सामुदायिक स्वास्थ्य तथा मानसिक स्वास्थ्य

एउटा घरको चर्पी खोलानजिक छ भने त्यसको फोहोर पूरै बस्तीले पिउने पानीमा पुग्छ। एउटै टोलमा कसैले फोहोर जलाउँदा सबैको फोक्सोमा धुवाँ पस्छ। कुनै साथी परीक्षाको तनावले चुपचाप एक्लै बस्न थाल्छ भने त्यसको असर उसको पढाइ, परिवार र साथीसम्म पुग्छ। स्वास्थ्य व्यक्तिको मात्र होइन, पूरै समुदायको साझा विषय हो; अनि स्वास्थ्य भनेको शरीर निरोगी हुनु मात्र होइन, मन पनि स्वस्थ हुनु हो। हरेक वर्ष पुस ११ मा महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका दिवस र अक्टोबर १० मा विश्व मानसिक स्वास्थ्य दिवस मनाइन्छ — यी दुई दिवसले यस एकाइका दुवै पक्षलाई सम्झाउँछन्। यस एकाइमा सामुदायिक स्वास्थ्य समस्या र समाधान, पूर्ण सरसफाइ, चर्पीका प्रकार, विद्यालय स्वास्थ्य छनोट परीक्षण, मानसिक स्वास्थ्य, कन्भर्सन डिसअर्डर र लागु पदार्थसम्बन्धी कानुनबारे पढ्नेछौँ।

२.१ सामुदायिक स्वास्थ्य

किताबको सुरुमा महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका दिवस र मानसिक स्वास्थ्य दिवसका पोस्टर देखाएर यी दिवस किन मनाइन्छन् भनी छलफल गर्न भनिएको छ। दुवै दिवसको उद्देश्य समुदायलाई स्वास्थ्यप्रति सचेत बनाउनु र स्वास्थ्यमा काम गर्नेहरूको सम्मान गर्नु हो।

सामुदायिक स्वास्थ्यअन्तर्गत पोषण, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा, मानसिक स्वास्थ्य, रोगको रोकथाम र उपचार, स्वास्थ्य प्रवर्धन तथा पुनःस्थापना जस्ता पक्ष पर्छन्। स्वस्थ समुदायका व्यक्तिले दैनिक जीवनमा उद्देश्यपूर्ण काम गर्न सक्छन्, आइपर्ने तनाव आफ्नै प्रयासले व्यवस्थापन गर्न सक्छन्, भावना र विचार व्यक्त गर्न, समस्याको उपयुक्त समाधान निकाल्न, तर्क गर्न र बदलिएको परिस्थितिमा सहज रूपमा समायोजन गर्न सक्छन्।

२.१.१ सामुदायिक स्वास्थ्य समस्या

हाम्रो समुदायमा पनि सरुवा रोगको महामारी, कुपोषण र वातावरण प्रदूषण जस्ता स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छन्:

• स्वच्छ पिउने पानीको अभाव र सरसफाइको कमीले झाडापखाला, आउँ, टाइफाइड र हैजा जस्ता रोगको महामारी हुन्छ।
• कुनै समुदायमा एचआइभी, एड्स तथा यौनजन्य रोगको सङ्क्रमण दर बढ्दो छ।
• पर्याप्त सन्तुलित भोजनको अभाव र अस्वस्थकर खानपानले कुपोषण छ।
• धूम्रपान, मद्यपान र लागु पदार्थ सेवनबाट आपराधिक र सामाजिक विकृति बढेका छन्।
• वातावरणीय प्रदूषणले दम, मुटुरोग, क्यान्सर र उच्च रक्तचाप का समस्या देखिएका छन्।
• कम उमेरको विवाह र प्रजनन स्वास्थ्य समस्याका कारण शिशु तथा मातृ स्वास्थ्य सन्तोषजनक छैन।

पाठ्यपुस्तकले सामुदायिक स्वास्थ्यका साझा समस्या यसरी सूचीबद्ध गरेको छ:

क्र.स.	साझा समस्या
(क)	सामाजिक सद्भावमा कमी र सामुदायिक गतिविधिमा सहभागिताको कमी
(ख)	सामुदायिक स्वास्थ्य र वातावरणीय विषयको बुझाइमा कमी
(ग)	स्वास्थ्य सेवा र सुविधाको कमी तथा समुदायका सबै सदस्यको पहुँच नपुग्नु
(घ)	स्थानीय साधनस्रोतको उचित उपयोग र दिगोपनमा कमी
(ङ)	वातावरणीय प्रदूषण नियन्त्रणमा उदासीनता
(च)	गरिबी, भोकमरी र न्यून पोषण
(छ)	प्राकृतिक प्रकोप र महामारी
(ज)	अव्यवस्थित बसोबास र फोहोरको उचित व्यवस्थापन हुन नसक्नु
(झ)	ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्धनमा कमी
(ञ)	सामुदायिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतनाको कमी

२.१.२ सामुदायिक स्वास्थ्य समस्या समाधानका उपाय

सामुदायिक स्वास्थ्य प्रवर्धनमा सबै सरोकारवाला (व्यक्ति, परिवार, विद्यालय, स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य संस्था, सामुदायिक संस्था) को सक्रिय र एकीकृत भूमिका चाहिन्छ। यसका लागि गर्नुपर्ने काम:

• (क) व्यक्तिगत र वातावरणीय स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने।
• (ख) कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट मल बनाउने र नकुहिने फोहोरको कम उत्पादन, पुनः प्रयोग, पुनःचक्रण तथा प्रतिस्थापन जस्ता उचित व्यवस्थापनका तरिका अपनाउने।
• (ग) कुपोषण घटाउन स्थानीय खानेकुराको उपभोग र पोषण सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
• (घ) शिशु, बाल तथा मातृ मृत्युदर घटाउन सुरक्षित मातृत्व र खोप सेवा कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने।
• (ङ) सरुवा रोग महामारीका रूपमा फैलिन नदिन उचित प्रबन्ध गर्ने।
• (च) सुरक्षित खानेपानी, सार्वजनिक शौचालय र ढल निकासको व्यवस्थापनमा समुदायलाई सक्रिय सहभागी गराउने।
• (छ) किशोरकिशोरीमैत्री, जेष्ठ नागरिकमैत्री र लैङ्गिकमैत्री गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको विस्तार गर्ने।
• (ज) स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रमको जानकारी, पहुँच, गुणस्तर र सहभागिता प्रवर्धन गर्ने।
• (झ) एकीकृत सामुदायिक स्वास्थ्य सेवाको प्रभावकारी सञ्चालनमा सरोकारवालाको परिचालन गर्ने।

नेपालमा सञ्चालित सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यक्रम

क्र.स.	कार्यक्रम	मुख्य काम
१	परिवार नियोजन कार्यक्रम	सानो र सुखी परिवार, जन्मान्तर र अनिच्छित गर्भ रोक्ने साधन
२	राष्ट्रिय खोप कार्यक्रम	बालबालिका र गर्भवतीलाई निःशुल्क खोप
३	सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रम	गर्भ जाँच, स्वास्थ्य संस्थामा सुत्केरी, सुत्केरी भत्ता र यातायात खर्च
४	पोषण कार्यक्रम	भिटामिन ए, जुकाको औषधि, कुपोषण पहिचान र उपचार
५	महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका कार्यक्रम	गाउँ–टोलमा स्वास्थ्य शिक्षा, खोप र पोषणमा सहयोग
६	नसर्ने रोग रोकथाम कार्यक्रम	उच्च रक्तचाप, मधुमेह, क्यान्सरको जाँच र सचेतना
७	किशोरकिशोरी यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य कार्यक्रम	किशोरमैत्री सेवा, परामर्श, महिनावारी स्वच्छता
८	सरुवा रोग नियन्त्रण कार्यक्रम	क्षयरोग, औलो, डेङ्गु, एचआइभी जस्ता रोगको रोकथाम र उपचार
९	महामारी तथा प्रकोप निगरानी कार्यक्रम	रोग फैलिन लागेको समयमै पत्ता लगाई नियन्त्रण
१०	गाउँघर क्लिनिक कार्यक्रम	टाढाका बस्तीमा मासिक रूपमा स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउने
११	सुरक्षित गर्भपतन कार्यक्रम	कानुनले दिएको अवस्थामा सुरक्षित सेवा, असुरक्षित गर्भपतनबाट हुने मृत्यु रोक्ने
१२	प्रकोप व्यवस्थापन कार्यक्रम	बाढी, पहिरो, भूकम्पपछि स्वास्थ्य सेवा र महामारी रोकथाम

२.२ पूर्ण सरसफाइ

पूर्ण सरसफाइका पक्ष: (१) सुरक्षित खानेपानीको भण्डारण र प्रयोग, (२) सन्तुलित भोजन, (३) व्यक्तिगत सरसफाइ, (४) घरायसी र संस्थागत सरसफाइ, (५) महिनावारी स्वच्छता, (६) चर्पीको सही प्रयोग, (७) ढल व्यवस्थापन र वातावरणीय सरसफाइ, (८) सरसफाइ समिति गठन र (९) सरसफाइसम्बन्धी योजना। पूर्ण सरसफाइका लागि व्यक्ति, परिवार र सिङ्गो समुदायको एकीकृत प्रयास र सहभागिता चाहिन्छ। चर्पी बनाएर मात्र पुग्दैन; हात धुने बानी, सफा भान्सा र फोहोर व्यवस्थापन पनि सँगै हुनुपर्छ।

(क) व्यक्तिले गर्नुपर्ने काम

• (अ) नियमित रूपमा दाँत माझ्ने, नुहाउने तथा समयसमयमा नङ र कपाल काट्ने र कोर्ने।
• (आ) आफ्ना कपडा, सरसामान, कोठा र घर सफा राख्ने।
• (इ) दिसा गरेपछि, खाना पकाउनु र खानुअघि, फोहोर चिज छोएपछि, बच्चाको दिसा धोएपछि र बच्चालाई खुवाउनुअघि साबुनपानीले मिचीमिची हात धुने।
• (ई) महिनावारीका बेला प्रयोग गरिएको प्याडको सही व्यवस्थापन र योनिको सरसफाइ गर्ने।

(ख) परिवारले गर्नुपर्ने काम

• (अ) घरका सबै कोठा, भुइँ, भित्ता, झ्यालढोका, छत र आँगनको नियमित सरसफाइ गर्ने।
• (आ) धारा र शौचालयको नियमित सरसफाइ र आवश्यक मर्मतसम्भार गर्ने।
• (इ) भान्साको फोहोरमध्ये कुहिने र नकुहिने छुट्याई कुहिने फोहोरबाट जैविक मल बनाउने।
• (ई) करेसाबारी, कौसीखेती र फूलबारीको व्यवस्थापन र सरसफाइ गर्ने।

(ग) समुदायले गर्नुपर्ने काम

• (अ) समुदायमा स्वच्छ खानेपानी आपूर्तिको व्यवस्था मिलाउने।
• (आ) खानेपानीका मुहान वा स्रोतको नियमित निरीक्षण, सरसफाइ र मर्मतसम्भार गर्ने।
• (इ) सबै संस्थाले आफ्नो परिसरभित्र र वरिपरिको वातावरण सफा राख्ने।
• (ई) मठ, मन्दिर, गुम्बा, विहार, पाटी, पौवा, घाट, सडक र पार्कको सरसफाइ र मर्मत गर्ने।
• (उ) सार्वजनिक स्थानमा स्वच्छ, सफा र प्रयोगकर्तामैत्री शौचालय बनाई साबुनपानीले हात धुने सुविधासहित उचित निकासको व्यवस्था मिलाउने।
• (ऊ) विद्यालयमा बालमैत्री, लैङ्गिकमैत्री र अपाङ्गमैत्री शौचालय राख्ने।
• (ऋ) महिनावारी स्वच्छताका लागि आवश्यक सामग्रीसहितको शौचालय बनाउने।
• (ए) जैविक र अजैविक फोहोर व्यवस्थापन र ढल निकासको उचित प्रबन्ध गर्ने।
• (ऐ) अस्पतालबाट निस्कने फोहोर बढी घातक हुने भएकाले यसको सुरक्षित व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिने।

२.३ चर्पीका प्रकार

पूर्ण सरसफाइका लागि दिसा–पिसाबको सही व्यवस्थापन आवश्यक छ र यसमा चर्पीको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। यहाँ वाटरसिल जडित चर्पी र इकोसान चर्पी बारे अध्ययन गरिन्छ।

(क) वाटरसिल जडित चर्पी (सुलभ चर्पी)

हिजोआज प्रायः घर, विद्यालय, कार्यालय र सार्वजनिक स्थानमा वाटरसिल चर्पी बनाइन्छ। यसको प्यानको तल अङ्ग्रेजी "यू" अक्षर जस्तो घुमाउरो पाइपमा सधैँ अलिकति पानी जमेर बस्छ; यही पानीको तहलाई वाटरसिल भनिन्छ।

• यो चर्पी सहरी र ग्रामीण दुवै क्षेत्रमा बनाउन सकिन्छ र सफा गर्न सजिलो हुन्छ।
• पानी हाल्न मिल्ने भएकाले दिसा बाहिर देखिँदैन।
• दिसा बगाएपछि पाइपमा पानी जम्ने ठाउँले गन्ध र कीटाणुको वृद्धि कम गर्छ र झिँगा–लामखुट्टे खाल्डोमा पस्न दिँदैन।
• यस्तो चर्पी घरभित्रै वा घरनजिकै बनाउन सकिन्छ।

प्रयोग र हेरचाह: हरेक पटक प्रयोगपछि पर्याप्त पानी खन्याउनुपर्छ। सफा गर्न पानी, ब्रस र फिनेल जस्ता कीटाणुनाशक प्रयोग गर्नुपर्छ। चर्पीमा प्लास्टिक, रबर, कागज र महिनावारीमा प्रयोग गरिएको प्याड हाल्नु हुँदैन। खानेपानीको मुहान प्रदूषित नहोस् भनेर यो चर्पी मुहानभन्दा टाढा (सामान्यतया कम्तीमा १५ मिटर टाढा र मुहानभन्दा तल) बनाउनुपर्छ। चर्पीमा पानी र साबुन नियमित उपलब्ध हुनुपर्छ।

(ख) इकोसान चर्पी

किताबमा इकोसान चर्पीको चित्र दिएर (अ) यसलाई किन वातावरणमैत्री चर्पी मानिन्छ र (आ) यसबाट जैविक मल कसरी बनाउन सकिन्छ भनी छलफल गर्न भनिएको छ।

सूर्यको तापका कारण पिसाब १५–३० दिनमा र दिसा ५–६ महिनामा मलका रूपमा परिणत हुन्छ। यस्तो मलमा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियम को मात्रा बढी हुन्छ।

फाइदा:

• माटोको उर्वरा शक्ति बढाई कृषि उत्पादन बढाउँछ।
• रासायनिक मल किन्ने पैसाको बचत हुन्छ।
• मानव मलमूत्रलाई मलका रूपमा प्रयोग गर्दा कीराले बालीनाली त्यति नष्ट गर्न सक्दैन।
• पानी कम चाहिने भएकाले पानीको अभाव भएको ठाउँमा बढी उपयोगी हुन्छ।
• दिसा खोला वा भूमिगत पानीमा नमिसिने भएकाले वातावरण प्रदूषणलाई दिगो रूपमा नियन्त्रण गर्न यो उत्तम मानिन्छ। यिनै कारणले यसलाई वातावरणमैत्री चर्पी भनिन्छ।

प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा: दिसा–पिसाब गर्दा सधैँ बसेर मात्र गर्नुपर्छ; दिसा धुने प्वालमा मात्र दिसा धुनुपर्छ; दिसा गर्ने ठाउँमा पानी हाल्नु हुँदैन (प्रायः दिसामाथि खरानी वा सुकेको माटो छरिन्छ)।

वाटरसिल र इकोसान चर्पीको फरक

आधार	वाटरसिल (सुलभ) चर्पी	इकोसान चर्पी
दिसा–पिसाब	एउटै ठाउँमा, सँगै बग्छ	स्रोतमै अलग–अलग कक्षमा
पानी	प्रत्येक प्रयोगपछि धेरै पानी चाहिन्छ	दिसा गर्ने ठाउँमा पानी हाल्नु हुँदैन
फोहोरको उपयोग	खाल्डो वा सेप्टिक ट्याङ्कीमा जम्मा हुन्छ	मल बनाई खेतीमा प्रयोग हुन्छ
उपयुक्त ठाउँ	पानी सजिलै पाइने सहर र गाउँ	पानीको अभाव भएको ठाउँ
वातावरणमा असर	मुहाननजिक बनाए पानी प्रदूषित हुन सक्छ	प्रदूषण दिगो रूपमा नियन्त्रण
प्रयोग गर्ने तरिका	बसेर वा जुनसुकै तरिका	सधैँ बसेर मात्र

२.४ विद्यालय स्वास्थ्य छनोट परीक्षण

किताबमा विद्यार्थीको उचाइ, तौल र आँखा जाँच गरिरहेको चित्र दिएर (क) चित्रमा मानिसहरू के गर्दै छन् र (ख) यसो गर्नुका कारण के होलान् भनी छलफल गर्न भनिएको छ।

यो काम विद्यालयका शिक्षक, विद्यालय नर्स र विद्यार्थीको सहभागितामा गर्न सकिन्छ। यसका लागि सम्बन्धित क्षेत्रको अनुभव वा विज्ञता र केही उपकरण (तौल मेसिन, उचाइ नाप्ने स्केल, दृष्टि जाँच चार्ट, टर्च) चाहिन्छ। विद्यालयले सरोकारवालाको सहभागितामा परीक्षण गरी त्यसको अभिलेख समयसमयमा अभिभावकलाई जानकारी गराउनुपर्छ।

छनोट परीक्षणको महत्त्व

• (क) सामान्य अवलोकनबाट पत्ता लगाउन नसकिने स्वास्थ्य समस्या पहिचान गर्न सहयोग पुग्छ।
• (ख) न्यून शुल्कमा विद्यार्थीको स्वास्थ्य परीक्षण गर्न सकिन्छ।
• (ग) विद्यार्थीलाई आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाबारे जानकारी हुन्छ।
• (घ) पहिचान भएका समस्याको व्यवस्थापन गर्न आवश्यक प्रबन्ध मिलाउन सकिन्छ।
• (ङ) स्वास्थ्य समस्या देखिए अभिभावकलाई समयमै जानकारी दिई स्वास्थ्य संस्थामा लैजान सहयोग पुग्छ।
• (च) भविष्यमा आउन सक्ने स्वास्थ्य जटिलता समयमै पहिचान गर्न सकिन्छ।

२.५ मानसिक स्वास्थ्य

किताबमा एक किशोरीको घटना दिइएको छ: कक्षा १२ पछि उनी कानुन पढ्न चाहन्थिन्, तर परिवारका केही सदस्यले चार्टर्ड एकाउन्टेन्सी पढ्न दबाब दिए। मन नलागेर पढ्दा नतिजा राम्रो आएन। त्यसपछि मनोविज्ञान पढ्ने इच्छा राख्दा पनि कसैले साथ दिएनन्। उनी दुःखी भइन्, खाना खान मन नलाग्ने, निद्रा नपर्ने, घरका काममा चासो नदिने, साथीसँग खेल्न–घुम्न छोड्ने, मनका कुरा कसैलाई नभन्ने, एकान्तमा टोलाएर बस्ने भइन्। आफूलाई सधैँ दुःखी र कमजोर ठान्दा आत्मविश्वास घट्यो र तनाव तथा चिन्ताले उनी डिप्रेसन मा पुगिन्। अभिभावकले मनोपरामर्शदाता र मनोचिकित्सक को सल्लाहअनुसार नियमित परामर्श र उपचार गराए र उनलाई चाहेको विषय पढ्न दिने प्रतिज्ञा गरे। अहिले उनी सामान्य अवस्थामा छिन्, पारिवारिक र सामाजिक काममा सक्रिय छिन् र मनोविज्ञानमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याएर स्नातकोत्तर पढ्दै छिन्।

मानसिक स्वास्थ्यले तनाव व्यवस्थापन गर्न, अरूसँग सम्बन्ध जोड्न र निर्णय लिन मदत गर्छ। मानसिक रूपमा स्वस्थ व्यक्तिका विशेषता:

• दैनिक जीवनमा उद्देश्यपूर्ण ढङ्गले काम गर्न सक्छ।
• आइपर्ने तनावलाई आफ्नै प्रयासले व्यवस्थापन गर्न सक्छ।
• आफ्ना भावना र विचार व्यक्त गर्न सक्छ।
• समस्याको उपयुक्त समाधान निकाल्न र तर्क गर्न सक्छ।
• बदलिएको परिस्थितिमा आफूलाई सहज रूपमा समायोजन गर्न सक्छ।
• आफ्नो क्षमताको आत्ममूल्याङ्कन गर्न सक्छ।

मानसिक स्वास्थ्य समस्याका धेरै प्रकारमध्ये यहाँ तनाव, चिन्ता र डिप्रेसन का कारण, असर र व्यवस्थापन पढिन्छ।

(क) तनाव

तनाव एक प्रकारको मानसिक दबाब हो। व्यक्तिले आफ्नो क्षमताअनुसार समस्या समाधान गर्न नसक्दा तनाव सिर्जना हुन्छ। परिवार, आफन्त, साथीभाइ र समाजसँग आफूले चाहेजस्तो सम्बन्ध नहुँदा र परिश्रमअनुसार सफलता नपाउँदा तनाव उत्पन्न हुन्छ। एउटै घटनाले कसैलाई धेरै तनाव दिन सक्छ भने अर्कोलाई कम प्रभाव पार्न सक्छ।

(ख) चिन्ता

तनावबाट सिर्जित मानसिक व्यग्रता लाई चिन्ता भनिन्छ। दैनिक जीवनको काम र तनावको व्यवस्थापन समयमै नहुँदा यो अवस्था आउँछ। जीवनमा कसरी सफल हुने, नाम–प्रतिष्ठा कसरी कमाउने, आर्थिक स्तर कसरी सुधार्ने जस्ता सोचले मानिस बढी चिन्तित हुन्छन्। विगतका गल्ती, असामयिक घटना र मृत्युले पनि मानिस चिन्ताग्रस्त हुन्छन्।

(ग) डिप्रेसन

कहिलेकाहीँ मानिस सानो कुराले पनि यत्तिकै निराश वा उदास हुन्छ र यस्तो अवस्था लम्बिँदा डिप्रेसन निम्तिन्छ। आफूलाई मानसिक रूपमा कमजोर ठान्ने प्रवृत्ति नै डिप्रेसनको मूल कारण हो। अन्य कारण: शारीरिक वा मानसिक दुर्व्यवहार र शोषण, एक्लोपन, पारिवारिक समस्या, लागु पदार्थ दुर्व्यसन, नजिकको व्यक्ति गुमाउनु, प्राप्त उपलब्धि गुमाउनु र विश्वास गरेको व्यक्तिबाट धोका पाउनु।

तनाव, चिन्ता र डिप्रेसनका असर

असरको पक्ष	देखिने लक्षण
शारीरिक	टाउको दुख्ने, मांसपेशी दुख्ने, निद्रा नलाग्ने, भोक नलाग्ने
मानसिक	काममा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, परिस्थितिअनुसार निर्णय लिन नसक्ने
संवेगात्मक	रिसाउने, झर्कने, आफूलाई सधैँ दुःखी र कमजोर ठान्ने, आत्मविश्वास घट्ने
सामाजिक	भावना र विचार व्यक्त गर्न नसक्ने, आफ्नो क्षमता र हैसियत नबुझ्ने, जिम्मेवारी बोध नगर्ने, एक्लिने

समयमै व्यवस्थापन नभए यसले शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र संवेगात्मक चारै पक्षमा असर गर्छ।

२.५.१ मानसिक स्वास्थ्य समस्याको व्यवस्थापन

नियमित व्यायाम, पौष्टिक आहार र सकारात्मक सोच का माध्यमबाट तनाव र चिन्ता नियन्त्रण गर्न सकिन्छ र डिप्रेसन पनि नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

मानसिक स्वास्थ्य समस्याको रोकथाम र नियन्त्रणका उपाय:

• (क) सकारात्मक सोच राख्ने, रुचिका खेल खेल्ने, किताब पढ्ने, लेख्ने र रचनात्मक काम गर्ने।
• (ख) परिवारका सदस्यबिच घुलमिल, छलफल, अन्तरक्रिया र सहकार्य गर्ने।
• (ग) पर्याप्त सुत्ने, पोषिलो खाना खाने र नियमित व्यायाम गर्ने।
• (घ) आफन्त, छिमेकी र साथीभाइसँग नियमित सम्पर्क र अन्तरक्रिया गर्ने।
• (ङ) दैनिक कार्यतालिका बनाएर दिनचर्यालाई व्यस्त र सक्रिय राख्ने।
• (च) अनुभवी व्यक्तिबाट सिकेर नियमित योग र ध्यान गर्ने।
• (छ) सामाजिक सञ्जालको सही र सीमित उपयोग गर्ने।
• (ज) समस्या देखिए शिक्षक, चिकित्सक वा मनोविद्सँग परामर्श लिने।

२.६ कन्भर्सन डिसअर्डर

किताबले सोधेको छ: के तपाईँले कुनै व्यक्ति वा समूहले मुर्छा पर्ने, काम्ने, एक्लै बस्न रुचाउने, रुने, कराउने, फिँज काढ्ने, उत्तेजित हुने र बर्बराउने लक्षण देखाएको देख्नुभएको छ? यस्तो किन भएको होला र रोकथाम कसरी गर्ने?

यस्तो लक्षण देखिने व्यक्ति कुनै न कुनै रूपमा मानसिक तनावबाट पीडित भइरहेको हुन्छ। कारण: आफ्ना आवश्यकता पूरा नहुनु, कुनै दुर्घटनामा पर्नु, यौन हिंसाजन्य घटनामा पर्नु र लामो समयसम्म दबाएर राखिएको तनाव। विद्यालयमा कहिलेकाहीँ एकजना छात्रा मुर्छा परेपछि अरू धेरैमा पनि उस्तै लक्षण देखिन्छ — त्यो मास कन्भर्सन डिसअर्डर हो, जसलाई गाउँघरमा गलत रूपमा "भूत लागेको" भनिन्छ।

लक्षण: मुर्छा पर्ने, काम्ने, रुने, कराउने, फिँज काढ्ने, उत्तेजित हुने र बर्बराउने।

व्यवस्थापन: समयमै अभिभावक वा अरू व्यक्तिसँग परामर्श लिन नसक्दा यसले थप जटिलता ल्याउँछ। त्यसैले समस्या समयमै पहिचान गरी समाधानका लागि पहल गर्नुपर्छ। व्यक्ति आफैँ अग्रसर भई साथीभाइ, शिक्षक र अभिभावकको सहयोग लिनुपर्छ र चिकित्सकको सल्लाह र परामर्शमा समयमै उपचार गर्नुपर्छ। विद्यालयमा घटना भए बिरामीलाई भिडबाट टाढा शान्त र हावा चल्ने ठाउँमा राख्ने, अरू विद्यार्थीलाई त्यहाँ भेला हुन नदिने र झारफुक होइन परामर्श सेवा खोज्ने गर्नुपर्छ।

२.७ लागु पदार्थ दुर्व्यसनसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था

किताबले (क) लागु पदार्थ दुर्व्यसनमा लाग्दा के कस्ता समस्या हुन्छन् र (ख) यस्तो काममा संलग्न हुनेलाई कस्तो कारबाही हुन्छ भनी समूहमा छलफल गर्न भनेको छ।

कानुनद्वारा निषेधित गाँजा, अफिम, हेरोइन, मर्फिन, कोकिन आदि अवैध लागु औषध हुन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले लागु पदार्थलाई स्वस्थ शरीरका लागि प्रयोग गर्न आवश्यक नभएको पदार्थ भनी परिभाषित गरेको छ। यस्ता पदार्थले केन्द्रीय स्नायु प्रणाली को काममा असर पार्छन् र भावना तथा सोचाइमा नकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछन्। लागु पदार्थ दुर्व्यसनले शारीरिक, संवेगात्मक, मानसिक र सामाजिक समस्या निम्त्याउँछ।

लागु औषधको प्रयोग, ओसारपसार र उत्पादनसम्बन्धी सबै काम आपराधिक कार्य हुन् र कानुनद्वारा दण्डनीय छन्। लागु औषध नियन्त्रण ऐन, २०३३ ले लागु पदार्थको सूची तयार गरेको छ र लागु औषधको खेती, उत्पादन, तयारी, खरिद, बिक्री वितरण, निकासी, ओसारपसार, सञ्चय र सेवन निषेध गरेको छ।

पाठ्यपुस्तकमा उल्लिखित सजाय

कसुर	सजाय
गाँजा सेवन गर्ने	एक महिनासम्म कैद वा २,००१ रुपियाँसम्म जरिवाना
गाँजा उत्पादन, तयारी, खरिद, बिक्री, वितरण, निकासी, ओसारपसार वा सञ्चय गर्ने	१० वर्षसम्म कैद र जरिवाना (पाठ्यपुस्तकमा १५ हजारदेखि १ लाख रुपियाँसम्म उल्लेख) वा दुवै सजाय
अफिम, कोकिन वा तिनबाट बनेको लागु औषध सेवन गर्ने	एक वर्षसम्म कैद वा १०,००० रुपियाँसम्म जरिवाना
अन्य	दुर्व्यसनको प्रकृतिअनुसार नगद जरिवाना र जेल सजाय

उपयोगी हेल्पलाइन नम्बर (पाठ्यपुस्तक)

सेवा	नम्बर
प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी सेवा र परामर्श	११४३
लैङ्गिक हिंसाको जोखिममा परेकाको उद्धार र संरक्षण	११४५
दुर्गम पहाडी र हिमाली जिल्लामा गर्भवती तथा सुत्केरीको हवाई उद्धार	९८५१२५५२५४
मानसिक स्वास्थ्य समस्या र मनोसामाजिक परामर्श	११६६
लागु पदार्थ दुर्व्यसनविरुद्धको जानकारी र सेवा	९८५१३८५४८०
एम्बुलेन्स सेवा	१०२
प्रहरी सेवा	१००
बालबालिका हेल्पलाइन	१०९८

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. सही वाक्यमा ठिक र गलत वाक्यमा बेठिक चिह्न लगाउनुहोस्। (क) सामुदायिक स्वास्थ्यले पोषण, खोप, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा जस्ता पक्ष समेट्छ। — ठिक (ख) इकोसान चर्पीमा दिसा र पिसाब जाने ट्याङ्की एउटै हुन्छ। — बेठिक (दिसा र पिसाब स्रोतमै अलग गरी छुट्टाछुट्टै जम्मा गरिन्छ) (ग) विद्यालय स्वास्थ्य छनोट परीक्षणमा तौल र उचाइ मापन, दृष्टि परीक्षण, श्रवण शक्ति मापन आदि पर्छन्। — ठिक (घ) कन्भर्सन डिसअर्डर मानसिक रोग होइन। — बेठिक (यो मानसिक तनाव शारीरिक लक्षणमा देखिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो) (ङ) गाँजा सेवन गर्ने व्यक्तिलाई एक महिनासम्म कैद वा २,००१ रुपियाँसम्म जरिवाना हुन्छ। — ठिक

२. खाली ठाउँ भर्नुहोस्। (क) स्वच्छ पिउने पानीको अभाव भएमा झाडापखाला, आउँ, टाइफाइड र हैजा जस्ता रोग लाग्छन्। (ख) इकोसान वातावरणमैत्री चर्पी हो। (ग) डिप्रेसन हुँदा मनमा निराशा र उदासीनता (आफूलाई कमजोर ठान्ने) भाव जागृत हुन्छ। (घ) लागु औषध नियन्त्रण ऐनले लागु पदार्थको प्रयोग वा ओसारपसारलाई निषेधित (आपराधिक) कार्य मानेको छ। (ङ) चर्पीको दिसा जाने प्वाललाई पानीको तहले रोक्ने चर्पीलाई वाटरसिल (सुलभ) चर्पी भनिन्छ।

३. (क) तपाईँको समुदायमा देखा परेका कुनै तीन स्वास्थ्य समस्याको सङ्क्षिप्त वर्णन गर्नुहोस्। (अ) झाडापखाला र पानीजन्य रोग: वर्षायाममा धारा र इनारको पानी प्रदूषित हुँदा बालबालिकामा झाडापखाला, आउँ र टाइफाइड बढ्छन्। पानी उमालेर वा फिल्टर गरेर पिउने र साबुनपानीले हात धुने बानीले यसलाई घटाउन सकिन्छ। (आ) फोहोर व्यवस्थापनको समस्या: बजार र खोलाकिनारमा प्लास्टिक र फोहोर थुप्रिँदा दुर्गन्ध, झिँगा–लामखुट्टे र डेङ्गु जस्ता रोग फैलिन्छन्। कुहिने फोहोरबाट मल बनाउने र नकुहिने फोहोर छुट्याई पुनःप्रयोग गर्नुपर्छ। (इ) लागु पदार्थ र मद्यपान: केही युवा साथीको लहैलहैमा धूम्रपान, मद्यपान र लागु पदार्थमा लाग्दा स्वास्थ्य बिग्रनुका साथै चोरी र झगडा बढेका छन्। सचेतना, खेलकुद र परामर्श सेवा यसका समाधान हुन्।

३. (ख) मातृशिशु स्वास्थ्य कार्यक्रम, पोषण कार्यक्रम र स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रमले सामुदायिक स्वास्थ्यको प्रवर्धन कसरी गर्छन्? उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। (अ) मातृशिशु स्वास्थ्य (सुरक्षित मातृत्व र खोप) कार्यक्रम: गर्भवतीको नियमित जाँच, आइरन चक्की, स्वास्थ्य संस्थामा सुत्केरी र यातायात खर्च, शिशुलाई निःशुल्क खोप दिइन्छ। जस्तै, स्वास्थ्य चौकीमा सुत्केरी हुँदा रगत बग्ने र सङ्क्रमणबाट हुने आमाको मृत्यु घट्छ र खोपले दादुरा, पोलियो जस्ता रोगबाट बच्चा जोगिन्छन्। यसले शिशु, बाल र मातृ मृत्युदर घटाउँछ। (आ) पोषण कार्यक्रम: स्थानीय खानेकुराको प्रयोग, भिटामिन ए र जुकाको औषधि, कुपोषित बालबालिकाको पहिचान र उपचार गरिन्छ। जस्तै, लिटो, अण्डा, गेडागुडी र हरियो सागको प्रयोग सिकाउँदा बालबालिकाको तौल र उचाइ बढ्छ र रोगसँग लड्ने शक्ति बढ्छ। (इ) स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रम: परिवारले वार्षिक थोरै रकम तिरेर बिमा गराएपछि तोकिएको रकमसम्मको उपचार निःशुल्क पाउँछ। जस्तै, बिमा भएको परिवारका सदस्यलाई अस्पतालमा शल्यक्रिया गर्नुपर्दा ऋण लिनुपर्दैन। यसले गरिब परिवारलाई पनि समयमै उपचारमा पहुँच दिन्छ। तीनै कार्यक्रमले स्वस्थ आमा, स्वस्थ बच्चा र आर्थिक सुरक्षा दिएर सिङ्गो समुदायको स्वास्थ्य प्रवर्धन गर्छन्।

३. (ग) पूर्ण सरसफाइ भनेको के हो? यसका पक्ष उल्लेख गर्नुहोस्। टोल, विद्यालय, बस्ती जस्ता समुदायका सम्पूर्ण क्षेत्रमा सरसफाइका गुणस्तरीय सेवा–सुविधा उपलब्ध भएको र वातावरणीय स्वच्छता कायम भएको अवस्थालाई पूर्ण सरसफाइ भनिन्छ। यसका पक्ष: (१) सुरक्षित खानेपानीको भण्डारण र प्रयोग, (२) सन्तुलित भोजन, (३) व्यक्तिगत सरसफाइ, (४) घरायसी र संस्थागत सरसफाइ, (५) महिनावारी स्वच्छता, (६) चर्पीको सही प्रयोग, (७) ढल व्यवस्थापन र वातावरणीय सरसफाइ, (८) सरसफाइ समिति गठन र (९) सरसफाइसम्बन्धी योजना।

३. (घ) इकोसान र सुलभ चर्पीबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्। (अ) सुलभ (वाटरसिल) चर्पीमा दिसा–पिसाब सँगै पानीले बगाएर खाल्डो वा सेप्टिक ट्याङ्कीमा पठाइन्छ; इकोसान चर्पीमा दिसा र पिसाब स्रोतमै अलग गरी छुट्टाछुट्टै जम्मा गरिन्छ। (आ) सुलभ चर्पीमा धेरै पानी चाहिन्छ; इकोसानमा दिसा गर्ने ठाउँमा पानी हाल्नु हुँदैन। (इ) सुलभ चर्पीको फोहोर प्रायः खेर जान्छ; इकोसानबाट पिसाब १५–३० दिनमा र दिसा ५–६ महिनामा मल बन्छ। (ई) सुलभ चर्पी पानी प्रशस्त भएका ठाउँमा र इकोसान पानी कम भएका ठाउँमा उपयुक्त हुन्छ।

३. (ङ) मानसिक स्वास्थ्य समस्या देखिनुका मुख्य कारण लेखी तनाव व्यवस्थापनका रचनात्मक उपाय सुझाउनुहोस्। कारण: (अ) क्षमताअनुसार समस्या समाधान गर्न नसक्नु; (आ) परिवार, साथी र समाजसँग चाहेजस्तो सम्बन्ध नहुनु; (इ) परिश्रमअनुसार सफलता नपाउनु र पढाइ वा करियरको दबाब; (ई) शारीरिक–मानसिक दुर्व्यवहार र शोषण; (उ) एक्लोपन, पारिवारिक कलह, नजिकको व्यक्ति वा उपलब्धि गुमाउनु, धोका पाउनु; (ऊ) लागु पदार्थ दुर्व्यसन। रचनात्मक उपाय: (अ) सकारात्मक सोच राख्ने, रुचिका खेल, पठन, लेखन, चित्र वा सङ्गीत जस्ता रचनात्मक काम गर्ने; (आ) परिवारसँग घुलमिल र छलफल गर्ने; (इ) पर्याप्त निद्रा, पोषिलो खाना र नियमित व्यायाम; (ई) दैनिक कार्यतालिका बनाई सक्रिय रहने; (उ) योग र ध्यान; (ऊ) सामाजिक सञ्जालको सीमित प्रयोग; (ए) आवश्यक परे शिक्षक, परामर्शदाता वा चिकित्सकको सहयोग लिने।

३. (च) छोटो नोट लेख्नुहोस्। (अ) विद्यालय स्वास्थ्य छनोट परीक्षण: विद्यार्थीको उचाइ, तौल, दृष्टि, श्रवण र दाँतको अवस्था जाँच गर्ने काम हो। शिक्षक, विद्यालय नर्स र विद्यार्थीको सहभागितामा गरिन्छ। यसले लुकेका स्वास्थ्य समस्या समयमै पत्ता लगाउँछ, कम खर्चमा जाँच हुन्छ, अभिलेखबाट अभिभावकलाई जानकारी दिई उपचारमा पठाउन सकिन्छ र भविष्यका जटिलता रोकिन्छन्। (आ) डिप्रेसन: सानो कुराले पनि लामो समयसम्म निराश र उदास हुने मानसिक अवस्था हो। आफूलाई कमजोर ठान्ने प्रवृत्ति यसको मूल कारण हो; दुर्व्यवहार, शोषण, एक्लोपन, पारिवारिक समस्या, लागु पदार्थ र प्रियजन गुमाउनु पनि कारण हुन्। निद्रा नलाग्ने, भोक नलाग्ने, ध्यान नजाने, आत्मविश्वास घट्ने लक्षण देखिन्छन्। परामर्श, उपचार र परिवारको साथले निको हुन्छ। (इ) कन्भर्सन डिसअर्डर: मानसिक तनाव मुर्छा पर्ने, काम्ने, रुने, कराउने, फिँज काढ्ने जस्ता शारीरिक लक्षणमा देखिने समस्या हो। आवश्यकता पूरा नहुनु, दुर्घटना र यौन हिंसा यसका कारण हुन्। धेरैजनामा एकैपटक देखिए मास कन्भर्सन डिसअर्डर भनिन्छ। साथी, शिक्षक, अभिभावकको सहयोग र चिकित्सकीय परामर्शले व्यवस्थापन गरिन्छ। (ई) वाटरसिल चर्पी: प्यानमुनिको घुमाउरो पाइपमा पानी जमेर दिसाको प्वाल ढाक्ने चर्पी हो। दिसा देखिँदैन, गन्ध र कीटाणु कम हुन्छन्, सफा गर्न सजिलो हुन्छ र घरभित्रै बनाउन सकिन्छ। प्रत्येक प्रयोगपछि पर्याप्त पानी हाल्नुपर्छ, प्लास्टिक र प्याड हाल्नु हुँदैन र खानेपानीको मुहानभन्दा टाढा बनाउनुपर्छ।

३. (छ) लागु पदार्थ दुर्व्यसनसम्बन्धी ऐनले उल्लेख गरेका कानुनी प्रावधान उल्लेख गर्नुहोस्। लागु औषध नियन्त्रण ऐन, २०३३ ले लागु पदार्थको सूची बनाएको छ र लागु औषधको खेती, उत्पादन, तयारी, खरिद, बिक्री वितरण, निकासी, ओसारपसार, सञ्चय र सेवन निषेध गरेको छ। सजाय: (१) गाँजा सेवन गर्नेलाई एक महिनासम्म कैद वा २,००१ रुपियाँसम्म जरिवाना; (२) गाँजा उत्पादन, तयारी, खरिद, बिक्री, वितरण, निकासी, ओसारपसार र सञ्चय गर्नेलाई १० वर्षसम्म कैद र जरिवाना वा दुवै सजाय; (३) अफिम, कोकिन वा तिनबाट बनेको लागु औषध सेवन गर्नेलाई एक वर्षसम्म कैद वा १०,००० रुपियाँसम्म जरिवाना; (४) दुर्व्यसनको प्रकृतिअनुसार अन्य नगद जरिवाना र जेल सजाय।

३. (ज) साथीभाइको लहैलहैमा लागेर लागु पदार्थ प्रयोग गर्नेको सङ्ख्या बढ्दो छ। यस्ता समस्या समाधान गर्न के कस्ता उपाय अपनाउन सकिन्छ? उदाहरणसहित विचार प्रस्तुत गर्नुहोस्। (अ) "होइन" भन्ने सीप: साथीले लागु पदार्थ दिँदा दृढतापूर्वक अस्वीकार गर्ने र त्यो ठाउँ छोड्ने; जस्तै "मलाई खेल्न जानु छ" भनेर हिँड्ने। (आ) सकारात्मक साथी समूह: खेलकुद क्लब, स्काउट, युवा क्लब, गीत–सङ्गीत समूहमा सहभागी भई खाली समय रचनात्मक बनाउने। (इ) परिवारको भूमिका: अभिभावकले छोराछोरीसँग साथी जस्तै कुरा गर्ने, खल्ती खर्च र सङ्गतको ख्याल राख्ने। (ई) विद्यालयको भूमिका: लागु पदार्थका असर र कानुनी सजायबारे सचेतना कार्यक्रम, नाटक, वक्तृत्वकला र परामर्श सेवा। (उ) कानुनी कारबाही: विद्यालय र बस्तीनजिक लागु पदार्थ बेच्नेबारे प्रहरी (१००) लाई खबर गर्ने। (ऊ) उपचार र पुनःस्थापना: फसेका साथीलाई घृणा नगरी पुनःस्थापना केन्द्र र परामर्श सेवामा पठाउने। जस्तै, हाम्रो टोलमा युवा क्लबले साँझ फुटबल र भलिबल सुरु गरेपछि चोकमा बसेर धूम्रपान गर्ने केटाहरू खेलमा लागेका छन्।

अध्यायको सारांश

• समुदायका स्वास्थ्य समस्याको पहिचान र समाधानका लागि गरिने व्यक्तिगत र सामूहिक क्रियाकलाप सामुदायिक स्वास्थ्य हो; यसमा पोषण, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा, मानसिक स्वास्थ्य, रोकथाम, उपचार, प्रवर्धन र पुनःस्थापना पर्छन्।
• सरुवा रोगको महामारी, कुपोषण, प्रदूषण, लागु पदार्थ, कम उमेरको विवाह, फोहोर व्यवस्थापन र जनचेतनाको कमी मुख्य सामुदायिक स्वास्थ्य समस्या हुन्।
• नेपालमा परिवार नियोजन, खोप, सुरक्षित मातृत्व, पोषण, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका, नसर्ने रोग, किशोर प्रजनन स्वास्थ्य, सरुवा रोग, महामारी निगरानी, गाउँघर क्लिनिक, सुरक्षित गर्भपतन र प्रकोप व्यवस्थापन गरी बाह्र कार्यक्रम सञ्चालनमा छन्।
• समुदायका सबै क्षेत्रमा सरसफाइका गुणस्तरीय सुविधा र वातावरणीय स्वच्छता भएको अवस्था पूर्ण सरसफाइ हो; यसमा व्यक्ति, परिवार र समुदाय तीनैको भूमिका हुन्छ।
• वाटरसिल चर्पीमा पाइपमा जमेको पानीले गन्ध र कीटाणु रोक्छ; इकोसान चर्पीमा दिसा–पिसाब अलग गरी पिसाब १५–३० दिनमा र दिसा ५–६ महिनामा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियमयुक्त मल बनाइन्छ।
• विद्यार्थीको तौल, उचाइ, दृष्टि, दाँत आदि जाँच गर्ने विद्यालय स्वास्थ्य छनोट परीक्षणले लुकेका समस्या समयमै पत्ता लगाउँछ।
• मानसिक स्वास्थ्यमा भावनात्मक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक स्वास्थ्य पर्छन्; तनाव मानसिक दबाब, चिन्ता तनावबाट आएको व्यग्रता र डिप्रेसन लामो निराशा हो।
• व्यायाम, पोषिलो खाना, आठ घण्टा निद्रा, सकारात्मक सोच, परिवार–साथीसँग कुरा, योग–ध्यान र आवश्यक परे परामर्शले मानसिक समस्या व्यवस्थापन हुन्छ।
• मानसिक तनाव शारीरिक लक्षणमा देखिनु कन्भर्सन डिसअर्डर र धेरैमा एकैपटक देखिनु मास कन्भर्सन डिसअर्डर हो।
• लागु औषध नियन्त्रण ऐन, २०३३ ले लागु औषधको खेतीदेखि सेवनसम्म निषेध गरेको छ; गाँजा सेवनमा एक महिनासम्म कैद वा २,००१ रुपियाँसम्म जरिवाना हुन्छ।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. इकोसान चर्पीमा पिसाब कति दिनमा मल बन्छ? [1] (क) ५–६ दिन (ख) १५–३० दिन (ग) ५–६ महिना (घ) एक वर्ष
2. वाटरसिल चर्पीमा गन्ध रोक्ने कुरा कुन हो? [1] (क) फिनेल (ख) ढक्कन (ग) पाइपमा जमेको पानी (घ) खरानी
3. तनावबाट सिर्जित मानसिक व्यग्रतालाई के भनिन्छ? [1] (क) चिन्ता (ख) डिप्रेसन (ग) कन्भर्सन डिसअर्डर (घ) रिस
4. धेरै व्यक्तिमा एकैपटक मुर्छा पर्ने, काम्ने लक्षण देखिनुलाई के भनिन्छ? [1] (क) महामारी (ख) मास कन्भर्सन डिसअर्डर (ग) डिप्रेसन (घ) प्रतिक्षेप
5. लागु औषध नियन्त्रण ऐन कुन सालमा बनेको हो? [1] (क) २०१९ (ख) २०३३ (ग) २०४६ (घ) २०७२
6. मानसिक स्वास्थ्य र मनोसामाजिक परामर्शका लागि कुन नम्बरमा फोन गर्नुपर्छ? [1] (क) १०० (ख) १०२ (ग) ११४५ (घ) ११६६
7. इकोसान मलमा बढी पाइने तत्त्व कुन समूह हो? [1] (क) फलाम, क्याल्सियम, आयोडिन (ख) नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम (ग) कार्बन, अक्सिजन, हाइड्रोजन (घ) सोडियम, क्लोरिन, जिङ्क
8. पूर्ण सरसफाइमा पर्दैन: [1] (क) महिनावारी स्वच्छता (ख) ढल व्यवस्थापन (ग) सुरक्षित खानेपानी (घ) फोहोर खोलामा फाल्नु

समूह क का उत्तर

१. (ख) — पिसाब १५–३० दिनमा र दिसा ५–६ महिनामा मल बन्छ।

२. (ग) — प्यानमुनिको घुमाउरो पाइपमा जमेको पानी नै वाटरसिल हो।

३. (क) — तनावबाट आएको व्यग्रता चिन्ता हो; लामो निराशा डिप्रेसन हो।

४. (ख) — एकभन्दा बढी व्यक्तिमा एकैपटक देखिए मास कन्भर्सन डिसअर्डर भनिन्छ।

५. (ख) — लागु औषध नियन्त्रण ऐन, २०३३ ले लागु पदार्थको सूची र सजाय तोकेको छ।

६. (घ) — ११६६ मानसिक स्वास्थ्य परामर्श हो; ११४५ लैङ्गिक हिंसा, १०० प्रहरी र १०२ एम्बुलेन्स हुन्।

७. (ख) — मलमूत्रबाट बनेको मलमा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियम बढी हुन्छ।

८. (घ) — फोहोर खोलामा फाल्नु प्रदूषण हो; बाँकी तीनै पूर्ण सरसफाइका पक्ष हुन्।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. सामुदायिक स्वास्थ्य भनेको के हो? यसमा पर्ने चार पक्ष लेख्नुहोस्। [2]
2. सामुदायिक स्वास्थ्यका कुनै चार साझा समस्या लेख्नुहोस्। [2]
3. पूर्ण सरसफाइका लागि परिवारले गर्नुपर्ने कुनै चार काम लेख्नुहोस्। [2]
4. इकोसान चर्पीलाई किन वातावरणमैत्री भनिन्छ? [2]
5. विद्यालय स्वास्थ्य छनोट परीक्षणका कुनै चार महत्त्व लेख्नुहोस्। [2]
6. मानसिक रूपमा स्वस्थ व्यक्तिका कुनै चार विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
7. डिप्रेसनका कुनै चार कारण लेख्नुहोस्। [2]
8. लागु पदार्थले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीमा असर गर्छ भन्नुको अर्थ के हो? [2]

समूह ख का उत्तर

१. समुदायका स्वास्थ्य समस्याको पहिचान र समाधानका लागि गरिने व्यक्तिगत तथा सामूहिक क्रियाकलाप र अभियान सामुदायिक स्वास्थ्य हो। पक्ष: पोषण, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा, मानसिक स्वास्थ्य (साथै रोगको रोकथाम र उपचार, स्वास्थ्य प्रवर्धन, पुनःस्थापना)।

२. (क) सामाजिक सद्भाव र सहभागितामा कमी; (ख) स्वास्थ्य सेवामा सबैको पहुँच नपुग्नु; (ग) गरिबी, भोकमरी र न्यून पोषण; (घ) अव्यवस्थित बसोबास र फोहोरको उचित व्यवस्थापन नहुनु।

३. (क) घरका सबै कोठा, भुइँ, झ्यालढोका र आँगनको नियमित सरसफाइ; (ख) धारा र शौचालयको सरसफाइ र मर्मत; (ग) कुहिने फोहोर छुट्याई जैविक मल बनाउने; (घ) करेसाबारी, कौसीखेती र फूलबारीको सरसफाइ।

४. यसमा दिसा–पिसाब खोला वा भूमिगत पानीमा मिसिँदैनन्, पानी थोरै खर्च हुन्छ, मलमूत्र सङ्क्रमणमुक्त बनाई मलका रूपमा खेतमा प्रयोग हुन्छ र रासायनिक मलको प्रयोग घट्छ; त्यसैले यसले प्रदूषण दिगो रूपमा नियन्त्रण गर्छ।

५. (क) सामान्य अवलोकनबाट नदेखिने समस्या पहिचान हुन्छ; (ख) न्यून शुल्कमा जाँच हुन्छ; (ग) विद्यार्थीलाई आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था थाहा हुन्छ; (घ) अभिभावकलाई समयमै जानकारी दिई उपचारमा पठाउन सकिन्छ।

६. (क) दैनिक जीवनमा उद्देश्यपूर्ण काम गर्छ; (ख) तनाव आफ्नै प्रयासले व्यवस्थापन गर्छ; (ग) भावना र विचार व्यक्त गर्छ; (घ) बदलिएको परिस्थितिमा सहज समायोजन गर्छ।

७. (क) आफूलाई मानसिक रूपमा कमजोर ठान्ने प्रवृत्ति; (ख) शारीरिक र मानसिक दुर्व्यवहार वा शोषण; (ग) एक्लोपन र पारिवारिक समस्या; (घ) नजिकको व्यक्ति गुमाउनु वा विश्वास गरेको व्यक्तिबाट धोका पाउनु।

८. मस्तिष्क र सुषुम्ना मिलेको केन्द्रीय स्नायु प्रणालीले सोचाइ, निर्णय, भावना र शरीरका काम नियन्त्रण गर्छ। लागु पदार्थले यसको काम बिगार्दा व्यक्तिको सोचाइ र भावनामा नकारात्मक परिवर्तन आउँछ, निर्णय गलत हुन्छ, सन्तुलन र होस गुम्छ र पदार्थमाथि निर्भरता बढ्छ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. सामुदायिक स्वास्थ्य समस्या समाधानका उपाय लेखी नेपालमा सञ्चालित कुनै चार सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यक्रमको परिचय दिनुहोस्। [4]
2. पूर्ण सरसफाइ कायम गर्न व्यक्ति र समुदायले गर्नुपर्ने कामको व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
3. तनाव, चिन्ता र डिप्रेसनका असर लेखी तिनको रोकथाम र नियन्त्रणका उपाय सुझाउनुहोस्। [4]
4. कन्भर्सन डिसअर्डरको परिचय, कारण, लक्षण र व्यवस्थापन लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. उपाय: (क) व्यक्तिगत र वातावरणीय स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रम; (ख) कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट मल र नकुहिने फोहोरको कम उत्पादन, पुनःप्रयोग र पुनःचक्रण; (ग) स्थानीय खानेकुराको प्रयोग र पोषण सचेतना; (घ) सुरक्षित मातृत्व र खोप; (ङ) सरुवा रोग नियन्त्रण; (च) सुरक्षित खानेपानी, सार्वजनिक शौचालय र ढलमा समुदायको सहभागिता; (छ) किशोर, जेष्ठ नागरिक र लैङ्गिकमैत्री सेवा; (ज) स्वास्थ्य बिमा; (झ) सरोकारवालाको परिचालन। कार्यक्रम: (१) राष्ट्रिय खोप कार्यक्रम — बालबालिका र गर्भवतीलाई निःशुल्क खोप दिई दादुरा, पोलियो, क्षयरोग जस्ता रोग रोक्छ। (२) सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रम — गर्भ जाँच, स्वास्थ्य संस्थामा सुत्केरी र यातायात खर्च दिई मातृ मृत्यु घटाउँछ। (३) महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका कार्यक्रम — गाउँटोलमा स्वास्थ्य शिक्षा, पोषण, परिवार नियोजनका साधन र खोप अभियानमा सहयोग गर्छ। (४) गाउँघर क्लिनिक — टाढाका बस्तीमा मासिक रूपमा जाँच, खोप र परामर्श पुर्‍याउँछ।

२. व्यक्तिले: नियमित दाँत माझ्ने, नुहाउने, नङ–कपाल काट्ने र कोर्ने; आफ्ना कपडा, सामान र कोठा सफा राख्ने; दिसापछि, खाना पकाउनु र खानुअघि, फोहोर छोएपछि र बच्चालाई खुवाउनुअघि साबुनपानीले हात धुने; महिनावारीमा प्याडको सही व्यवस्थापन र सरसफाइ गर्ने। समुदायले: स्वच्छ खानेपानी आपूर्ति र मुहानको नियमित निरीक्षण–मर्मत; संस्थाका परिसर सफा राख्ने; मठ, मन्दिर, गुम्बा, पाटी, पौवा, घाट, सडक र पार्कको सरसफाइ; हात धुने सुविधासहित सार्वजनिक शौचालय; विद्यालयमा बालमैत्री, लैङ्गिकमैत्री, अपाङ्गमैत्री र महिनावारी सामग्रीसहितको शौचालय; जैविक–अजैविक फोहोर र ढल निकासको प्रबन्ध; अस्पतालको घातक फोहोरको सुरक्षित व्यवस्थापन।

३. असर: शारीरिक — टाउको र मांसपेशी दुख्ने, निद्रा नलाग्ने; मानसिक — ध्यान केन्द्रित गर्न र निर्णय लिन नसक्ने; संवेगात्मक — रिसाउने, झर्कने, आफूलाई दुःखी र कमजोर ठान्ने, आत्मविश्वास घट्ने; सामाजिक — भावना व्यक्त गर्न नसक्ने, जिम्मेवारी बोध नगर्ने, एक्लिने। रोकथाम र नियन्त्रण: (क) सकारात्मक सोच, रुचिका खेल र रचनात्मक काम; (ख) परिवारसँग घुलमिल र छलफल; (ग) पर्याप्त निद्रा, पोषिलो खाना र नियमित व्यायाम; (घ) आफन्त र साथीसँग नियमित सम्पर्क; (ङ) दैनिक तालिकाअनुसार सक्रिय दिनचर्या; (च) योग र ध्यान; (छ) सामाजिक सञ्जालको सही उपयोग; (ज) समस्या देखिए शिक्षक, चिकित्सक वा मनोविद्सँग परामर्श।

४. परिचय: मानसिक तनाव शारीरिक लक्षणका रूपमा देखिने समस्या कन्भर्सन डिसअर्डर हो; धेरैजनामा एकैपटक देखिए मास कन्भर्सन डिसअर्डर भनिन्छ। कारण: आफ्ना आवश्यकता पूरा नहुनु, दुर्घटनामा पर्नु, यौन हिंसाजन्य घटनामा पर्नु, लामो समय दबाइएको तनाव। लक्षण: मुर्छा पर्ने, काम्ने, रुने, कराउने, फिँज काढ्ने, उत्तेजित हुने, बर्बराउने, एक्लै बस्न रुचाउने। व्यवस्थापन: समस्या समयमै पहिचान गर्ने; बिरामीलाई भिडबाट टाढा शान्त ठाउँमा राख्ने; व्यक्ति आफैँ अग्रसर भई साथी, शिक्षक र अभिभावकको सहयोग लिने; झारफुक नगरी चिकित्सकको सल्लाह र परामर्शमा समयमै उपचार गर्ने।