शारीरिक व्यायाम र कवाज

बिहान विद्यालयको प्रार्थनापछि सयौँ विद्यार्थी एकै तालमा हात उठाउँछन्, टाउको घुमाउँछन् र "सतर्क!" भन्नेबित्तिकै एकैसाथ उभिन्छन्। यो दृश्य जति सुन्दर देखिन्छ, त्यति नै उपयोगी पनि छ: व्यायामले शरीर बलियो र लचिलो बनाउँछ भने कवाजले अनुशासन, ध्यान र सामूहिक भावना सिकाउँछ। शरीरका विभिन्न अङ्ग चलाएर बलियो र तन्दुरुस्त राख्न गरिने क्रियाकलाप शारीरिक कसरत हुन्; यस्ता कसरत योजनाबद्ध र सिलसिलेवार रूपमा गरिँदा शारीरिक व्यायाम भनिन्छ, जसलाई विद्यालयमा छोटकरीमा पिटी भन्ने चलन छ। कवाज टोलीनेताको आदेशअनुसार गरिने सामूहिक क्रियाकलाप हो, जुन शारीरिक सन्तुलन र अनुशासन पालनाका लागि गरिन्छ।

६.१ शारीरिक व्यायाम

किताबमा विद्यार्थीले सामूहिक रूपमा व्यायाम गरिरहेको चित्र दिएर सोधिएको छ: (क) के तपाईँको विद्यालयमा यस्ता क्रियाकलाप हुन्छन्? (ख) तपाईँ सहभागी हुनुभएको छ? यसबाट के फाइदा हुन्छ? यस्ता व्यायाम गन्तीका आधारमा सामूहिक रूपमा गरिन्छन्।

व्यायाम गर्दा ध्यान दिनुपर्ने पक्ष: उमेर, शारीरिक अवस्था, कसरतको समय, कसरतको प्रकार, कसरतका लागि चाहिने सामग्री, सन्तुलित भोजन र तालिम।

व्यायामका फाइदा: मांसपेशी र हाड बलियो हुन्छन्; जोर्नी लचिला हुन्छन्; मुटु र फोक्सोको क्षमता बढ्छ; रक्तसञ्चार राम्रो हुन्छ; तौल सन्तुलित रहन्छ; तनाव घट्छ र निद्रा राम्रो लाग्छ; खेलका सीप राम्रोसँग प्रदर्शन गर्न सकिन्छ; सामूहिक व्यायामले अनुशासन र मेलमिलाप बढाउँछ।

(क) गर्दनको व्यायाम

टाउकोलाई दायाँ–बायाँ, अगाडि–पछाडि चलाउने व्यायाम गर्दनको व्यायाम हो। नियमित अभ्यासले गर्दन बलियो र लचिलो हुन्छ र टाउको सहजै यताउता चलाउन सकिन्छ। लामो समय किताब वा मोबाइलतिर निहुरिँदा हुने गर्दनको दुखाइ कम गर्न पनि यो उपयोगी छ।

पिटी क्रियाकलाप ६.१

(क) सुरुको अवस्था: दुवै हात बगलमा राखी गोडाफाट अवस्थामा उभिने।

(ख) व्यायाम गर्दा शरीरको अवस्था:

गन्ती	क्रिया
१	टाउको बायाँतिर ढल्काई कानले बायाँ कुम छुने प्रयास
२	टाउको सिधा
३	टाउको दायाँतिर झुकाई कानले दायाँ कुम छुने प्रयास
४	टाउको सिधा
५	चिउँडोले छाती छुने प्रयास (अगाडि निहुराउने)
६	टाउको सिधा
७	आकाशतिर हेरी चिउँडो उठाउने (पछाडि)
८	टाउको सिधा
९–१६	गन्ती १–८ कै क्रिया दोहोर्‍याउने

यसलाई "बायाँ, सिधा, दायाँ, सिधा, अगाडि, सिधा, पछाडि, सिधा" भनेर पनि गन्ती १६ सम्म गर्न सकिन्छ।

(ग) अन्तिम अवस्था: व्यायाम सकिनेबित्तिकै दुवै हात बगलमा राखी अर्को व्यायामका लागि तयारी अवस्थामा बस्ने।

पिटी क्रियाकलाप ६.२

(क) सुरुको अवस्था: दुवै हात बगलमा राखी गोडाफाट अवस्थामा उभिने।

(ख) व्यायाम गर्दा शरीरको अवस्था:

गन्ती	क्रिया
१	दायाँ हात टाउकोमाथि लगी शरीर बायाँतिर ढल्काउने र बायाँ कान बायाँ काँधतिर टाँसिने गरी लैजाने
२	टाउको (र शरीर) सिधा
३	त्यसै गरी बायाँ हात माथि लगी दायाँतिर ढल्काउने
४	टाउको सिधा
५–८	गन्ती १–४ कै क्रिया दोहोर्‍याउने
९–१६	गन्ती १–८ कै क्रिया फेरि दोहोर्‍याउने

(ग) अन्तिम अवस्था: व्यायाम सकिनेबित्तिकै अर्को व्यायामका लागि तयारी अवस्थामा बस्ने।

(ख) छाती, ढाड, पेट र हातको व्यायाम

किताबले सोध्छ: छाती, ढाड र पेट–हात बलियो र तन्दुरुस्त राख्न के क्रियाकलाप गर्नुपर्छ? यी अङ्गको कसरतले भार उठाउन, झुन्डिन, उफ्रन र अन्य शारीरिक क्रियाकलापमा मदत गर्छ; कुनै पनि खेलका सीप कुशलतापूर्वक प्रदर्शन गर्न पनि यी अङ्ग बलिया हुनुपर्छ। पेटको व्यायामले पेटको बोसो घटाउँछ, पाचन राम्रो बनाउँछ र ढाडलाई आड दिन्छ।

पिटी क्रियाकलाप ६.३

(क) सुरुको अवस्था: हात बगलमा राखी गोडाफाट अवस्थामा उभिने।

(ख) व्यायाम गर्दा शरीरको अवस्था:

गन्ती	क्रिया
१, २, ३	शरीर र टाउको अगाडि झुकाई प्रत्येक गन्तीमा दुवै हातका औँलाले भुइँ छुने प्रयास
४	शरीर सिधा उठाउने
५, ६, ७	कम्मरको पछाडि हात राखी प्रत्येक गन्तीमा शरीर पछाडितिर ढल्काउँदै जाने
८	शरीर सिधा उठाउने
९–१६	गन्ती १–८ कै क्रिया दोहोर्‍याउने

(ग) अन्तिम अवस्था: हात बगलमा राखी सतर्क अवस्थामा उभिने।

(ग) हात, पाखुरा र कुमको व्यायाम

किताबले सोध्छ: के तपाईँ आफ्ना हात, पाखुरा र कुम बलियो र लचिलो बनाउन चाहनुहुन्छ? त्यो कसरी सम्भव छ? यसका लागि ती अङ्गको नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ। बलियो हात–पाखुरा भलिबल (बल हिर्काउने), बास्केटबल, ब्याडमिन्टन, क्रिकेट (बल फाल्ने), गोला फाल्ने, भाला फाल्ने र पौडी जस्ता खेलमा विशेष उपयोगी हुन्छ।

पिटी क्रियाकलाप ६.४

(क) सुरुको अवस्था: दुवै हात बगलमा राखी सतर्क अवस्थामा उभिने।

(ख) व्यायाम गर्दा शरीरको अवस्था:

गन्ती	क्रिया
१	बायाँ गोडा अगाडि राखी पन्जाले टेक्ने, दायाँ गोडाको पन्जाले पनि आड दिने; दुवै हात सिधा अगाडि काँधको उचाइमा सोझ्याउने, बुढीऔँला माथि ठड्याउने
२	गोडाको त्यही अवस्थामा दुवै हात सिधा माथि उठाउने
३	दुवै हात दायाँ–बायाँ फैलाई काँधको उचाइमा पुर्‍याउने, हत्केला भुइँतिर फर्काउने
४	हात बगलमा राखी सतर्क अवस्थामा उभिने
५–८	दायाँ गोडा अगाडि सारेर माथिकै क्रिया गर्ने
९–१६	गन्ती १–८ कै क्रिया दोहोर्‍याउने

(ग) अन्तिम अवस्था: दुवै हात बगलमा राखी सतर्क अवस्थामा उभिने।

६.२ कवाज

किताबमा विद्यार्थीले सामूहिक रूपमा कवाज प्रदर्शन गरेको चित्र देखाएर सोधिएको छ: (क) के तपाईँको विद्यालयमा यस्ता क्रियाकलाप हुन्छन्? (ख) यी किन गराइन्छन् होला? कवाजले अनुशासन, आदेश पालना, ध्यान, शारीरिक सन्तुलन, सुन्दर हिँडाइ र सामूहिक भावना विकास गर्छ।

कवाजमा सूचना, आदेश र क्रिया गरी तीन चरण हुन्छन्। गन्ती, ड्रम, मादल, सिटी वा सङ्गीत जस्ता माध्यम प्रयोग गरेर कवाजमा ताल दिन सकिन्छ।

व्यायाम र कवाजको फरक

आधार	शारीरिक व्यायाम (पिटी)	कवाज
मुख्य उद्देश्य	अङ्ग बलियो, लचिलो र तन्दुरुस्त बनाउनु	अनुशासन, आदेश पालना र शारीरिक सन्तुलन
सञ्चालन	गन्तीका आधारमा	टोलीनेताको आदेशमा (सूचना, आदेश, क्रिया)
चलाइने अङ्ग	गर्दन, छाती, ढाड, पेट, हात आदि विशेष अङ्ग	पूरै शरीर, मुख्यतः गोडा र मुद्रा
व्यक्तिगत वा सामूहिक	एक्लै वा समूहमा दुवै गर्न सकिन्छ	सामूहिक रूपमा मात्र

६.२.१ कवाजको अभ्यास

शिक्षकको सहयोगमा कक्षाको सङ्गठन मिलाउनुहोस्। सबै जना पङ्क्ति र ताँती मा मिलेर उभिनुहोस्। टोलीनेता सबैले देख्ने र आवाज सुन्ने गरी टोलीको बिचमा, दायाँ र बायाँबाट बराबर दुरीमा उभिनुहोस्। रोलकल गर्दा पङ्क्तिको दायाँबाट बायाँ हुँदै १, २, ३, ४ गर्दै जानुहोस्। रोलकलकै बेला टोलीनेताले सबैको सतर्क अवस्था जाँच गर्नुहोस्।

कवाज क्रियाकलाप ६.१ : सतर्क

कवाजका जुनसुकै कार्य सतर्क अवस्थाबाट सुरु हुन्छन्। शरीर तनक्क पारी छाती फुलाउने, हल्का मुट्ठी पारी दुवै हात बगलमा राख्ने, कुर्कुच्चा जोड्ने र गोडाको पन्जा करिब ३० देखि ४५ डिग्री सम्म फटाउने।

कवाज क्रियाकलाप ६.२ : गोडाफाट

सतर्कसँगै आउने आदेश गोडाफाट हो। टाउको र छाती सतर्ककै अवस्थामा राख्ने; बगलको हात पछाडि लगी बायाँ हातमाथि दायाँ हात राखी बुढीऔँलाले लक गर्ने; बायाँ गोडा तिघ्राको समानान्तर हुने गरी उठाएर करिब १ फिट फाटेर भुइँमा राख्ने।

कवाज क्रियाकलाप ६.३ : दायाँ फर्क

टोलीलाई दायाँ फर्काउन दिइने आदेश। आदेश पाउनासाथ सतर्कमा रहेको टोली दायाँ गोडाको कुर्कुच्चा र बायाँ गोडाको पन्जा को सहायताले दायाँतिर ९० डिग्री घुम्छ र "एक–दुई–एक" को तालमा बायाँ गोडा उठाएर दायाँसँग मिलाउँदै सतर्क अवस्थामै उभिन्छ।

कवाज क्रियाकलाप ६.४ : बायाँ फर्क

टोलीलाई बायाँ फर्काउन दिइने आदेश। सतर्कमा रहेको टोली बायाँ गोडाको कुर्कुच्चा र दायाँ गोडाको पन्जा को सहायताले बायाँतिर घुम्छ र "एक–दुई–एक" को तालमा दायाँ गोडा उठाएर बायाँसँग मिलाउँदै सतर्क अवस्थामै उभिन्छ।

कवाज क्रियाकलाप ६.५ : गोडा चाल

सतर्क अवस्थाबाट बायाँ गोडा झट्ट उठाई जमिनमा राख्दा "एक" र दायाँ गोडा उचालेर राख्दा "दुई" भन्ने; यसै गरी बायाँ–दायाँ गोडा उठाउने र टेक्ने काम टोली अड आदेश नआएसम्म ठाउँमै निरन्तर गरिरहने।

कवाज क्रियाकलाप ६.६ : टोली अड

गोडा चालको अवस्थामा चाल रोक्नुपर्दा दिइने आदेश। आदेशमा दायाँ गोडामा चेक पारी बायाँ गोडामा "एक" र दायाँ गोडामा "दुई" गन्ती पारी टोली टक्क अडिन्छ।

आदेश	कुन अवस्थाबाट	मुख्य क्रिया
सतर्क	जुनसुकै	छाती फुलाउने, हात बगलमा, कुर्कुच्चा जोड्ने, पन्जा ३०–४५°
गोडाफाट	सतर्क	हात पछाडि लक, बायाँ गोडा १ फिट बायाँ
दायाँ फर्क	सतर्क	दायाँ कुर्कुच्चा र बायाँ पन्जामा घुम्ने, बायाँ गोडा मिलाउने
बायाँ फर्क	सतर्क	बायाँ कुर्कुच्चा र दायाँ पन्जामा घुम्ने, दायाँ गोडा मिलाउने
गोडा चाल	सतर्क	बायाँबाट सुरु गरी ठाउँमै एक–दुई तालमा गोडा उठाउने
टोली अड	गोडा चाल	दायाँमा चेक, एक–दुईमा टक्क अडिने

ड्रम वा मादलको तालमा कवाज (क्रियाकलाप ६.९)

क्र.स.	कवाजको आदेश	ड्रम वा मादलको ताल
१	सतर्क, गोडाफाट	एक तालका लागि एक पटक बजाउने
२	दायाँ फर्क, बायाँ फर्क, पूरा फर्क, झन्डा उचाल	छिटोमा दुई ताल र ढिलोमा एक ताल गरी जम्मा तीन पटक
३	गोडा चाल, अगाडि बढ्	(१,२,३), (१,२,३), (१,२,३,४,५,६,७) को तालमा निरन्तर
४	गोडा अड (टोली अड)	(१–२), (१–२) को तालमा बजाएर अन्त्यमा (१,२,३)
५	दायाँ नजर, सिधा नजर	गोडा चालकै तालमा

तितरबितर र छुट्टी

तितरबितर को आदेश पाउनासाथ सबैले एक कदम अगाडि सरी अभिवादन गर्ने, दायाँ फर्की तीन कदम अगाडि बढेर आआफ्नो ठाउँमा जाने। छुट्टी को आदेश पाउनासाथ सबैले एक कदम अगाडि सरी सलाम गर्ने र दायाँ फर्की तीन कदम अगाडि बढी कवाज टुङ्ग्याउने।

तितरबितर	छुट्टी
केही समयका लागि आराम दिन दिइने आदेश	कवाज सकिएपछि "काम सकियो" भनी दिइने आदेश
तोकिएको समयपछि फेरि कवाजमा सामेल हुनुपर्छ	लामो समयसम्म कवाज गर्नु पर्दैन
एक कदम अगाडि सरी अभिवादन गरिन्छ	एक कदम अगाडि सरी सलाम गरिन्छ

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. कवाजका विभिन्न आदेशको सूची बनाउनुहोस्। सतर्क, गोडाफाट, दायाँ फर्क, बायाँ फर्क, पूरा फर्क, गोडा चाल, अगाडि बढ्, टोली अड (गोडा अड), दायाँ नजर, सिधा नजर, झन्डा उचाल, तितरबितर र छुट्टी।

२. कवाजले सामूहिक भावना र सहकार्यको विकास कसरी गर्छ? कवाजमा सबैले एउटै आदेश सुनेर एकैसाथ एउटै क्रिया गर्नुपर्छ; एक जनाले गल्ती गरे पूरै टोलीको प्रदर्शन बिग्रन्छ। त्यसैले प्रत्येक सदस्यले अरूसँग ताल, गति र कदम मिलाउँछ, टोलीनेताको आदेश मान्छ र "म" भन्दा "हामी" लाई महत्त्व दिन्छ। बारम्बारको सामूहिक अभ्यासले एकअर्काप्रति विश्वास, अनुशासन, धैर्य र मेलमिलाप बढाउँछ; यही सामूहिक भावना र सहकार्य कक्षा, खेल र समाजका काममा पनि देखिन्छ।

३. व्यायाम र कवाजका कुनै दुई भिन्नता लेख्नुहोस्। (क) व्यायामको मुख्य उद्देश्य शरीरका अङ्ग बलियो र लचिलो बनाउनु हो; कवाजको मुख्य उद्देश्य अनुशासन, आदेश पालना र शारीरिक सन्तुलन हो। (ख) व्यायाम गन्तीका आधारमा एक्लै वा समूहमा गर्न सकिन्छ; कवाज टोलीनेताको सूचना–आदेश–क्रियाअनुसार सामूहिक रूपमा मात्र गरिन्छ।

४. काँधको शारीरिक कसरत गर्ने कुनै दुई तरिका लेख्नुहोस्। (क) पिटी ६.४ अनुसार एउटा गोडा अगाडि सारी दुवै हात क्रमशः अगाडि, माथि र छेउतिर काँधको उचाइमा फैलाउने र बगलमा ल्याउने। (ख) दुवै हात छेउतिर फैलाई साना र ठुला गोलाकारमा अगाडि र पछाडितिर घुमाउने (कुम घुमाउने)। (थप: पिटी ६.२ मा हात टाउकोमाथि लगी छेउतिर ढल्किने।)

५. पेटको व्यायाम गर्दा हुने कुनै दुई फाइदा लेख्नुहोस्। (क) पेटका मांसपेशी बलिया हुन्छन् र पेटको बोसो घट्छ; (ख) पाचन क्रिया राम्रो हुन्छ र ढाडलाई आड मिली ढाड दुख्ने समस्या कम हुन्छ।

६. ढाड र पेटको व्यायाम गर्ने कुनै दुई तरिका उल्लेख गर्नुहोस्। (क) गोडाफाटमा उभिएर गन्ती १, २, ३ मा अगाडि झुकी दुवै हातका औँलाले भुइँ छुने र गन्ती ४ मा सिधा उठ्ने; (ख) कम्मरको पछाडि हात राखी गन्ती ५, ६, ७ मा शरीर पछाडितिर ढल्काउँदै जाने र गन्ती ८ मा सिधा उठ्ने (पिटी ६.३)।

७. हात, पाखुराको व्यायाम कुन खेलका लागि उपयुक्त हुन्छ, किन? भलिबल, बास्केटबल, ह्यान्डबल, क्रिकेट, ब्याडमिन्टन, गोला फाल्ने र भाला फाल्ने जस्ता खेलका लागि उपयुक्त हुन्छ, किनकि यी खेलमा बल हिर्काउन, फाल्न, समात्न र र्‍याकेट चलाउन बलियो र लचिलो हात, पाखुरा र कुम चाहिन्छ। नियमित व्यायामले शक्ति, गति र नियन्त्रण बढ्छ र कुम तथा कुहिनामा चोट लाग्ने सम्भावना घट्छ।

८. तितरबितर र छुट्टीबिच दुई भिन्नता छुट्याउनुहोस्। (क) तितरबितर केही समयका लागि आराम दिन दिइने आदेश हो र तोकिएको समयपछि फेरि कवाजमा आउनुपर्छ; छुट्टी कवाज सकिएपछि दिइने आदेश हो र लामो समय कवाज गर्नुपर्दैन। (ख) तितरबितरमा एक कदम अगाडि सरी अभिवादन गरिन्छ; छुट्टीमा एक कदम अगाडि सरी सलाम गरिन्छ।

९. "नियमित कसरत गर्ने बानीले स्वस्थ रहन मदत गर्छ।" प्रस्ट पार्नुहोस्। नियमित कसरतले मांसपेशी र हाड बलियो बनाउँछ, जोर्नी लचिलो राख्छ र शरीरको आसन (उभिने–बस्ने तरिका) सुधार्छ। मुटु र फोक्सोको क्षमता बढ्छ, रक्तसञ्चार राम्रो हुन्छ र उच्च रक्तचाप, मधुमेह र मोटोपना जस्ता नसर्ने रोगको जोखिम घट्छ। व्यायामले तनाव घटाई मन प्रसन्न बनाउँछ र निद्रा राम्रो लगाउँछ। रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ्ने भएकाले सानातिना रोग पनि कम लाग्छन्। त्यसैले दैनिक कम्तीमा एक घण्टा शारीरिक क्रियाकलाप गर्ने बानीले शारीरिक, मानसिक र सामाजिक रूपमा स्वस्थ रहन मदत गर्छ।

१०. कवाज र पिटीको महत्त्व वर्णन गर्नुहोस्। पिटीको महत्त्व: गर्दन, छाती, ढाड, पेट, हात र कुमलगायतका अङ्ग बलियो र लचिलो बनाउँछ; खेलका सीपका लागि शरीर तयार पार्छ; मुटु–फोक्सोको क्षमता बढाउँछ; तौल र तनाव नियन्त्रण गर्छ; सामूहिक अभ्यासले उत्साह बढाउँछ। कवाजको महत्त्व: अनुशासन र आदेश पालनाको बानी बसाल्छ; ध्यान, सतर्कता र छिटो प्रतिक्रिया दिने क्षमता बढाउँछ; शारीरिक सन्तुलन र सुन्दर आसन विकास गर्छ; सामूहिक भावना, सहकार्य र नेतृत्व क्षमता बढाउँछ; विद्यालयका समारोह र परेडलाई व्यवस्थित र आकर्षक बनाउँछ।

अध्यायको सारांश

• अङ्ग बलियो र तन्दुरुस्त राख्न योजनाबद्ध र सिलसिलेवार गरिने कसरत शारीरिक व्यायाम हो; यसमा उमेर, शारीरिक अवस्था, समय, प्रकार, सामग्री, भोजन र तालिममा ध्यान दिनुपर्छ।
• हरेक पिटीमा सुरुको अवस्था, गन्ती १–८ को क्रिया, ९–१६ मा दोहोर्‍याइ र अन्तिम अवस्था हुन्छ।
• पिटी ६.१ मा टाउको बायाँ, सिधा, दायाँ, सिधा, अगाडि, सिधा, पछाडि, सिधा गरिन्छ; पिटी ६.२ मा हात टाउकोमाथि लगी छेउतिर ढल्किइन्छ।
• पिटी ६.३ मा गन्ती १–३ मा भुइँ छुने र ५–७ मा पछाडि ढल्किने; पिटी ६.४ मा गोडा अगाडि सारी हात अगाडि, माथि र छेउतिर फैलाइन्छ।
• टोलीनेताको आदेशमा गरिने सामूहिक क्रियाकलाप कवाज हो; यसका तीन चरण सूचना, आदेश र क्रिया हुन्।
• सतर्कमा कुर्कुच्चा जोडिन्छन् र पन्जा ३०–४५ डिग्री फाटिन्छन्; गोडाफाटमा हात पछाडि लक हुन्छन् र बायाँ गोडा करिब १ फिट सर्छ।
• दायाँ फर्कमा दायाँ कुर्कुच्चा र बायाँ पन्जा, बायाँ फर्कमा बायाँ कुर्कुच्चा र दायाँ पन्जाको सहायताले घुमिन्छ; गोडा चाल टोली अडले रोकिन्छ।
• तितरबितर छोटो आरामका लागि (अभिवादन) र छुट्टी कवाज सकिएपछि (सलाम) दिइने आदेश हो।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. कवाजका जुनसुकै कार्य कुन अवस्थाबाट सुरु हुन्छन्? [1] (क) गोडाफाट (ख) सतर्क (ग) गोडा चाल (घ) तितरबितर
2. सतर्कमा गोडाका पन्जा कति डिग्रीसम्म फटाइन्छ? [1] (क) १०–१५ (ख) ३०–४५ (ग) ६०–७५ (घ) ९०
3. गोडाफाटमा बायाँ गोडा करिब कति फाटिन्छ? [1] (क) १ इन्च (ख) १ फिट (ग) २ फिट (घ) १ मिटर
4. गोडा चाल रोक्न दिइने आदेश कुन हो? [1] (क) सतर्क (ख) टोली अड (ग) दायाँ फर्क (घ) छुट्टी
5. पिटी ६.१ मा गन्ती ५ मा के गरिन्छ? [1] (क) टाउको बायाँ (ख) चिउँडोले छाती छुने (ग) आकाशतिर हेर्ने (घ) टाउको दायाँ
6. पिटी ६.३ मा भुइँ छुने प्रयास कुन गन्तीमा गरिन्छ? [1] (क) १, २, ३ (ख) ४ (ग) ५, ६, ७ (घ) ८
7. कवाजका तीन चरणको सही क्रम कुन हो? [1] (क) आदेश, सूचना, क्रिया (ख) सूचना, आदेश, क्रिया (ग) क्रिया, सूचना, आदेश (घ) सूचना, क्रिया, आदेश
8. केही समयपछि फेरि कवाजमा फर्कनुपर्ने आदेश कुन हो? [1] (क) छुट्टी (ख) तितरबितर (ग) टोली अड (घ) गोडाफाट

समूह क का उत्तर

१. (ख) — सबै कार्य सतर्क अवस्थाबाट सुरु हुन्छन्।

२. (ख) — कुर्कुच्चा जोडेर पन्जा ३०–४५ डिग्री फटाइन्छ।

३. (ख) — बायाँ गोडा तिघ्राको समानान्तर उठाएर करिब १ फिट फाटिन्छ।

४. (ख) — गोडा चालको अवस्थामा टोली अड आदेशले टोली टक्क अडिन्छ।

५. (ख) — गन्ती ५ मा अगाडि (चिउँडोले छाती) र ७ मा पछाडि (आकाशतिर) हेरिन्छ।

६. (क) — गन्ती १–३ मा भुइँ छुने, ४ मा सिधा, ५–७ मा पछाडि ढल्किने।

७. (ख) — पहिले सूचनाले तयार पारिन्छ, आदेश दिइन्छ, अनि क्रिया हुन्छ।

८. (ख) — तितरबितर अस्थायी आराम हो; छुट्टीमा कवाज सकिन्छ।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. शारीरिक व्यायाम भनेको के हो? व्यायाम गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुनै चार पक्ष लेख्नुहोस्। [2]
2. पिटी क्रियाकलाप ६.१ को गन्ती १ देखि ८ सम्मको क्रिया लेख्नुहोस्। [2]
3. पिटी ६.४ मा गन्ती १, २ र ३ मा हातको स्थिति कस्तो हुन्छ? [2]
4. सतर्क अवस्थामा कसरी उभिइन्छ? [2]
5. दायाँ फर्क र बायाँ फर्कबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
6. गोडा चाल र टोली अडको क्रिया लेख्नुहोस्। [2]
7. कवाजमा ड्रम वा मादलको प्रयोग किन गरिन्छ? [2]
8. रोलकल र टोलीनेताको स्थानसम्बन्धी नियम लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. शरीर स्वस्थ र तन्दुरुस्त राख्न योजनाबद्ध र सिलसिलेवार रूपमा गरिने कसरत शारीरिक व्यायाम हो। ध्यान दिनुपर्ने पक्ष: उमेर, शारीरिक अवस्था, कसरतको समय र प्रकार (साथै सामग्री, सन्तुलित भोजन र तालिम)।

२. गोडाफाटमा उभिएर — गन्ती १ टाउको बायाँ (कानले बायाँ कुम छुने प्रयास), २ सिधा, ३ दायाँ, ४ सिधा, ५ चिउँडोले छाती छुने, ६ सिधा, ७ आकाशतिर हेरी चिउँडो माथि, ८ सिधा।

३. गन्ती १ मा दुवै हात सिधा अगाडि काँधको उचाइमा, बुढीऔँला माथि; गन्ती २ मा दुवै हात सिधा माथि; गन्ती ३ मा दुवै हात दायाँ–बायाँ काँधको उचाइमा फैलिएका, हत्केला भुइँतिर।

४. शरीर तनक्क पारी छाती फुलाउने, हल्का मुट्ठी पारेर दुवै हात बगलमा राख्ने, कुर्कुच्चा जोड्ने र गोडाका पन्जा ३०–४५ डिग्री फटाउने; टाउको सिधा र आँखा अगाडि।

५. दायाँ फर्कमा दायाँ गोडाको कुर्कुच्चा र बायाँ गोडाको पन्जाको सहायताले दायाँ घुमी बायाँ गोडा उठाएर दायाँसँग मिलाइन्छ; बायाँ फर्कमा बायाँ कुर्कुच्चा र दायाँ पन्जाको सहायताले बायाँ घुमी दायाँ गोडा बायाँसँग मिलाइन्छ।

६. गोडा चालमा सतर्कबाट बायाँ गोडा झट्ट उठाई राख्दा "एक" र दायाँ गोडा राख्दा "दुई" गन्दै ठाउँमै निरन्तर गोडा उठाइन्छ। टोली अड आदेशमा दायाँ गोडामा चेक पारी बायाँमा "एक" र दायाँमा "दुई" गन्ती पारी टक्क अडिइन्छ।

७. ड्रम वा मादलले सबैलाई एउटै ताल र गति दिन्छ, जसले गर्दा कदम र क्रिया एकैसाथ मिल्छन्; प्रदर्शन आकर्षक र उत्साहजनक हुन्छ र टोलीनेताको आवाज नपुग्ने ठुलो समूहमा पनि समन्वय हुन्छ।

८. सबै पङ्क्ति र ताँतीमा मिलेर उभिन्छन्; रोलकल पङ्क्तिको दायाँबाट बायाँतिर १, २, ३ गर्दै गरिन्छ। टोलीनेता सबैले देख्ने र आवाज सुन्ने गरी टोलीको बिचमा, दायाँ र बायाँबाट बराबर दुरीमा उभिन्छ र रोलकलकै बेला सतर्क अवस्था जाँच्छ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. पिटी क्रियाकलाप ६.३ को सुरुको अवस्था, गन्तीअनुसार क्रिया र अन्तिम अवस्था वर्णन गरी यसका फाइदा लेख्नुहोस्। [4]
2. कवाजको परिचय दिई यसका छवटा मुख्य आदेश र तिनका क्रिया लेख्नुहोस्। [4]
3. ड्रम वा मादलको तालमा कवाज गर्ने तरिका तालिकासहित लेख्नुहोस्। [4]
4. शारीरिक व्यायाम र कवाजको तुलना गरी विद्यार्थीका लागि दुवैको महत्त्व लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. सुरुको अवस्था: हात बगलमा राखी गोडाफाटमा उभिने। क्रिया: गन्ती १, २, ३ मा शरीर र टाउको अगाडि झुकाई प्रत्येक गन्तीमा दुवै हातका औँलाले भुइँ छुने प्रयास; गन्ती ४ मा सिधा उठ्ने; गन्ती ५, ६, ७ मा कम्मरको पछाडि हात राखी प्रत्येक गन्तीमा पछाडितिर ढल्किँदै जाने; गन्ती ८ मा सिधा उठ्ने; गन्ती ९–१६ मा फेरि दोहोर्‍याउने। अन्तिम अवस्था: हात बगलमा राखी सतर्कमा उभिने। फाइदा: छाती, ढाड र पेटका मांसपेशी बलिया र लचिला हुन्छन्; ढाड दुख्ने समस्या घट्छ; पाचन सुध्रन्छ; भार उठाउन, झुन्डिन र उफ्रन सजिलो हुन्छ; खेलका सीप कुशलतापूर्वक गर्न सकिन्छ।

२. टोलीनेताको आदेशमा सूचना, आदेश र क्रियाका चरणमा एकै तालमा गरिने, अनुशासन र शारीरिक सन्तुलनका लागि अभ्यास गरिने सामूहिक क्रियाकलाप कवाज हो। (क) सतर्क — छाती फुलाई हात बगलमा, कुर्कुच्चा जोडी पन्जा ३०–४५°; (ख) गोडाफाट — हात पछाडि लगी बायाँमाथि दायाँ राखी बुढीऔँलाले लक, बायाँ गोडा करिब १ फिट फाट्ने; (ग) दायाँ फर्क — दायाँ कुर्कुच्चा र बायाँ पन्जामा दायाँ घुमी बायाँ गोडा मिलाउने; (घ) बायाँ फर्क — बायाँ कुर्कुच्चा र दायाँ पन्जामा बायाँ घुमी दायाँ गोडा मिलाउने; (ङ) गोडा चाल — बायाँबाट सुरु गरी एक–दुईको तालमा ठाउँमै गोडा उठाउने; (च) टोली अड — दायाँमा चेक, बायाँमा एक र दायाँमा दुई गन्दै टक्क अडिने।

३. टोली पङ्क्ति र ताँतीमा उभिन्छ र टोलीनेताको आदेशसँगै ड्रम वा मादल बजाइन्छ: (१) सतर्क र गोडाफाटमा एक तालका लागि एक पटक; (२) दायाँ फर्क, बायाँ फर्क, पूरा फर्क र झन्डा उचालमा छिटोमा दुई र ढिलोमा एक गरी तीन पटक; (३) गोडा चाल र अगाडि बढ्मा (१,२,३), (१,२,३), (१,२,३,४,५,६,७) को तालमा निरन्तर; (४) टोली अडमा (१–२), (१–२) बजाएर अन्त्यमा (१,२,३); (५) दायाँ नजर र सिधा नजरमा गोडा चालकै ताल। तालसँग कदम मिलाउँदा सम्पूर्ण टोली एउटै व्यक्तिजस्तो देखिन्छ।

४. तुलना: व्यायामको उद्देश्य अङ्ग बलियो र लचिलो बनाउनु हो र यो गन्तीका आधारमा एक्लै वा समूहमा गर्न सकिन्छ; कवाजको उद्देश्य अनुशासन, आदेश पालना र सन्तुलन हो र यो टोलीनेताको आदेशमा सामूहिक रूपमा मात्र गरिन्छ। व्यायाममा गर्दन, छाती, ढाड, पेट, हात जस्ता विशेष अङ्ग चलाइन्छन्; कवाजमा मुद्रा, कदम र तालमा जोड दिइन्छ। महत्त्व: व्यायामले स्वास्थ्य, तन्दुरुस्ती, खेलको तयारी र तनाव व्यवस्थापनमा मदत गर्छ; कवाजले अनुशासन, ध्यान, सतर्कता, नेतृत्व र सामूहिक भावना विकास गर्छ। दुवै मिलेर विद्यार्थीलाई शारीरिक, मानसिक र सामाजिक रूपमा सक्षम बनाउँछन्।