यौनिक तथा प्रजनन स्वास्थ्य

तेह्र–चौध वर्षको उमेरमा शरीर र मनमा धेरै प्रश्न उठ्छन्: मेरो स्वर किन फेरियो? महिनावारी किन हुन्छ? साथीले देखाएको भिडियो सही हो कि गलत? यस्ता प्रश्नको उत्तर लाजले नसोध्दा किशोरकिशोरी गलत सूचना, दबाब र हिंसाको सिकार बन्न सक्छन्। किताबको सुरुमा स्वास्थ्य संस्थामा पाइने यौनिक तथा प्रजनन स्वास्थ्य सेवा देखाइएका छन्: सुरक्षित मातृत्व सेवा, प्रसूति सेवा, नवजात शिशु स्याहार सेवा, परिवार नियोजन सेवा, सुरक्षित गर्भपतन सेवा र प्रजनन रुग्णतासम्बन्धी सेवा। यी सेवा र सही ज्ञानले किशोरावस्थालाई सुरक्षित र आत्मविश्वासी बनाउँछन्।

यौनिकता र प्रजनन मानव अधिकारका विषय पनि हुन्; त्यसैले फरक यौनिक तथा लैङ्गिक पहिचान र अभिमुखीकरण भएका व्यक्तिलाई पनि समान रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ।

५.१ किशोरावस्थामा हुने यौन जिज्ञासा र संयमता

किताबमा गुरुआमा र विद्यार्थीबिचको संवाद छ। गुरुआमा भन्नुहुन्छ — निर्धक्क जिज्ञासा राख्नुहोस्। विद्यार्थीहरू प्रश्न सोध्छन् र गुरुआमा उत्तर दिनुहुन्छ। संवादका मुख्य कुरा:

• किन जिज्ञासु? किशोरावस्थामा छिटोछिटो शारीरिक, मानसिक र संवेगात्मक विकास हुन्छ र सामाजिक भूमिका पनि बदलिन्छ; त्यसैले संवेग र यौनिकताका विविध पक्षमा जिज्ञासा बढ्छ।
• कस्ता भावना? यौनिकताबारे के, कसरी, किन भन्ने उत्सुकता; कसैलाई विपरीत लिङ्गसँग र कसैलाई आफ्नो यौनिक तथा लैङ्गिक पहिचानअनुकूल सङ्गत गर्न मन लाग्छ। यस्तो आकर्षण हुनु सामान्य प्रक्रिया हो, किनकि यो यौनिक परिपक्वता प्राप्त गर्दै जाने उमेर हो।
• केटामा: स्वर धोद्रो हुने, जनेन्द्रियको आकार बढ्ने र वीर्य स्खलन हुन थाल्ने।
• केटीमा: महिनावारी सुरु हुने, स्तन र योनिको आकार बढ्ने, तिघ्रा सोली आकारको हुने र नितम्ब (पुट्ठो) चौडा हुँदै जाने।
• समस्या: यौनिकताबारे छलफल गर्न सङ्कोच मान्ने चलनले गर्दा किशोरकिशोरी विभिन्न शारीरिक र मानसिक हिंसाको सिकार भइरहेका छन्।

गुरुआमाका अनुसार यस उमेरमा हस्तमैथुन गर्नु पनि सामान्य कुरा हो। तर कसैको प्रलोभन वा दबाबमा यौनिक प्रस्ताव आए "अहँ, हुन्न, नाइँ" भन्नुपर्छ, आवश्यक परे अभिभावक, शिक्षक वा साथीको सहयोग लिनुपर्छ र कुनै घटना भए कानुनी उपचारमा जानुपर्छ। किशोरावस्था गर्भवती हुने उपयुक्त उमेर होइन, किनकि प्रजनन अङ्ग पूर्ण विकसित भइसकेका हुँदैनन्; यस उमेरमा गर्भवती हुँदा आमा र बच्चा दुवैको ज्यान जोखिममा पर्छ।

यौन जिज्ञासा र तिनको व्यवस्थापन

किशोरावस्थामा हुने यौन जिज्ञासा	संयमित रहने र समाधान गर्ने उपाय
आफ्नो यौन अङ्ग, शारीरिक र संवेगात्मक विकासबारे जान्ने जिज्ञासा	साथी र अभिभावकसँग खुलेर कुरा गर्ने; यौनिक स्वास्थ्य कार्यक्रममा सहभागी हुने
यौन र यौनिकताप्रति उत्सुकता बढ्नु	पुस्तक पढ्ने, खेलकुद, शारीरिक श्रम, गीत–सङ्गीत र कला सिर्जनामा व्यस्त रहने
आफू अरूभन्दा फरक छु भन्ने कुरा अभिव्यक्त गर्न मन लाग्नु	यौनिकतासम्बन्धी विचार र भावना दबाएर नराख्ने; भरपर्दो व्यक्तिसँग भन्ने
स्वप्नदोष हुनु	स्वाभाविक भएको बुझ्ने; सरसफाइ राख्ने, चिन्ता नलिने
हस्तमैथुन गर्न मन लाग्नु	सामान्य कुरा बुझ्ने; जीवनको लक्ष्य तय गरी त्यसैमा ध्यान दिने
प्रलोभन वा दबाबमा यौनिक प्रस्ताव आउनु	दृढतापूर्वक अस्वीकार गर्ने; जबर्जस्ती गर्न खोजे भाग्ने, कराउने वा डटेर सामना गर्ने
कसैले खराब नियतले छुनु	तुरुन्तै शिक्षक, अभिभावक, साथी वा अग्रजलाई भन्ने; आवश्यक परे कानुनी सहयोग लिने
अन्य समस्या	नजिकको किशोरकिशोरीमैत्री सेवा केन्द्रबाट सेवा लिने; योग, ध्यान, खेलकुद र सिर्जनशील काम

५.२ इच्छित तथा अनिच्छित गर्भधारण र सुरक्षित गर्भपतन

५.२.१ इच्छित र अनिच्छित गर्भधारण

किताबमा एउटी किशोरीको घटना छ। घरमा एक्लै हुँदा एक पुरुषले जबर्जस्ती गरी उनलाई बलात्कार गर्‍यो। डरले उनले कसैलाई भनिनन्। दुई महिनासम्म महिनावारी नभएपछि मिल्ने साथीको धेरै अनुरोधमा मात्र सबै कुरा बताइन्। साथीले गाउँमा गर्भ तुहाइदिने एक महिलाकहाँ लगिन्; ती महिलाले पेट थिच्ने र अवैध औषधि खुवाउने काम गरिन्। धेरै रगत बग्यो, रगत र मासुका डल्ला झरे, रगत रोकिएन र किशोरी बेहोस भइन्। साथीले आमालाई बोलाएर स्वास्थ्य संस्था लगिन्, जहाँ डाक्टरले निःशुल्क र गोप्य उपचार गरे। किशोरीले बाँझोपन हुने हो कि भनी चिन्ता गर्दा डाक्टरले भने — असुरक्षित गर्भपतन र अन्य कारणले बाँझोपन हुन सक्छ; यो महिलाका कारण मात्र नभई पुरुषका कारणले पनि हुन सक्छ; समयमै डाक्टरको सल्लाहमा उपचार गरे बाँझोपन निको हुन सक्छ। पछि किशोरी निको भई विद्यालय जान थालिन् र विद्यालय तथा अभिभावकको सहयोगमा बलात्कारीलाई कानुनबमोजिम कारबाही भयो।

इच्छित गर्भधारण	अनिच्छित गर्भधारण
(अ) दम्पतीले चाहेको समयमा, गर्भधारणबारे दुवैबिच छलफल र सरसल्लाह भएर रहेको गर्भ	(अ) दम्पतीबिच कुनै छलफल वा सरसल्लाह नभई रहेको गर्भ
(आ) आवश्यक परे परिवार नियोजनको सही प्रयोग गरी योजनाअनुसार रहेको गर्भ	(आ) गर्भ राख्न चाहेको भए पनि गलत समयमा रहेको गर्भ
(इ) उमेर पुगेका दम्पतीले सरसल्लाहमा राखेको गर्भ	(इ) महिलाको इच्छाविपरीत बलात्कार वा हाडनाताबाट रहेको गर्भ
	(ई) विवाहपूर्व वा सानै उमेरमा रहेको गर्भ

अनिच्छित गर्भधारणले महिलाको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा असर गर्छ र महिलाको प्रजनन अधिकारको हनन गर्छ।

५.२.२ सुरक्षित गर्भपतन

कुन अवस्थामा सुरक्षित गर्भपतन गर्न सकिन्छ (पाठ्यपुस्तकअनुसार):

• १. गर्भवती महिलाको ज्यानमा खतरा पुग्ने भनी चिकित्सकले सल्लाह दिएमा।
• २. महिलाको शारीरिक वा मानसिक स्वास्थ्य खराब हुने भनी चिकित्सकले सल्लाह दिएमा।
• ३. अपाङ्ग बच्चा जन्मने भनी चिकित्सकले सल्लाह दिएमा।
• ४. १२ हप्तासम्म को गर्भ महिलाको इच्छामा उपकरणको प्रयोग गरी।
• ५. जबर्जस्ती करणी (बलात्कार) वा हाडनाताबाट रहेको गर्भ — पाठ्यपुस्तकमा १८ हप्तासम्म।

सर्त र बन्देज:

• गर्भपतन महिलाको मन्जुरीमा मात्र गरिन्छ; महिला बेहोस भए वा १६ वर्षभन्दा कम उमेर की भए अभिभावकको सहमति चाहिन्छ।
• लिङ्ग पहिचान गरेर, गर्भवतीको सहमतिबिना र तोकिएको अवधिभन्दा बढीको गर्भपतन गराउन कानुनले बन्देज लगाएको छ।
• गर्भपतन ३ महिनाभित्र गर्दा धेरै सुरक्षित हुन्छ; जति ढिलो भयो उति जोखिम बढ्छ।
• गर्भपतन परिवार नियोजनको साधन होइन, बाध्यात्मक विकल्प मात्र हो।

गैरकानुनी गर्भपतनको सजाय (पाठ्यपुस्तकअनुसार): गर्भ तुहाउने नियतले वा तुहिन सक्छ भन्ने जानीजानी कुनै काम गरेर गर्भ तुहाए —

गर्भको अवधि	सजाय
१२ हप्तासम्म	एक वर्षसम्म कैद
२५ हप्तासम्म	तीन वर्षसम्म कैद
२५ हप्ताभन्दा बढी	पाँच वर्षसम्म कैद

५.३ गर्भनिरोधका विधि र वर्गीकरण

किताबमा परिवार नियोजनका साधनका चित्र देखाएर (क) कुन कुन तरिका देखाइएका छन्, (ख) अस्थायी परिवार नियोजन कस्तो अवस्थामा गरिन्छ र (ग) दोस्रो चित्रको विधि (भ्यासेक्टोमी) महिला वा पुरुष कसका लागि हो भनी सोधिएको छ। अस्थायी साधन बच्चा जन्माउन ढिलो गर्न वा दुई बच्चाबिच अन्तर राख्न चाहँदा प्रयोग गरिन्छ; भ्यासेक्टोमी पुरुषका लागि हो।

पुरुषको शुक्रकीट र महिलाको डिम्बको मिलन (निषेचन) बाट गर्भाशयमा भ्रूणको विकास हुन्छ; त्यही गर्भ हो र गर्भ रहने प्रक्रियालाई गर्भधारण भनिन्छ। गर्भ रहन नदिन वा रोक्न गरिने कार्यलाई गर्भनिरोध भनिन्छ। यी विधिले शुक्रकीट र डिम्बको मिलन हुन नदिएर वा डिम्ब निष्कासन रोकेर गर्भनिरोध गर्छन्। स्वास्थ्य संस्थामा यी सेवा निःशुल्क पाइन्छन्। महिला र पुरुष दुवैले प्रयोग गर्न मिल्ने यी साधन अस्थायी र स्थायी गरी दुई किसिमका हुन्छन्; यसबाहेक प्राकृतिक विधि पनि छन्।

५.३.१ गर्भनिरोधका अस्थायी साधन

निश्चित अवधिका लागि अपनाइने गर्भनिरोधका साधनलाई अस्थायी साधन भनिन्छ।

(क) कन्डम: यौन सम्पर्कअघि पुरुषको उत्तेजित लिङ्गमा लगाउने साधन हो। स्खलित वीर्य यसैभित्र रहने भएकाले शुक्रकीट र डिम्बको मिलन हुँदैन र गर्भ रहँदैन। यसले गर्भधारणका साथै एचआइभी लगायतका यौनजन्य सङ्क्रमण सर्नबाट पनि जोगाउँछ। हरेक पटक नयाँ कन्डम प्रयोग गर्नुपर्छ; एकपटक प्रयोग गरेको दोहोर्‍याएर प्रयोग गर्न मिल्दैन। महिलाले प्रयोग गर्ने कन्डम पनि पाइन्छ।

(ख) गर्भनिरोधक चक्की (पिल्स): महिलाले खाने हर्मोन मिसाइएको चक्की हो। यसलाई दैनिक एउटै समयमा नियमित खानुपर्छ। बच्चा चाहेमा चक्की छोडेको केही दिनमै गर्भ रहन सक्छ।

(ग) डिपोप्रोभेरा सुई (तीन महिने सङ्गिनी सुई): महिलाको पाखुरा वा नितम्बमा लगाइन्छ। महिनावारी भएको सात दिनभित्र लगाउनुपर्छ र एकपटकको सुईले तीन महिना सम्म गर्भवती हुनबाट जोगाउँछ।

(घ) इम्प्लान्ट: हर्मोनल विधि हो। सलाईका काँटीजस्ता दुईवटा मानवमैत्री रबरका साना नली तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीले महिलाको पाखुराको छालाभित्र राखिदिन्छन्। महिनावारी भएको पहिलो सात दिनभित्र राख्नुपर्छ र यसले पाँच वर्ष सम्म काम गर्छ। गर्भवती हुन चाहेमा जुनसुकै बेला निकाल्न सकिन्छ।

(ङ) कपर टी: प्लास्टिकबाट बनेको अङ्ग्रेजी "टी" अक्षर आकारको साधन हो, जसलाई मसिनो तामाको तारले बेरिएको हुन्छ। तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीले महिलाको गर्भाशयभित्र राखिदिन्छन्। यसले शुक्रकीटलाई निष्क्रिय बनाई गर्भ रहन दिँदैन र १२ वर्ष सम्म काम गर्छ। महिनावारी भएको १२ दिनभित्र राखिसक्नुपर्छ।

(च) आकस्मिक गर्भनिरोधक चक्की: गर्भनिरोधका साधनबिना यौन सम्पर्क भएमा, कन्डम फुटेमा वा असुरक्षित यौन सम्पर्क भएमा यसले गर्भ रोक्छ। यौन सम्पर्क भएको १२० घण्टा (५ दिन) भित्र खानुपर्छ; जति ढिलो खायो उति प्रभाव घट्छ। यसलाई नियमित परिवार नियोजनको साधनका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।

अस्थायी साधनको तालिका (पाठ्यपुस्तकको क्रियाकलाप)

क्र.स.	साधन	प्रयोग गर्ने समय	प्रयोग गर्ने तरिका	काम गर्ने अवधि
१	डिपोप्रोभेरा	महिनावारी भएको सात दिनभित्र	महिलाको पाखुरा वा नितम्बमा सुई	तीन महिना
२	कन्डम	हरेक यौन सम्पर्कअघि	उत्तेजित लिङ्गमा लगाउने (महिला कन्डम योनिभित्र)	एकपटक मात्र
३	गर्भनिरोधक चक्की	दैनिक, एउटै समयमा	मुखबाट खाने	खाइरहेसम्म
४	इम्प्लान्ट	महिनावारीको पहिलो सात दिनभित्र	पाखुराको छालाभित्र राख्ने	पाँच वर्ष
५	कपर टी	महिनावारी भएको १२ दिनभित्र	गर्भाशयभित्र राख्ने	१२ वर्ष
६	आकस्मिक चक्की	असुरक्षित सम्पर्कको १२० घण्टाभित्र, जति छिटो उति राम्रो	मुखबाट खाने	एकपटकका लागि मात्र

५.३.२ गर्भनिरोधका स्थायी विधि

भविष्यमा गर्भधारण गर्न नमिल्ने गरी अपनाइने विधिलाई स्थायी विधि वा बन्ध्याकरण भनिन्छ।

(क) भ्यासेक्टोमी: पुरुषले गर्ने स्थायी बन्ध्याकरण हो। अण्डकोषको थैलीमा सानो प्वाल पारी शुक्रवाहिनी नली काटेर बाँधिन्छ। त्यसपछि शुक्रकीट बाहिर निस्कन पाउँदैन र डिम्बसँग निषेचन भई गर्भ रहँदैन। यसले यौन क्षमतामा असर गर्दैन।

(ख) मिनिल्याप: महिलाले गर्ने स्थायी बन्ध्याकरण हो। यसमा डिम्बवाहिनी नली काटेर बाँधिन्छ; डिम्ब गर्भाशयतिर जान पाउँदैन र शुक्रकीटसँग मिलन हुँदैन। सुत्केरी भएको ४५ दिनभित्र वा महिनावारी भएको सात दिनभित्र मिनिल्याप गरिसक्नुपर्छ।

५.३.३ गर्भनिरोधका प्राकृतिक विधि

प्राकृतिक विधिबाट पनि गर्भनिरोध गर्न सकिन्छ, तर यी त्यति भरपर्दा हुँदैनन्: स्तनपान विधि, योनिबाहिरै वीर्य स्खलन विधि, सुरक्षित काल (सम्भोग तालिका) विधि र शरीरको तापक्रम मापन विधि।

५.४ रजस्वला चक्र

पहिलो महिनावारी हुने उमेर, दुई महिनावारीबिचको अन्तर र महिनावारी बन्द हुने समय प्रत्येक महिलामा फरक हुन सक्छ। धेरैजसो किशोरीमा पहिलो महिनावारी १२ देखि १४ वर्ष को उमेरमा हुन्छ; कसैमा अलि छिटो वा ढिलो हुनु पनि सामान्य हो, तर सामान्य उमेरभन्दा धेरै ढिलो भए चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। रजस्वला चक्र गर्भधारण नभएसम्म नियमित चलिरहन्छ; महिनावारीका सुरुका वर्षमा केहीको चक्र अनियमित हुन सक्छ। यसका तीन अवस्था छन्:

(क) पूर्व डिम्ब निष्कासन अवस्था: यसलाई प्रोलिफेरेटिभ वा इस्ट्रोजेन अवस्था पनि भनिन्छ। फोलिकल स्टिमुलेटिङ हर्मोन को प्रभावले डिम्ब परिपक्व हुन्छ। चरणको मध्यतिर इस्ट्रोजेनको मात्रा बढ्छ र डिम्ब निष्कासनको तयारी गर्छ; इस्ट्रोजेनले गर्भाशयको भित्री तह बाक्लो बनाउन थाल्छ।

(ख) डिम्ब निष्कासन अवस्था: डिम्बाशयबाट डिम्ब निस्किएपछि यो चरण सुरु हुन्छ (२८ दिनको चक्रमा प्रायः चौधौँ दिनतिर)। डिम्ब निस्केको ठाउँमा बनेको कर्पस लुटियम ले प्रशस्त प्रोजेस्टेरोन र इस्ट्रोजेन निकाल्छ, जसले गर्भाशयको भित्री तहलाई निषेचित डिम्ब ग्रहण गर्न उपयुक्त बनाउँछ। गर्भ रहेमा भ्रूणले गर्भाशयबाट पौष्टिक पदार्थ पाउँछ।

(ग) रक्तस्राव अवस्था: डिम्ब निषेचित नभए प्रोजेस्टेरोन र इस्ट्रोजेन घट्न थाल्छन्। गर्भाशयको भित्तामा अक्सिजन कम भई रक्तनली फुट्न थाल्छन् र भित्री तह फुटेर रगतसँगै बाहिर निस्कन्छ। यो अवधि सामान्यतया तीनदेखि छ दिन को हुन्छ।

५.५ महिनावारीमा स्वच्छता व्यवस्थापन

किताबमा एउटी छात्राको अनुभव छ। आमाले महिनावारीअघि नै डराउनु नपर्ने, स्यानिटरी प्याड प्रयोग गर्ने, भिजेपछि फेर्ने र प्रयोग भएको प्याड उपयुक्त ठाउँमा फाल्ने कुरा सिकाउनुभएको थियो। एकदिन विद्यालयमै महिनावारी हुँदा शौचालयमा प्याड राख्ने भाँडो नभएकाले उनले प्याड शौचालयमै बगाइन्। केही दिनमा शौचालय जाम भयो; सफा गर्दा धेरै प्याड निस्किए — अरू साथीले पनि त्यसै गरेका रहेछन्। त्यसपछि कसैले शौचालयमा प्याड फालेनन् र अहिले विद्यालयमा बिर्को भएको भाँडोको व्यवस्था छ।

स्वच्छताका उपाय:

• सफा कपडा वा प्याड प्रयोग गर्ने र प्रयोगपछि उचित व्यवस्थापन गर्ने।
• कपडाको प्याड भए साबुनपानीले धोएर घाममा सुकाउने (घामको तापले कीटाणु मर्छन्) र सफा, सुरक्षित ठाउँमा राख्ने।
• घरमा बनाउने प्याडको कपडा नरम र सुती हुनुपर्छ; नाइलन र पोलिस्टर प्रयोग गर्नु हुँदैन।
• महिनावारीका बेला लगाएको लुगा पनि धोएर सफा राख्ने।
• विद्यालयमा पाइने स्यानिटरी प्याड प्रयोगपछि कागजमा बेरेर उपयुक्त ठाउँमा फाल्ने।
• नियमित रूपमा योनि सफा पानीले धुने।
• पर्याप्त झोलिलो पदार्थ, ताजा फलफूलको जुस र पोषिलो खाना खाने।

पुनःप्रयोग गर्न सकिने घरेलु प्याड

घरमै बनाएका वा बजारमा पाइने कपडाका घरेलु प्याड वातावरणमैत्री, किफायती, सर्वसुलभ र पुनःप्रयोग गर्न सकिने हुन्छन्। बजारका स्यानिटरी प्याडमा प्लास्टिकजन्य पदार्थ र रसायन हुन्छन्; सही व्यवस्थापन नगर्दा वातावरण प्रदूषित हुन्छ र किन्न पैसा पनि खर्च हुन्छ।

आवश्यक सामग्री: नाप्ने स्केल, पट्याउन मिल्ने बाक्लो कागज, कलम वा मार्कर, कैँची, सियो–धागो, सुतीको कपडा (नयाँ वा पुरानो) र टिपटिपे टाँक।

बनाउने विधि (पाठ्यपुस्तकअनुसार, सङ्क्षेपमा):

• १. बाक्लो कागजलाई ३० से.मि. लामो र २० से.मि. चौडा हुने गरी काट्ने।
• २. कागजलाई लम्बाइतिरबाट दोब्बर हुने गरी र फेरि चौडाइतिरबाट बराबर हुने गरी बिचबाट पट्याउने; बन्द भाग दायाँ र खुला भाग बाहिर पर्ने गरी टेबुलमा राख्ने।
• ३. स्केलले लम्बाइ र चौडाइतिर चिह्न लगाई प्याडको बिचभाग र दुई पखेटाको आकार कोर्ने; रेखाबाहिरको भाग काटेर फालेर कागज खोल्ने — यही प्याडको ढाँचा हो।
• ४. ढाँचालाई दोब्बर पट्याएको कपडामाथि राखी कलमले चिह्न लगाउने, कैँचीले काट्ने र दुई भाग जोड्न धागोले सिलाउने।
• ५. लम्बाइतिर बिचमा करिब ४ से.मि. काटेर खोललाई सुल्टो बनाउने र कैँचीको टुप्पोले कुना मिलाउने।
• ६. सुल्टो बनाएपछि सोसक कपडा राख्ने खल्ती बनाउन अर्को कपडा लम्बाइतिर जोड्ने र पखेटाका छेउमा टिपटिपे टाँक हाल्ने।
• ७. यसरी प्याडको खोल तयार हुन्छ। टाँकले यो भित्री लुगामा अड्किन्छ र सर्दैन। सोसक सुती कपडा चारपाटे पट्याएर खल्तीमा छिराई प्रयोग गर्ने।

प्रयोगपछि प्याड साबुनपानीले राम्रोसँग धुने, घाममा सुकाउने र पट्याएर अर्को पटक फेरि प्रयोग गर्ने।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सही उत्तरमा ठिक चिह्न लगाउनुहोस्। (क) स्वप्नदोष भनेको — (इ) सपनामा स्खलन हुनु। (ख) कानुनतः (महिलाको इच्छामा) गर्भपतन गर्न पाइने अवधि — (अ) १२ हप्ता। (ग) एड्स जस्ता यौन सङ्क्रमणबाट पनि जोगाउने साधन — (ई) कन्डम। (घ) महिनावारीमा प्रयोग भएको कपडाको प्याड सुकाउने ठाउँ — (अ) घाममा। (ङ) डिम्ब निष्कासन हुने चरण — (इ) डिम्ब निष्कासन अवस्था (प्रोलिफेरेटिभ र इस्ट्रोजेन अवस्था एउटै पूर्व चरण हुन्; रक्तस्राव अवस्थामा तह झर्छ)।

२. खाली ठाउँ भर्नुहोस्। (क) विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार २० हप्ताभित्रमा गर्भ खेर गएमा गर्भपतन भएको मानिन्छ। (नेपालमा परम्परागत रूपमा २८ हप्ताभित्र गर्भ खेर जानुलाई गर्भपतन भन्ने चलन पनि छ।) (ख) मिनिल्याप र भ्यासेक्टोमी गर्भनिरोधका स्थायी विधि हुन्। (ग) शुक्रकीट गर्भाशयमा पुगेको ४८ देखि ७२ घण्टासम्म बाँच्न सक्छ। (घ) आकस्मिक गर्भनिरोधक चक्की यौन सम्पर्क भएको १२० घण्टाभित्र खानुपर्छ। (ङ) घरेलु प्याडलाई साबुनपानी ले धोएर घाममा सुकाउनुपर्छ।

३. (क) "किशोरावस्थामा हुने यौन जिज्ञासालाई संयमित तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।" उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। किशोरावस्थामा शरीर, संवेग र यौनिकताबारे जिज्ञासा हुनु स्वाभाविक हो, तर त्यसलाई विवेकपूर्ण र स्वस्थ तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। (अ) सही जानकारी: जिज्ञासा लुकाउनुको सट्टा अभिभावक, शिक्षक वा किशोरकिशोरीमैत्री सेवा केन्द्रबाट सही उत्तर लिने; जस्तै स्वप्नदोषबारे चिन्ता लागे स्वास्थ्यकर्मीसँग सोध्ने। (आ) व्यस्त दिनचर्या: पढाइ, खेलकुद, गीत–सङ्गीत, कला, योग र सामाजिक काममा संलग्न हुने; जस्तै विद्यालयको फुटबल टोली वा स्काउटमा भाग लिने। (इ) लक्ष्य निर्धारण: जीवनको लक्ष्य तय गरी त्यसमा समर्पित हुने। (ई) "नाइँ" भन्ने सीप: प्रलोभन वा दबाबमा यौनिक प्रस्ताव आए दृढतापूर्वक अस्वीकार गर्ने; जबर्जस्ती भए भाग्ने, कराउने र तुरुन्त भरपर्दो व्यक्तिलाई भन्ने। (उ) सुरक्षित सामग्री: मोबाइल र इन्टरनेटमा अश्लील र गलत सामग्रीबाट टाढा रहने। यसरी संयमित रहँदा अनिच्छित गर्भ, यौन रोग र हिंसाबाट बच्न सकिन्छ।

३. (ख) कस्तो अवस्थामा सुरक्षित गर्भपतन गर्न सकिन्छ? चार बुँदामा लेख्नुहोस्। (अ) गर्भवती महिलाको ज्यानमा खतरा पुग्ने भनी चिकित्सकले सल्लाह दिएमा; (आ) महिलाको शारीरिक वा मानसिक स्वास्थ्य खराब हुने भनी चिकित्सकले सल्लाह दिएमा; (इ) गर्भमा रहेको बच्चा अपाङ्ग जन्मने भनी चिकित्सकले सल्लाह दिएमा; (ई) १२ हप्तासम्मको गर्भ महिलाको इच्छामा; (उ) बलात्कार वा हाडनाताबाट रहेको गर्भ (पाठ्यपुस्तकमा १८ हप्ता, हालको ऐनमा २८ हप्तासम्म)। सबै अवस्थामा महिलाको मन्जुरी (१६ वर्षमुनि वा बेहोस भए अभिभावकको सहमति) र मान्यताप्राप्त संस्था तथा स्वास्थ्यकर्मी आवश्यक हुन्छ।

३. (ग) छोटो नोट लेख्नुहोस्। (अ) कन्डम: यौन सम्पर्कअघि पुरुषको उत्तेजित लिङ्गमा लगाइने अस्थायी गर्भनिरोधक साधन हो। वीर्य यसैभित्र रहने भएकाले शुक्रकीट र डिम्बको मिलन हुँदैन। यसले गर्भका साथै एचआइभी र अन्य यौन रोगबाट पनि जोगाउँछ। हरेक पटक नयाँ कन्डम चाहिन्छ; महिला कन्डम पनि पाइन्छ। (आ) कपर टी: तामाको तार बेरिएको, प्लास्टिकबाट बनेको "टी" आकारको अस्थायी साधन हो। तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीले महिनावारी भएको १२ दिनभित्र गर्भाशयभित्र राख्छन्। यसले शुक्रकीट निष्क्रिय बनाई १२ वर्षसम्म गर्भ रोक्छ र चाहेको बेला निकाल्न सकिन्छ। (इ) मिनिल्याप: महिलाले गर्ने स्थायी बन्ध्याकरण विधि हो। डिम्बवाहिनी नली काटेर बाँधिने भएकाले डिम्ब गर्भाशयतिर जान र शुक्रकीटसँग मिलन हुन पाउँदैन। सुत्केरी भएको ४५ दिनभित्र वा महिनावारी भएको सात दिनभित्र गरिन्छ।

३. (घ) घरेलु प्याड प्रयोग गर्दा हुने कुनै चार फाइदा लेख्नुहोस्। (अ) धोएर पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने भएकाले किफायती छ र पैसा बचत हुन्छ; (आ) प्लास्टिक र रसायन नहुने भएकाले वातावरणमैत्री छ; (इ) घरमै उपलब्ध सुती कपडाबाट बनाउन सकिने भएकाले सर्वसुलभ छ; (ई) नरम सुती कपडाले छाला नचिलाउने र नपोल्ने हुन्छ; (उ) फाल्ने समस्या नहुने भएकाले शौचालय जाम हुँदैन।

३. (ङ) महिनावारी चक्रको परिचय दिई यसका चरण सङ्क्षिप्त वर्णन गर्नुहोस्। हर्मोनका कारण महिनामा एकपटक महिलाको योनिबाट प्राकृतिक रूपमा रगत आउनु महिनावारी हो र सरदर २८ दिनमा यो दोहोरिने प्रक्रिया रजस्वला चक्र हो। पहिलो महिनावारी प्रायः १२–१४ वर्षमा हुन्छ र गर्भ नरहेसम्म चक्र चलिरहन्छ। चरण: (अ) पूर्व डिम्ब निष्कासन (प्रोलिफेरेटिभ वा इस्ट्रोजेन) अवस्था — फोलिकल स्टिमुलेटिङ हर्मोनले डिम्ब परिपक्व बनाउँछ र इस्ट्रोजेनले गर्भाशयको तह बाक्लो बनाउँछ; (आ) डिम्ब निष्कासन अवस्था — डिम्ब निस्केपछि कर्पस लुटियमले प्रोजेस्टेरोन र इस्ट्रोजेन निकाली गर्भाशयलाई निषेचित डिम्ब ग्रहण गर्न तयार पार्छ; (इ) रक्तस्राव अवस्था — निषेचन नभए हर्मोन घट्छन्, गर्भाशयको तह फुटेर ३–६ दिनसम्म रगत बग्छ।

अध्यायको सारांश

• यौनसम्बन्धी मूल्य, मान्यता, अभिव्यक्ति र व्यवस्थापनको समष्टि यौनिकता हो; प्रजनन प्रणाली, कार्य र प्रक्रियामा शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक र सामाजिक निरोगिता प्रजनन स्वास्थ्य हो।
• किशोरावस्थामा यौन जिज्ञासा, आकर्षण, स्वप्नदोष र हस्तमैथुनको इच्छा स्वाभाविक हुन्; अध्ययन, खेलकुद, कला, लक्ष्य निर्धारण र खुला कुराकानीले संयमित रहन सकिन्छ।
• प्रलोभन वा दबाबमा आएको यौनिक प्रस्तावलाई "नाइँ" भन्नुपर्छ र खराब स्पर्श भए तुरुन्त भरपर्दो व्यक्तिलाई भन्नुपर्छ।
• दम्पतीको सल्लाहमा उपयुक्त समयमा रहेको गर्भ इच्छित र छलफलबिना, गलत समयमा, बलात्कार वा सानै उमेरमा रहेको गर्भ अनिच्छित हो।
• महिलाको मन्जुरीमा मान्यताप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीले मान्यताप्राप्त संस्थामा गर्ने गर्भपतन सुरक्षित गर्भपतन हो; सामान्य अवस्थामा १२ हप्तासम्म गर्न पाइन्छ; लिङ्ग पहिचान गरी गर्भपतन गर्न निषेध छ।
• अस्थायी साधन: कन्डम (यौन रोगबाट पनि बचाउँछ), दैनिक चक्की, तीन महिने सुई, पाँच वर्षे इम्प्लान्ट, बाह्र वर्षे कपर टी र १२० घण्टाभित्र खाने आकस्मिक चक्की।
• स्थायी विधि: पुरुषको भ्यासेक्टोमी (शुक्रवाहिनी नली) र महिलाको मिनिल्याप (डिम्बवाहिनी नली); प्राकृतिक विधि कम भरपर्दा हुन्छन्।
• सरदर २८ दिनको रजस्वला चक्रका तीन अवस्था: पूर्व डिम्ब निष्कासन (इस्ट्रोजेन), डिम्ब निष्कासन (प्रोजेस्टेरोन) र ३–६ दिनको रक्तस्राव।
• महिनावारीमा सफा प्याड, समयमै फेर्ने, सही विसर्जन, पानी र साबुन तथा पोषण आवश्यक छन्; घरेलु कपडाको प्याड र महिनावारी कप किफायती र वातावरणमैत्री हुन्छन्।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. धेरैजसो किशोरीमा पहिलो महिनावारी कति उमेरमा हुन्छ? [1] (क) ८–१० वर्ष (ख) १२–१४ वर्ष (ग) १६–१८ वर्ष (घ) २० वर्षपछि
2. स्वस्थ महिलाको रजस्वला चक्र सरदर कति दिनको हुन्छ? [1] (क) १४ (ख) २१ (ग) २८ (घ) ४५
3. इम्प्लान्टले कति वर्षसम्म गर्भ रोक्छ? [1] (क) १ (ख) ३ (ग) ५ (घ) १२
4. डिम्ब निस्केपछि प्रोजेस्टेरोन निकाल्ने संरचना कुन हो? [1] (क) कर्पस लुटियम (ख) डिम्बवाहिनी नली (ग) पिट्युटरी (घ) योनि
5. भ्यासेक्टोमीमा कुन नली काटेर बाँधिन्छ? [1] (क) डिम्बवाहिनी नली (ख) शुक्रवाहिनी नली (ग) मूत्रनली (घ) स्खलन नली
6. गर्भपतनका लागि महिलाको उमेर कति वर्षभन्दा कम भए अभिभावकको सहमति चाहिन्छ? [1] (क) १४ (ख) १६ (ग) १८ (घ) २०
7. तीन महिने सङ्गिनी सुई कहिलेभित्र लगाउनुपर्छ? [1] (क) महिनावारी भएको सात दिनभित्र (ख) सुत्केरीको ४५ दिनपछि मात्र (ग) जुनसुकै बेला दैनिक (घ) यौन सम्पर्कपछि १२० घण्टाभित्र
8. घरेलु प्याड बनाउन कुन कपडा उपयुक्त हुन्छ? [1] (क) नाइलन (ख) पोलिस्टर (ग) नरम सुती (घ) प्लास्टिक

समूह क का उत्तर

१. (ख) — धेरैजसोमा १२–१४ वर्षमा हुन्छ; अलि छिटो वा ढिलो पनि सामान्य हो।

२. (ग) — सरदर २८ दिनमा महिनावारी दोहोरिन्छ।

३. (ग) — इम्प्लान्ट पाँच वर्ष, कपर टी बाह्र वर्ष र सुई तीन महिना काम गर्छ।

४. (क) — डिम्ब निस्केको ठाउँमा बनेको कर्पस लुटियमले प्रोजेस्टेरोन र इस्ट्रोजेन निकाल्छ।

५. (ख) — भ्यासेक्टोमीमा शुक्रवाहिनी नली र मिनिल्यापमा डिम्बवाहिनी नली काटिन्छ।

६. (ख) — १६ वर्षभन्दा कम उमेर वा बेहोस भए अभिभावकको सहमति आवश्यक हुन्छ।

७. (क) — महिनावारी भएको सात दिनभित्र लगाइन्छ; (घ) आकस्मिक चक्कीको समय हो।

८. (ग) — नरम सुती कपडाले सोस्छ र छाला पोल्दैन; नाइलन र पोलिस्टर प्रयोग गर्नु हुँदैन।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. यौनिकता र प्रजनन स्वास्थ्यको परिभाषा दिनुहोस्। [2]
2. किशोरावस्थामा केटा र केटीमा देखिने दुई–दुई शारीरिक परिवर्तन लेख्नुहोस्। [2]
3. किशोरावस्थामा गर्भवती हुनु किन जोखिमपूर्ण छ? [2]
4. इच्छित र अनिच्छित गर्भधारणबिच दुई फरक लेख्नुहोस्। [2]
5. असुरक्षित गर्भपतनका कुनै चार खतरा लेख्नुहोस्। [2]
6. आकस्मिक गर्भनिरोधक चक्की कहिले र कसरी प्रयोग गरिन्छ? [2]
7. रक्तस्राव अवस्था किन हुन्छ? [2]
8. विद्यालयमा महिनावारी स्वच्छताका लागि के के व्यवस्था हुनुपर्छ? [2]

समूह ख का उत्तर

१. यौनसम्बन्धी मूल्य, मान्यता, अभिव्यक्ति र व्यवस्थापनको समष्टिगत रूप यौनिकता हो। शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक र सामाजिक रूपमा प्रजनन प्रणालीको संरचना, कार्य र प्रक्रियामा निरोगिता प्राप्त गरेको अवस्था प्रजनन स्वास्थ्य हो।

२. केटा: स्वर धोद्रो हुने; जनेन्द्रियको आकार बढ्ने र वीर्य स्खलन सुरु हुने। केटी: महिनावारी सुरु हुने; स्तन बढ्ने र नितम्ब चौडा हुने।

३. किशोरावस्थामा प्रजनन अङ्ग पूर्ण विकसित भइसकेका हुँदैनन्; त्यसैले सुत्केरी अप्ठ्यारो हुने, अत्यधिक रगत बग्ने, कम तौलको बच्चा जन्मने र आमा तथा बच्चा दुवैको ज्यान जोखिममा पर्ने हुन्छ; पढाइ पनि छुट्छ।

४. इच्छित गर्भ दम्पतीको छलफल र सरसल्लाहमा, चाहेको समयमा र आवश्यक परे परिवार नियोजनको सही प्रयोग गरी रहेको हुन्छ। अनिच्छित गर्भ छलफलबिना, गलत समयमा, बलात्कार वा हाडनाताबाट वा विवाहपूर्व सानै उमेरमा रहेको हुन्छ र यसले महिलाको प्रजनन अधिकार हनन गर्छ।

५. (क) अत्यधिक रगत बगेर बेहोस हुने वा मृत्यु हुने; (ख) गर्भाशयमा सङ्क्रमण; (ग) गर्भाशय वा आन्द्रामा चोट; (घ) पछि बाँझोपन हुन सक्ने।

६. साधनबिना यौन सम्पर्क भएमा, कन्डम फुटेमा वा असुरक्षित यौन सम्पर्क भएमा गर्भ रोक्न सम्पर्क भएको १२० घण्टाभित्र, सकेसम्म छिटो, मुखबाट खाइन्छ। यो नियमित परिवार नियोजनको साधन होइन।

७. डिम्ब निषेचित नभए प्रोजेस्टेरोन र इस्ट्रोजेन घट्छन्; गर्भाशयको भित्तामा अक्सिजन कम भई रक्तनली फुट्छन् र बाक्लो भित्री तह फुटेर रगतसँगै योनिबाट बाहिर निस्कन्छ। यो ३–६ दिन रहन्छ।

८. (क) सफा र पानी भएको, ढोका लाग्ने छात्रामैत्री शौचालय; (ख) साबुन र हात धुने ठाउँ; (ग) प्रयोग भएको प्याड फाल्न बिर्को भएको भाँडो; (घ) आपत्कालीन स्यानिटरी प्याडको उपलब्धता र महिनावारीबारे सचेतना।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. किशोरावस्थाका यौन जिज्ञासा उल्लेख गरी तिनलाई संयमित रूपमा व्यवस्थापन गर्ने उपाय लेख्नुहोस्। [4]
2. सुरक्षित गर्भपतन भनेको के हो? यससम्बन्धी कानुनी व्यवस्था लेख्नुहोस्। [4]
3. गर्भनिरोधका अस्थायी साधनको प्रयोग गर्ने समय, तरिका र अवधि तुलना गर्नुहोस्। [4]
4. रजस्वला चक्रका तीन अवस्था र महिनावारी स्वच्छता व्यवस्थापनका उपाय वर्णन गर्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. जिज्ञासा: आफ्नो यौन अङ्ग, शारीरिक र संवेगात्मक विकासबारे जान्ने इच्छा; यौन र यौनिकताप्रति उत्सुकता; विपरीत लिङ्ग वा आफ्नो पहिचानअनुकूल व्यक्तिप्रति आकर्षण; आफू अरूभन्दा फरक छु भन्ने अभिव्यक्त गर्ने इच्छा; स्वप्नदोष र हस्तमैथुनको इच्छा। व्यवस्थापन: साथी र अभिभावकसँग खुलेर कुरा गर्ने; यौनिक स्वास्थ्य कार्यक्रम र किशोरकिशोरीमैत्री सेवा केन्द्रको सहयोग लिने; पुस्तक, खेलकुद, शारीरिक श्रम, गीत–सङ्गीत, कला, योग र ध्यानमा व्यस्त रहने; जीवनको लक्ष्य तय गर्ने; प्रलोभन वा दबाबको यौनिक प्रस्ताव अस्वीकार गर्ने; जबर्जस्ती गर्न खोजे भाग्ने, कराउने वा सामना गर्ने; खराब स्पर्श भए तुरुन्त शिक्षक, अभिभावक वा अग्रजलाई भन्ने र आवश्यक परे कानुनी सहयोग लिने; भावना दबाएर नराख्ने।

२. गर्भवती महिलाको मन्जुरीमा कानुनबमोजिम मान्यताप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीद्वारा मान्यताप्राप्त संस्थामा गरिने गर्भपतन सुरक्षित गर्भपतन हो; यो महिलाको प्रजनन अधिकार हो। कानुनी व्यवस्था: (क) १२ हप्तासम्मको गर्भ महिलाको इच्छामा; (ख) महिलाको ज्यान वा शारीरिक–मानसिक स्वास्थ्यमा खतरा वा अपाङ्ग बच्चा जन्मने भनी चिकित्सकले सल्लाह दिए; (ग) बलात्कार वा हाडनाताबाट रहेको गर्भ (पाठ्यपुस्तकमा १८ हप्ता; हालको सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकार ऐन, २०७५ अनुसार २८ हप्तासम्म); (घ) महिलाको मन्जुरी अनिवार्य, १६ वर्षमुनि वा बेहोस भए अभिभावकको सहमति; (ङ) लिङ्ग पहिचान गरी र सहमतिबिना गर्भपतन निषेध; (च) गैरकानुनी रूपमा गर्भ तुहाए १२ हप्तासम्म एक वर्ष, २५ हप्तासम्म तीन वर्ष र त्यसभन्दा बढीमा पाँच वर्षसम्म कैद।

३. (क) कन्डम — हरेक यौन सम्पर्कअघि उत्तेजित लिङ्गमा लगाउने; एकपटक मात्र; यौन रोगबाट पनि बचाउँछ। (ख) चक्की — दैनिक एउटै समयमा खाने; खाइरहेसम्म काम गर्छ; छोडेको केही दिनमै गर्भ रहन सक्छ। (ग) डिपोप्रोभेरा — महिनावारी भएको सात दिनभित्र पाखुरा वा नितम्बमा सुई; तीन महिना। (घ) इम्प्लान्ट — महिनावारीको पहिलो सात दिनभित्र पाखुराको छालाभित्र; पाँच वर्ष; जुनसुकै बेला निकाल्न मिल्ने। (ङ) कपर टी — महिनावारी भएको १२ दिनभित्र गर्भाशयभित्र; बाह्र वर्ष; शुक्रकीट निष्क्रिय बनाउँछ। (च) आकस्मिक चक्की — असुरक्षित सम्पर्कको १२० घण्टाभित्र, जति छिटो उति प्रभावकारी; एकपटकका लागि मात्र, नियमित साधन होइन।

४. अवस्था: (क) पूर्व डिम्ब निष्कासन (प्रोलिफेरेटिभ वा इस्ट्रोजेन) — फोलिकल स्टिमुलेटिङ हर्मोनले डिम्ब परिपक्व बनाउँछ, इस्ट्रोजेनले गर्भाशयको तह बाक्लो बनाउँछ; (ख) डिम्ब निष्कासन — डिम्ब निस्कन्छ, कर्पस लुटियमको प्रोजेस्टेरोन र इस्ट्रोजेनले गर्भाशय तयार पार्छ; (ग) रक्तस्राव — निषेचन नभए हर्मोन घट्छन्, तह फुटेर ३–६ दिन रगत बग्छ। स्वच्छताका उपाय: सफा प्याड वा कपडा प्रयोग; भिजेपछि समयमै फेर्ने; कपडाको प्याड साबुनपानीले धोएर घाममा सुकाउने; नरम सुती कपडा प्रयोग; प्रयोग भएको प्याड कागजमा बेरेर बिर्को भएको भाँडोमा फाल्ने, शौचालयमा नबगाउने; नियमित योनि सफा पानीले धुने; लुगा सफा राख्ने; झोलिलो र पोषिलो खाना खाने; विद्यालयमा पानी, साबुन र प्याडको व्यवस्था गर्ने।