: बालबालिकाको उचाइ उनीहरूको उमेरअनुसार हुनुपर्नेभन्दा कम भएको अवस्थालाई पुड्कोपन भनिन्छ। यसले शारीरिक र मानसिक विकासमा नकारात्मक असर पार्छ। पुड्कोपन दुई वर्षको उमेरपछि देखा पर्छ; यस उमेरसम्म पौष्टिक आहार नपाए बालबालिका वयस्क हुँदा पनि होचा हुन्छन्। त्यसैले गर्भदेखि दुई वर्षसम्मको समय सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

(ख) ख्याउटेपन: बालबालिकाको उमेरअनुसार हुनुपर्ने औसत तौलभन्दा कम तौल भएको अवस्था ख्याउटेपन हो। छोटो समय मात्र पोषक तत्त्वको कमी भए पनि यो देखा पर्छ र तौल तीव्र रूपमा घटाउँछ; उपचार नभए मृत्युसमेत हुन सक्छ। यसअन्तर्गत तीन प्रकार पर्छन्:

रोग	कमी	प्रायः कसलाई	लक्षण
(अ) सुकेनास	लामो समयसम्म कार्बोहाइड्रेट (शक्ति दिने खाना) को कमी	पाँच वर्षमुनिका बालबालिका	सुक्दै जाने, सधैँ झर्किने, अनुहार र पुट्ठाको छाला चाउरिने, छाला फुस्रो हुने; बुढो मान्छेको जस्तो अनुहार
(आ) फुकेनास	लामो समयसम्म प्रोटिनको कमी	प्रायः एकदेखि पाँच वर्षका बालबालिका	शरीरमा पानी जमेर फुलेको जस्तो देखिने, पखाला, अनुहार सुन्निने, तौल घट्ने, छालामा खटिरा, कपाल र छालाको रङ खैरो हुने
(इ) सुकेनाससहितको फुकेनास	कार्बोहाइड्रेट र प्रोटिन दुवैको कमी	बालबालिका	दुवैका लक्षण सँगै; शरीर फुल्ने र अत्यधिक तौल घट्ने

सुकेनास लाग्नुका अन्य कारण: लामो समय पेटभरि खान नपाउनु, झाडापखाला, दादुरा र जुका जस्ता रोगले ग्रस्त हुनु र सन्तुलित खानाको कमी।

सुकेनास र फुकेनासको रोकथाम:

• (अ) शिशुलाई छ महिनासम्म आमाको दुध मात्र खुवाउने।
• (आ) छ महिनापछि आमाको दुधका साथै सर्वोत्तम पिठो (लिटो), गेडागुडी र माछामासुको रस, फलफूलको रस, दालभात, तरकारी र मौसमी फलफूल जस्ता थप आहार खुवाउने।
• (इ) नियमित रूपमा पौष्टिक खानेकुरा सन्तुलित मात्रामा खाने।
• (ई) आयोडिनयुक्त नुन प्रयोग गर्ने।
• (उ) जुका र अन्य सरुवा रोगको समयमै उपचार गर्ने।
• (ऊ) बालबालिकालाई सबै खोप समयमै लगाउने।

२. अधिक पोषण

किताबमा मोटो बालकको चित्र देखाएर यस्तो कुपोषणको कारण र रोकथाम सोधिएको छ।

यसले अधिक तौल (उचाइअनुसार धेरै तौल) र मोटोपना जस्ता समस्या निम्त्याउँछ र मुटु, फोक्सो, कलेजो, मिर्गौला जस्ता अङ्गमा रोगको जोखिम बढाउँछ। शरीरमा बोसोको मात्रा बढेर तौल बढेको अवस्था मोटोपना हो।

कारण: चाहिनेभन्दा बढी खाने तर शारीरिक परिश्रम नगर्ने बानी; सधैँजसो जङ्क फुड, तेलमा धेरै तारेको–भुटेको, चिल्लो र गुलियो बढी भएको खाना खानु; शारीरिक क्रियाकलाप कम हुँदा खाएको खाना शक्तिमा खर्च नभई बोसो बनेर जम्मा हुनु।

लक्षण: उचाइ र उमेरको अनुपातमा तौल बढी हुनु, आलस्य बढ्नु, धेरै निद्रा लाग्नु र श्वासप्रश्वासमा कठिनाइ हुनु।

नियन्त्रण: घरमै बनेका खानेकुरा, फलफूल र हरियो सागसब्जी मात्रा मिलाएर नियमित खाने; धेरै चिल्लो र चिनी भएको खाना नखाने; नियमित शारीरिक क्रियाकलाप, व्यायाम र योग गर्ने; मोबाइल र टेलिभिजनमा बिताउने समय घटाउने।

शरीर पिण्ड सूचाङ्क

शरीर पिण्ड सूचाङ्क शरीरको उचाइअनुसार तौल ठिक छ कि छैन भनेर पत्ता लगाउने एउटा तरिका हो।

शरीर पिण्ड सूचाङ्क = तौल (के.जी.) ÷ [उचाइ (मिटर) × उचाइ (मिटर)]

शरीर पिण्ड सूचाङ्क	अवस्था
१८.५ भन्दा कम	न्यून पोषण (कम तौल)
१८.५ देखि २४.९	सामान्य (उचाइअनुसार तौल ठिक)
२५ वा बढी	अधिक पोषण (बढी तौल)

यो सूत्र प्रायः १८–६५ वर्षका वयस्क का लागि प्रयोग गरिन्छ, तथापि किशोरावस्थामा पनि अनुमानका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। (किशोरकिशोरीका लागि स्वास्थ्यकर्मीले उमेर र लिङ्गअनुसारको तालिका पनि हेर्छन्।)

३.१.३ सूक्ष्म पोषक तत्त्वको कमीले हुने समस्या

भिटामिन र खनिज थोरै मात्रामा चाहिने भएकाले तिनलाई सूक्ष्म पोषक तत्त्व भनिन्छ। थोरै चाहिए पनि तिनको कमीले गम्भीर रोग लाग्छन्।

(क) रक्तअल्पता

शरीरमा रगतको मात्रा कम भएको अवस्था रक्तअल्पता हो। रगतमा हेमोग्लोबिन र राता रक्तकोषको कमी हुँदा यो रोग देखा पर्छ। फलाम तत्त्व र भिटामिन बी र सी को कमी भए राता रक्तकोषको विकास हुन सक्दैन। गर्भवती महिला, किशोरी र बालबालिकालाई यसको सम्भावना बढी हुन्छ।

लक्षण: जुरुक्क उठ्दा रिँगटा लाग्ने र टाउको दुख्ने; बढी थकान; श्वास फेर्न गाह्रो; मुटुको चाल तीव्र र छाती दुख्ने; अनुहार, परेलाभित्रको भाग, जिब्रो, नङ र छालाको रङ फिक्का–पहेँलो (सेतो) हुने।

रोकथाम: बालबालिका र गर्भवतीलाई फलाम प्रशस्त पाइने कलेजो, माछा, मासु, हरियो सागपात, गेडागुडी, अन्डा, फापर, कोदो र फलफूल खुवाउने; गर्भवतीले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आइरन चक्की खाने; विद्यालयका किशोरीलाई आइरन चक्की खुवाउने; नियमित स्वास्थ्य जाँच; महिनावारीमा बढी रगत बगे जाँच गराउने; अङ्कुसे जुकाले पनि रक्तअल्पता गराउने भएकाले समयमै उपचार गर्ने।

(ख) रतन्धो

कम वा मधुरो प्रकाश भएको ठाउँमा देख्न नसक्ने अवस्थालाई रतन्धो भनिन्छ। भिटामिन ए ले आँखा स्वस्थ राख्छ; यसको कमी हुँदा रातमा वा मधुरो उज्यालोमा प्रस्ट देखिँदैन।

लक्षण: वस्तु राम्रोसँग देख्न नसक्ने; मन्द उज्यालो वा अँध्यारोमा हेर्न कठिन; धेरै चर्को उज्यालोमा पनि राम्रो नदेख्ने; आँखाको कोर्निया सुक्खा, धमिलो र फुलेको देखिने; बेलुका हिँड्दा ठोक्किने वा लड्ने।

रोकथाम: हरियो सागपात, पहेँला फलफूल (आँप, मेवा, फर्सी, गाजर), दुध र दही नियमित खाने; दादुरा, झाडापखाला र अङ्कुसे जुका भए तुरुन्त उपचार गर्ने; आँखाको हेरचाह र सरसफाइ; छ महिनादेखि पाँच वर्षसम्मका बालबालिकालाई प्रत्येक छ महिनामा भिटामिन ए क्याप्सुल खुवाउने; टोल–छिमेकमा जनचेतना फैलाउने।

(ग) स्कर्भी

भिटामिन सी को कमी भएर ओठ र गिजा सुन्निने र रगत बग्ने अवस्थालाई स्कर्भी भनिन्छ। यो जुनसुकै उमेरका व्यक्तिलाई लाग्न सक्छ।

लक्षण: गिजा सुन्निने, पाक्ने र रगत निस्कने; गिजा कमजोर भई दाँत दुख्ने र झर्न सक्ने; घाउ–चोट निको हुन लामो समय लाग्ने; खाना खान रुचि नहुने, कमजोरी र रक्तअल्पता।

रोकथाम: भिटामिन सी बढी पाइने अम्बा, अमला, कागती, आँप, सुन्तला दैनिक खाने; लक्षण देखिए तुरुन्त उपचार; दाँत र गिजाको नियमित सरसफाइ; जनचेतना फैलाउने।

(घ) रिकेट्स

हाडको विकासका लागि क्याल्सियम र फस्फोरस चाहिन्छ र भिटामिन डी ले खानाको क्याल्सियम र फस्फोरस शरीरमा सोस्न मदत गर्छ। भिटामिन डी को कमी भए शरीरले ती तत्त्व सोस्न सक्दैन र बालबालिकामा रिकेट्स हुन्छ।

लक्षण: खुट्टाका हाड बाङ्गा हुने; गोलीगाँठाका हाड सुन्निने; छातीको करङ र निधार पुक्क फुलेर बाहिर निस्कने; शरीरको विकास ढिलो हुने; खुट्टा र ढाड दुख्ने।

रोकथाम: भिटामिन डी पाइने अन्डाको पहेँलो भाग, दुध, नौनी र माछा नियमित खाने; क्याल्सियम र फस्फोरस पाइने गेडागुडी, हरियो सागपात र दुध सधैँ खाने; छालामा भएको कोलेस्टेरोलले घामको सहायताले भिटामिन डी बनाउने भएकाले घामको किरण सिधै छालामा पर्ने गरी बस्ने; हाडको आकार बिग्रिएको देखिए तुरुन्त चिकित्सकको सल्लाह लिने।

सूक्ष्म पोषक तत्त्वजन्य रोगको सार तालिका (क्रियाकलाप)

किताबको क्रियाकलापमा तलको जस्तै तालिका चार्टपेपरमा बनाउन भनिएको छ:

क्र.स.	रोगको नाम	केको कमीले	मुख्य लक्षण	रोकथामका उपाय
१	रक्तअल्पता	फलाम, भिटामिन बी र सी	रिँगटा, थकान, नङ–जिब्रो फिक्का	कलेजो, साग, कोदो, फापर; आइरन चक्की; जुकाको उपचार
२	रतन्धो	भिटामिन ए	मधुरो उज्यालोमा नदेख्ने, कोर्निया सुक्खा	हरियो साग, पहेँला फल, दुध; ६ महिनामा भिटामिन ए क्याप्सुल
३	स्कर्भी	भिटामिन सी	गिजा सुन्निने र रगत बग्ने, घाउ ढिलो निको	अमला, अम्बा, कागती, सुन्तला; दाँत–गिजाको सफाइ
४	रिकेट्स	भिटामिन डी (र क्याल्सियम, फस्फोरस)	खुट्टा बाङ्गो, निधार–करङ फुलेको	अन्डा, दुध, माछा, नौनी; घाम ताप्ने
५	सुकेनास	कार्बोहाइड्रेट	सुक्ने, छाला चाउरिने	स्तनपान, थप आहार, लिटो
६	फुकेनास	प्रोटिन	शरीर फुल्ने, कपाल खैरो	दाल, अन्डा, माछामासु, दुध

३.२ खाद्य सुरक्षा

किताबमा खाद्य अधिकारसम्बन्धी चित्र दिएर (क) खाद्य अधिकारलाई किन मौलिक हक भनिएको होला र (ख) खाद्य वस्तुको सहज पहुँच र उपलब्धता नहुँदा के समस्या आउँछन् भनी छलफल गर्न भनिएको छ। खाना नपाए मानिस बाँच्नै सक्दैन; त्यसैले खाना पाउनु बाँच्न पाउने अधिकारकै आधार हो र यसलाई मौलिक हक बनाइएको हो। खाद्य वस्तुको पहुँच नहुँदा भोकमरी, कुपोषण, बालबालिकामा पुड्कोपन, रोग, बसाइँसराइ, गरिबी र सामाजिक अशान्ति बढ्छन्।

नेपालको संविधान ले खाद्यसम्बन्धी हकलाई मौलिक हक का रूपमा समावेश गरेको छ (धारा ३६)। यसअनुसार हरेक नागरिकलाई खाद्यसम्बन्धी हक छ, खाद्य वस्तुको अभावमा जीवन जोखिममा पर्नबाट सुरक्षित हुने हक छ र कानुनबमोजिम खाद्य सम्प्रभुताको हक छ। यसको कार्यान्वयनका लागि खाद्य अधिकार तथा खाद्य सम्प्रभुतासम्बन्धी ऐन, २०७५ जारी भइसकेको छ। नागरिकलाई भोकमरीबाट बचाउन बिनाभेदभाव, पर्याप्त, पोषणयुक्त र गुणस्तरीय खाद्य वस्तुको उपलब्धता र पहुँच सुनिश्चित गर्नु राज्यको दायित्व हो।

खाद्य सुरक्षाका तत्त्व

तत्त्व	अर्थ	राज्य र समाजले गर्नुपर्ने
(क) खाद्य उपलब्धता	प्रत्येक नागरिकलाई आवश्यक खाद्य पदार्थ उपलब्ध भएको अवस्था	घरेलु उत्पादन वा आयातबाट खाद्य पदार्थ पुर्‍याउने; परम्परागत र रैथाने खानेकुराको संरक्षण; कृषि उत्पादनमा जोड र कृषि उद्यमीको सम्मान
(ख) खाद्यमा सहज पहुँच	पोषणयुक्त खाना किन्न वा पाउन भौतिक र आर्थिक स्रोतमा पहुँच भएको अवस्था	सडक, बजार र रोजगारी; खाद्यान्नको अभावमा कसैको ज्यान जोखिममा नपर्ने गरी पहुँच सुनिश्चित गर्ने
(ग) खाद्य उपयोगिता	प्रत्येक व्यक्तिले पर्याप्त मात्रामा सन्तुलित खाद्यान्न उपयोग गर्न पाउने अवस्था	खाद्यवस्तुको गुणस्तर मापन र कायम; पोषण शिक्षा, सफा पानी र सरसफाइ
(घ) खाद्य स्थिरता	जस्तोसुकै आपत्–विपत्मा पनि खाद्य पदार्थको अभाव नहुने अवस्था	उत्पादन, भण्डारण र उचित वितरण प्रणाली; बाढी–पहिरो र महामारीका बेला खाद्य आपूर्ति

खाद्य स्थिरताभित्र खाद्य उपलब्धता, सहज पहुँच र उपयोगिता तीनै पर्छन्; अर्थात् तीनै तत्त्व सधैँ, हरेक मौसम र विपत्मा पनि कायम रहनुपर्छ।

३.३ उपभोक्ता स्वास्थ्य संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्ने कुरा

किताबमा आकाङ्क्षा र उनका बुबाबिच बजारमा भएको संवाद छ। आकाङ्क्षाले पसलमा मानिसहरू सामान किन पल्टाई–पल्टाई हेरिरहेका छन् भनेर सोध्छिन्। बुबा भन्नुहुन्छ — त्यो उपभोक्ताको जिम्मेवारी हो; हरेक उपभोक्ताले आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेत रहनुपर्छ। संवादबाट निस्केका मुख्य कुरा:

• किन्दा हेर्ने विवरण: उत्पादक, उत्पादन मिति, मूल्य, गुणस्तर (र म्याद सकिने मिति)।
• सेवा लिँदा: क्लिनिक वा अस्पतालमा गुणस्तरीय सेवा दिएको छ कि छैन जानकारी लिने।
• मिसावट: धेरै नाफा कमाउन कतिपय उत्पादकले गुणस्तरहीन सामान वा सेवा दिन्छन्; खानेकुरालाई राम्रो देखाउन वा स्वादिलो बनाउन रसायन र अखाद्य रङ मिसाउँछन्, जुन स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ।
• सचेत उपभोक्ताको शक्ति: सबै उपभोक्ता सचेत भई गुणस्तरको खबरदारी गरे उत्पादकले पनि सही वस्तु र सेवा उत्पादन गर्छन्। उपभोक्ताको हकविपरीत स्वास्थ्य, धन वा अन्य पक्षमा क्षति पुर्‍याएमा कानुनी उपचार को व्यवस्था छ।
• हरेक मापदण्डप्रति सचेत: स्वास्थ्य र अन्य पक्षमा हानि गर्ने वस्तु र सेवा उत्पादकले दिनु हुँदैन र उपभोक्ताले पनि उपभोग गर्नु हुँदैन।
• कीटनाशक औषधि: खाद्य पदार्थमा अत्यधिक कीटनाशक रसायन प्रयोग गर्नु हुँदैन; उपभोक्ताले यस्ता खाद्य पदार्थ उपभोग गर्नु हुँदैन।
• भण्डारण: खाद्य पदार्थ भण्डार गर्ने ठाउँ सफासुग्घर र सुरक्षित हुनुपर्छ।
• उजुरी: कसैले कानुनविपरीत काम गरे स्थानीय सरकार, जिल्ला प्रशासन कार्यालय, प्रहरी, उपभोक्तासम्बन्धी संस्था र अन्य सम्बन्धित निकायमा सूचना दिनुपर्छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक चिह्न लगाउनुहोस्। (क) जङ्क फुडमा सबै प्रकारका पौष्टिक तत्त्व पाइन्छन्। — बेठिक (यसमा चिल्लो, नुन र चिनी बढी तर प्रोटिन, भिटामिन र खनिज कम हुन्छन्) (ख) कुपोषणबाट हुने रोग प्रायः पाँच वर्षमुनिका बालबालिका र गर्भवती महिलामा बढी देखिन्छ। — ठिक (ग) रक्तअल्पता भनेको दाँत र गिजासँग सम्बन्धित रोग हो। — बेठिक (गिजाको रोग स्कर्भी हो; रक्तअल्पता रगतमा हेमोग्लोबिनको कमी हो) (घ) घाममा बस्दा रिकेट्स रोगबाट बच्न सकिन्छ। — ठिक (घामले छालामा भिटामिन डी बन्छ) (ङ) सामान किन्नु वा सेवा लिनुअघि मूल्य, परिमाण र गुणस्तर हेरेर मात्र किन्नुपर्छ। — ठिक

२. सही उत्तरमा गोलो चिह्न लगाउनुहोस्। (क) औँलाका नङ सेता देखिनु — (आ) रक्तअल्पता। (ख) रतन्धो — (ई) भिटामिन ए को कमी। (ग) हामीले खानुपर्ने — (इ) सन्तुलित खानेकुरा। (घ) सूक्ष्म पोषक तत्त्वको कमीले हुने — (ई) रक्तअल्पता (फुकेनास प्रोटिनको कमी, पुड्कोपन र ख्याउटेपन समग्र न्यून पोषणका रूप हुन्)। (ङ) उपभोक्ता सचेत हुनुपर्ने — (इ) आफैँ सक्रिय र चनाखो हुन।

३. (क) कुपोषण भनेको के हो? कुपोषणका कुनै चार लक्षण लेख्नुहोस्। शरीरका लागि आवश्यक पौष्टिक तत्त्वको कमी वा बढी भएर देखा पर्ने शारीरिक अवस्थालाई कुपोषण भनिन्छ। लक्षण: (अ) उमेरअनुसार उचाइ नबढ्नु (पुड्कोपन); (आ) उमेरअनुसार तौल कम हुनु, शरीर सुक्दै जानु र छाला चाउरिनु (ख्याउटेपन, सुकेनास); (इ) शरीरमा पानी जमेर फुल्नु, कपाल र छाला खैरो हुनु (फुकेनास); (ई) नङ, जिब्रो र परेलाभित्रको भाग फिक्का हुनु, चाँडै थाक्नु (रक्तअल्पता)। अधिक पोषणमा उचाइअनुसार तौल बढी हुनु, आलस्य र श्वास फेर्न गाह्रो हुनु पनि लक्षण हुन्।

३. (ख) कुपोषणको रोकथाम र नियन्त्रणका उपाय उल्लेख गर्नुहोस्। (अ) शिशुलाई जन्मेको एक घण्टाभित्र स्तनपान र छ महिनासम्म आमाको दुध मात्र; (आ) छ महिनापछि लिटो, दाल, अन्डा, फलफूल जस्ता थप आहार; (इ) उमेर र आवश्यकताअनुसार विविधतायुक्त सन्तुलित भोजन; (ई) आयोडिनयुक्त नुन; (उ) जुका र सरुवा रोगको समयमै उपचार र सबै खोप; (ऊ) गर्भवती र किशोरीलाई आइरन चक्की, बालबालिकालाई भिटामिन ए क्याप्सुल; (ए) तरकारी पखालेर मात्र काट्ने र धेरैबेर नपकाउने; (ऐ) जङ्क फुड र धेरै चिल्लो–गुलियो–नुनिलो खाना नखाने; (ओ) नियमित व्यायाम; (औ) खानासम्बन्धी अन्धविश्वास हटाउने र खाद्य भण्डारण सुधार्ने।

३. (ग) तपाईँको साथीलाई रतन्धोबाट बच्न अपनाउनुपर्ने कुनै चार उपाय सुझाउनुहोस्। (अ) हरियो सागपात, गाजर, फर्सी, आँप, मेवा जस्ता पहेँला फलफूल र दुध–दही नियमित खाऊ। (आ) सानो भाइबहिनी भए छ महिनादेखि पाँच वर्षसम्म हरेक छ महिनामा भिटामिन ए क्याप्सुल खुवाउन लैजाऊ। (इ) दादुरा, झाडापखाला र अङ्कुसे जुका लागे तुरुन्त उपचार गराऊ। (ई) आँखाको सरसफाइ र हेरचाह गर र मधुरो उज्यालोमा देख्न गाह्रो भए तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराऊ।

३. (घ) उपभोक्ताले सामान खरिद गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुनै चार कुरा लेख्नुहोस्। (अ) उत्पादकको नाम–ठेगाना, उत्पादन मिति र म्याद सकिने मिति हेर्ने; (आ) मूल्य, तौल र गुणस्तर जाँच्ने र बिल लिने; (इ) अखाद्य रङ, रसायन वा अत्यधिक कीटनाशक मिसावटको शङ्का भएको सामान नकिन्ने; (ई) प्याकेट फुटेको, फुलेको वा खिया लागेको सामान नकिन्ने र ठगिए स्थानीय सरकार, जिल्ला प्रशासन कार्यालय, प्रहरी वा उपभोक्ता संस्थामा उजुरी गर्ने।

३. (ङ) खाद्य सुरक्षा भनेको के हो? यसका तत्त्वको सङ्क्षिप्त व्याख्या गर्नुहोस्। खाद्य सामग्रीको सहज र गुणस्तरीय पहुँच, उपलब्धता र उपयोगिताको अवस्थालाई खाद्य सुरक्षा भनिन्छ। तत्त्व: (अ) खाद्य उपलब्धता — घरेलु उत्पादन वा आयातबाट प्रत्येक नागरिकलाई आवश्यक खाद्य पदार्थ उपलब्ध हुनु; रैथाने खानेकुराको संरक्षण र कृषि उत्पादनमा जोड। (आ) खाद्यमा सहज पहुँच — पोषणयुक्त खाना पाउन भौतिक र आर्थिक स्रोतमा पहुँच हुनु; खाद्यान्न अभावमा कसैको ज्यान जोखिममा नपर्नु। (इ) खाद्य उपयोगिता — प्रत्येक व्यक्तिले पर्याप्त सन्तुलित खाद्यान्न उपयोग गर्न पाउनु; राज्यले गुणस्तर मापन र कायम गर्नु। (ई) खाद्य स्थिरता — जस्तोसुकै आपत्–विपत्मा पनि खाद्य पदार्थको अभाव नहुनु; उत्पादन, भण्डारण र वितरण प्रणाली बलियो हुनु।

३. (च) "मोटोपना अस्वस्थकर जीवनशैली र खानपानको परिणाम हो।" प्रस्ट पार्नुहोस्। मोटोपना शरीरमा बोसो बढेर उचाइ र उमेरअनुसार तौल बढी हुने अवस्था हो। अस्वस्थकर खानपान: जङ्क फुड, तेलमा तारेका–भुटेका, धेरै चिल्लो र गुलियो खानेकुरा र चिसो पेय बारम्बार खाँदा शरीरलाई चाहिनेभन्दा बढी शक्ति (क्यालोरी) पुग्छ। अस्वस्थकर जीवनशैली: घण्टौँ मोबाइल र टेलिभिजन हेर्ने, हिँडडुल र खेलकुद नगर्ने, अनियमित निद्रा र खाने समय नहुँदा खाएको शक्ति खर्च हुँदैन र बोसोका रूपमा जम्मा हुन्छ। त्यसैले मोटोपना रोगभन्दा पनि बानीको परिणाम हो; घरमै बनेको सन्तुलित खाना, फलफूल–सागसब्जी, कम चिल्लो–चिनी र नियमित व्यायाम–योगले यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। उपचार नगरे मुटु, कलेजो, मिर्गौला र फोक्सोको रोग तथा मधुमेहको जोखिम बढ्छ।

अध्यायको सारांश

• आवश्यक पौष्टिक तत्त्वको कमी वा बढी भएर देखिने अवस्था कुपोषण हो; यसका दुई प्रकार न्यून पोषण र अधिक पोषण हुन्।
• स्तनपान र थप आहारको कमी, असन्तुलित र एकै किसिमको खाना, गलत पकाउने तरिका, जुका र सङ्क्रामक रोग, जङ्क फुड, अन्धविश्वास र खाद्य असुरक्षा कुपोषणका कारण हुन्।
• उमेरअनुसार कम उचाइ पुड्कोपन र उमेरअनुसार कम तौल ख्याउटेपन हो; पुड्कोपन दुई वर्षपछि देखिन्छ।
• सुकेनास कार्बोहाइड्रेटको कमीले (शरीर सुक्ने) र फुकेनास प्रोटिनको कमीले (शरीर फुल्ने) हुन्छ; दुवैका लक्षण सँगै देखिए सुकेनाससहितको फुकेनास भनिन्छ।
• पोषक तत्त्व चाहिनेभन्दा बढी हुँदा अधिक पोषण र बोसो बढेर मोटोपना हुन्छ; यसले मुटु, कलेजो, मिर्गौला र फोक्सोको रोगको जोखिम बढाउँछ।
• शरीर पिण्ड सूचाङ्क = तौल ÷ उचाइको वर्ग; १८.५ भन्दा कम न्यून पोषण, १८.५–२४.९ सामान्य र २५ वा बढी अधिक पोषण हो।
• फलामको कमीले रक्तअल्पता, भिटामिन ए को कमीले रतन्धो, भिटामिन सी को कमीले स्कर्भी र भिटामिन डी को कमीले रिकेट्स हुन्छ।
• सुरक्षित र पोषणयुक्त खाना खान पाउने हक खाद्य अधिकार हो; संविधानले यसलाई मौलिक हक बनाएको छ र खाद्य अधिकार तथा खाद्य सम्प्रभुतासम्बन्धी ऐन जारी भएको छ।
• खाद्य सुरक्षाका चार तत्त्व: उपलब्धता, सहज पहुँच, उपयोगिता र स्थिरता।
• उपभोक्ताले उत्पादक, उत्पादन र म्याद मिति, मूल्य, गुणस्तर र मिसावटप्रति सचेत रहनुपर्छ र ठगिए सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्नुपर्छ।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. उमेरअनुसार कम उचाइ हुने अवस्थालाई के भनिन्छ? [1] (क) ख्याउटेपन (ख) पुड्कोपन (ग) मोटोपना (घ) फुकेनास
2. प्रोटिनको लामो कमीले कुन रोग लाग्छ? [1] (क) सुकेनास (ख) फुकेनास (ग) रतन्धो (घ) रिकेट्स
3. गिजा सुन्निने र रगत बग्ने रोग कुन हो? [1] (क) स्कर्भी (ख) रक्तअल्पता (ग) रिकेट्स (घ) रतन्धो
4. ४५ के.जी. तौल र १.५ मिटर उचाइ भएको व्यक्तिको शरीर पिण्ड सूचाङ्क कति हुन्छ? [1] (क) १५ (ख) २० (ग) ३० (घ) ६७.५
5. भिटामिन ए क्याप्सुल कति उमेरका बालबालिकालाई दिइन्छ? [1] (क) जन्मेदेखि ६ महिना (ख) ६ महिनादेखि ५ वर्ष (ग) ५ देखि १० वर्ष (घ) सबै उमेर
6. हाडका लागि क्याल्सियम र फस्फोरस सोस्न मदत गर्ने भिटामिन कुन हो? [1] (क) ए (ख) बी (ग) सी (घ) डी
7. जस्तोसुकै विपत्मा पनि खाद्य अभाव नहुने अवस्था कुन हो? [1] (क) खाद्य उपलब्धता (ख) खाद्य पहुँच (ग) खाद्य उपयोगिता (घ) खाद्य स्थिरता
8. खाद्य पदार्थ किन्दा सबैभन्दा पहिले हेर्नुपर्ने कुरा कुन हो? [1] (क) प्याकेटको रङ (ख) विज्ञापन (ग) उत्पादन र म्याद मिति (घ) पसलको नाम

समूह क का उत्तर

१. (ख) — कम उचाइ पुड्कोपन; कम तौल ख्याउटेपन हो।

२. (ख) — प्रोटिनको कमीले फुकेनास (शरीर फुल्ने); कार्बोहाइड्रेटको कमीले सुकेनास।

३. (क) — भिटामिन सी को कमीले हुने स्कर्भीमा गिजा सुन्निन्छ र रगत बग्छ।

४. (ख) — ४५ ÷ (१.५ × १.५) = ४५ ÷ २.२५ = २०, जुन सामान्य दायरामा पर्छ।

५. (ख) — छ महिनादेखि पाँच वर्षसम्म हरेक छ महिनामा भिटामिन ए क्याप्सुल दिइन्छ।

६. (घ) — भिटामिन डी को कमीले क्याल्सियम सोसिँदैन र रिकेट्स हुन्छ।

७. (घ) — स्थिरताले उपलब्धता, पहुँच र उपयोगिता सधैँ कायम रहने अवस्था जनाउँछ।

८. (ग) — मिति हेरेर म्याद सकिएको र पुरानो सामान छुट्याउन सकिन्छ; रङ र विज्ञापनले गुणस्तर बताउँदैनन्।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. कुपोषणका कुनै चार कारण लेख्नुहोस्। [2]
2. पुड्कोपन र ख्याउटेपनबिच फरक छुट्याउनुहोस्। [2]
3. सुकेनास र फुकेनासका दुई–दुई लक्षण लेख्नुहोस्। [2]
4. रक्तअल्पताका कुनै चार लक्षण लेख्नुहोस्। [2]
5. रिकेट्स किन हुन्छ? यसको रोकथामका दुई उपाय लेख्नुहोस्। [2]
6. एक किशोरको तौल ५४ के.जी. र उचाइ १.५ मिटर छ। उसको शरीर पिण्ड सूचाङ्क निकाली अवस्था बताउनुहोस्। [2]
7. खाद्य अधिकार भनेको के हो? नेपालको संविधानले यसलाई कसरी सुनिश्चित गरेको छ? [2]
8. खानेकुरामा मिसावट गर्ने व्यापारीबारे कहाँ कहाँ उजुरी गर्न सकिन्छ? [2]

समूह ख का उत्तर

१. (क) छ महिनासम्म आमाको दुध र त्यसपछि थप आहार नपाउनु; (ख) एकै प्रकारको खाना मात्र खानु; (ग) जुका, आउँ, झाडापखाला जस्ता सङ्क्रामक रोग; (घ) विज्ञापनको प्रलोभनमा जङ्क फुड खानु।

२. उमेरअनुसार हुनुपर्नेभन्दा उचाइ कम हुनु पुड्कोपन हो; यो लामो समयको कुपोषणले दुई वर्षपछि देखिन्छ र वयस्कमा पनि होचोपन रहन्छ। उमेरअनुसार हुनुपर्नेभन्दा तौल कम हुनु ख्याउटेपन हो; यो छोटो समयको कमीले पनि देखिन्छ र तौल तीव्र घटाउँछ।

३. सुकेनास: शरीर सुक्दै जाने; अनुहार र पुट्ठाको छाला चाउरिने। फुकेनास: शरीरमा पानी जमेर फुलेको जस्तो देखिने; कपाल र छालाको रङ खैरो हुने (अनुहार सुन्निने, पखाला लाग्ने पनि)।

४. (क) जुरुक्क उठ्दा रिँगटा लाग्ने र टाउको दुख्ने; (ख) बढी थकान र श्वास फेर्न गाह्रो; (ग) मुटुको चाल तीव्र र छाती दुख्ने; (घ) नङ, जिब्रो, परेलाभित्रको भाग र छाला फिक्का–पहेँलो हुने।

५. भिटामिन डी को कमीले शरीरले क्याल्सियम र फस्फोरस सोस्न नसक्दा हाड कमलो भई रिकेट्स हुन्छ। रोकथाम: (क) घामको किरण सिधै छालामा पर्ने गरी घाम ताप्ने; (ख) अन्डाको पहेँलो भाग, दुध, नौनी, माछा, गेडागुडी र हरियो साग नियमित खाने।

६. उचाइको वर्ग = १.५ × १.५ = २.२५; सूचाङ्क = ५४ ÷ २.२५ = २४। यो १८.५ र २४.९ को बिचमा पर्ने भएकाले उचाइअनुसार तौल सामान्य छ (तर २५ नजिक भएकाले खानपान र व्यायाममा ध्यान दिनुपर्छ)।

७. सुरक्षित र पोषणयुक्त खानेकुरा खान पाउने हक खाद्य अधिकार हो। संविधानले खाद्यसम्बन्धी हकलाई मौलिक हक बनाएको छ, जसअनुसार हरेक नागरिकलाई खाद्यको हक र खाद्य अभावमा जीवन जोखिममा पर्नबाट सुरक्षित हुने हक छ; कार्यान्वयनका लागि खाद्य अधिकार तथा खाद्य सम्प्रभुतासम्बन्धी ऐन जारी भएको छ।

८. स्थानीय सरकार (वडा, नगरपालिका वा गाउँपालिका), जिल्ला प्रशासन कार्यालय, प्रहरी, उपभोक्ता हित संरक्षणसम्बन्धी संस्था र खाद्य गुणस्तर हेर्ने अन्य सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्न सकिन्छ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. कुपोषणका प्रकार उल्लेख गरी सुकेनास र फुकेनासको कारण, लक्षण र रोकथामका उपाय लेख्नुहोस्। [4]
2. सूक्ष्म पोषक तत्त्वको कमीले हुने कुनै दुई रोगको कारण, लक्षण र रोकथाम लेख्नुहोस्। [4]
3. खाद्य सुरक्षाको अर्थ र यसका तत्त्वको व्याख्या गरी यसका लागि राज्यको भूमिका लेख्नुहोस्। [4]
4. शरीर पिण्ड सूचाङ्क भनेको के हो? यसको सूत्र लेखी ३६ के.जी. र १.५ मिटर तथा ६३ के.जी. र १.५ मिटर भएका दुई जनाको अवस्था पत्ता लगाई सुझाव दिनुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. कुपोषणका दुई प्रकार छन्: न्यून पोषण (पुड्कोपन, ख्याउटेपन, सूक्ष्म पोषक तत्त्वको कमी) र अधिक पोषण (अधिक तौल, मोटोपना)। सुकेनास — कारण: लामो समयसम्म कार्बोहाइड्रेटको कमी, पेटभरि खान नपाउनु, झाडापखाला, दादुरा, जुका; लक्षण: शरीर सुक्दै जाने, सधैँ झर्किने, अनुहार र पुट्ठाको छाला चाउरिने, छाला फुस्रो हुने; प्रायः पाँच वर्षमुनिका बालबालिकामा। फुकेनास — कारण: लामो समयसम्म प्रोटिनको कमी; लक्षण: शरीरमा पानी जमेर फुलेको देखिने, पखाला, अनुहार सुन्निने, तौल घट्ने, छालामा खटिरा, कपाल र छाला खैरो हुने। रोकथाम: छ महिनासम्म आमाको दुध मात्र; छ महिनापछि लिटो, गेडागुडी र माछामासुको रस, फलफूलको रस, दालभात, तरकारी र मौसमी फलफूल; सन्तुलित पौष्टिक खाना; आयोडिनयुक्त नुन; जुका र सरुवा रोगको समयमै उपचार; सबै खोप समयमै।

२. रक्तअल्पता — कारण: फलाम, भिटामिन बी र सी को कमी, अङ्कुसे जुका, महिनावारीमा धेरै रगत बग्नु; लक्षण: रिँगटा, टाउको दुख्ने, थकान, श्वास फेर्न गाह्रो, मुटुको चाल तीव्र, नङ–जिब्रो–परेला फिक्का; रोकथाम: कलेजो, माछा, मासु, साग, गेडागुडी, अन्डा, फापर, कोदो; गर्भवती र किशोरीलाई आइरन चक्की; जुकाको उपचार; नियमित जाँच। रतन्धो — कारण: भिटामिन ए को कमी; लक्षण: मधुरो उज्यालो र अँध्यारोमा देख्न नसक्ने, कोर्निया सुक्खा–धमिलो, बेलुका ठोक्किने वा लड्ने; रोकथाम: हरियो सागपात, पहेँला फलफूल, दुध–दही; छ महिनादेखि पाँच वर्षसम्म हरेक छ महिनामा भिटामिन ए क्याप्सुल; दादुरा, झाडापखाला र जुकाको तुरुन्त उपचार; आँखाको सरसफाइ।

३. खाद्य सामग्रीको सहज र गुणस्तरीय पहुँच, उपलब्धता र उपयोगिताको अवस्था खाद्य सुरक्षा हो। तत्त्व: (क) उपलब्धता — उत्पादन वा आयातबाट आवश्यक खाद्य पदार्थ हुनु; (ख) सहज पहुँच — भौतिक र आर्थिक रूपमा खाना पाउन सक्नु; (ग) उपयोगिता — पर्याप्त, सन्तुलित र गुणस्तरीय खाना उपयोग गर्न पाउनु; (घ) स्थिरता — विपत्मा पनि अभाव नहुनु। राज्यको भूमिका: संविधानको मौलिक हक र खाद्य अधिकार ऐन कार्यान्वयन; कृषि उत्पादन र रैथाने बालीको संरक्षण, कृषकको सम्मान; बिनाभेदभाव पर्याप्त र पोषणयुक्त खाद्यको पहुँच; खाद्य गुणस्तर मापन र मिसावट नियन्त्रण; खाद्यान्न भण्डारण र उचित वितरण प्रणाली; विपत्का बेला खाद्य आपूर्ति।

४. उचाइअनुसार तौल ठिक छ कि छैन पत्ता लगाउने तरिका शरीर पिण्ड सूचाङ्क हो। सूत्र: सूचाङ्क = तौल (के.जी.) ÷ [उचाइ (मि.)]²; सामान्य दायरा १८.५–२४.९। पहिलो व्यक्ति: ३६ ÷ २.२५ = १६ → १८.५ भन्दा कम, न्यून पोषण; सुझाव: दाल, अन्डा, दुध, गेडागुडी, अन्नसहित पोषिलो खाना पर्याप्त मात्रामा, जुकाको औषधि र स्वास्थ्य जाँच। दोस्रो व्यक्ति: ६३ ÷ २.२५ = २८ → २५ भन्दा बढी, अधिक पोषण; सुझाव: जङ्क फुड, चिल्लो र गुलियो घटाउने, फलफूल–सागसब्जी बढाउने, दैनिक कम्तीमा एक घण्टा खेलकुद वा व्यायाम।