एथलेटिक्स र साहसिक क्रियाकलाप

विद्यालयको वार्षिक खेलकुदमा कोही दौडमा प्रथम हुन्छ, कोही बालुवाको खाल्डोमा सबैभन्दा टाढा उफ्रन्छ, कोही गोला सबैभन्दा टाढा फाल्छ। हिँड्नु, दौडनु, उफ्रनु र फाल्नु मानिसका सबैभन्दा आधारभूत चाल हुन्; यिनैलाई नियमबद्ध प्रतियोगिता बनाइएको हो एथलेटिक्स। अर्कातिर पोखराको आकाशमा प्याराग्लाइडर उड्छन् र भोटेकोसीको पुलबाट मानिस बन्जी जम्प गर्छन् — यी साहसिक क्रियाकलाप ले नेपाललाई विश्वभर चिनाएका छन्। किताबको सुरुमा विद्यार्थीले हिँड्ने, दौडने र फाल्ने गरेको चित्र देखाएर सोधिएको छ: (क) तपाईँको विद्यालयमा यस्ता क्रियाकलाप हुन्छन्? (ख) यिनलाई के भनिन्छ र तपाईँ कुन कुनमा भाग लिनुहुन्छ?

७.१ एथलेटिक्स

जुनसुकै खेलका लागि एथलेटिक्सलाई आधारभूत खेल मानिन्छ, किनकि सबै खेलमा दौडने, उफ्रने र फाल्ने क्षमता चाहिन्छ। हिँडाइ र दौडाइ ट्र्याक इभेन्ट अन्तर्गत र फ्याँकाइ र उफ्राइ फिल्ड इभेन्ट अन्तर्गत पर्छन्। यस एकाइमा ३,००० मिटर दौड, ब्याटनसहितको रिले दौड, लङजम्प, हाइजम्प र सटपुटका सीप अभ्यास गरिन्छ।

७.१.१ ३,००० मिटरको दौड

३,००० मिटरको दौड लामो दौड हो र यसलाई ट्र्याक इभेन्टमा राखिन्छ। छोटकरीमा यसलाई "थ्री के रन" पनि भनिन्छ।

ट्र्याकको लम्बाइ	३,००० मिटर पूरा गर्न चक्कर	हिसाब
४०० मिटर	७.५ चक्कर	३,००० ÷ ४०० = ७.५
२०० मिटर	१५ चक्कर	३,००० ÷ २०० = १५

दौडनुअघि हल्का जगिङ गर्नुपर्छ; जगिङले जिउ तताउने कसरतको काम गर्छ र खेलाडीलाई घाइते हुनबाट जोगाउँछ। लामो दौडमा वेग, तागत र सहनशीलता अति आवश्यक हुन्छ। निरन्तर तालिम र अभ्यासले मात्र सफलता मिल्छ; लामो दौडको तयारीका लागि छोटो र मध्यम दौडको अभ्यास पनि चाहिन्छ।

७.१.२ रिले दौड

रिले दौड समूहमा खेलिने दौड हो। नियमअनुसार ४ × १०० मिटर (जम्मा ४०० मिटर) र ४ × ४०० मिटर (जम्मा १,६०० मिटर) का रिले प्रचलनमा छन्। प्रत्येक टोलीमा चार जना खेलाडी हुन्छन् र उनीहरू ब्याटन पास गर्दै दौडन्छन्। पहिलो खेलाडीले क्राउच अवस्था (बसेर गरिने सुरुआत) बाट दौड सुरु गरी तोकिएको दुरी पार गरेपछि साथीलाई ब्याटन दिन्छ।

ब्याटन पास लिने तरिका:

• हेरेर (भिजुअल) तरिका: लिने खेलाडीले पछाडि फर्केर ब्याटन हेर्दै लिने। लामो रिले (४ × ४००) मा बढी प्रयोग हुन्छ, किनकि दिने खेलाडी थाकेको हुन्छ।
• नहेरी (ननभिजुअल) तरिका: लिने खेलाडीले पछाडि नहेरी हात पछाडि फैलाएर लिने। छोटो रिले (४ × १००) मा गति नघटाउन यही प्रयोग हुन्छ।

ब्याटन दिने तरिका:

• डाउन स्विप: ब्याटनलाई माथिबाट तलतिर ल्याएर साथीको माथि फर्केको हत्केलामा थमाउने।
• अप स्विप: ब्याटनलाई तलबाट माथितिर ल्याएर साथीको तल फर्केको हातले समात्न मिल्ने गरी दिने।

रिले दौडका साधारण नियम:

• १. ४ × १०० मिटर रिलेमा सबै खेलाडीले आआफ्नै लेनमा दौडनुपर्छ।
• २. ४ × ४०० मिटर रिलेमा पहिलो खेलाडी पूरै आफ्नै लेनमा दौडन्छ; ब्याटन लिएको दोस्रो खेलाडी आफ्नै लेनमा दौडेर ब्रेक लाइन पार गरेपछि जुनसुकै लेनमा पस्न मिल्छ; तेस्रो र चौथो खेलाडी पनि ब्याटन लिएपछि जुनसुकै लेनबाट दौडन मिल्छ।
• ३. ब्याटन हातमै बोक्नुपर्छ र साथीकै हातमा दिनुपर्छ (फाल्न पाइँदैन)।
• ४. दौडका बेला ब्याटन खसे खसाउने खेलाडीले नै टिप्नुपर्छ।
• ५. अरू खेलाडीलाई तान्ने वा घचेट्ने काम गर्नु हुँदैन।
• ६. ब्याटन पास तोकिएको क्षेत्रभित्र मात्र गर्नुपर्छ।

७.१.३ लङजम्प

शिक्षकको सहयोगमा लङजम्पका लागि स्यान्डपिट तयार गर्नुहोस्; दुर्घटनाबाट बच्न सकेसम्म मसिनो बालुवा भरी सम्म पार्नुहोस्। फ्लाइटका लागि सुरुमा २–३ फिट उचाइबाट हाम फाल्ने र बालुवामा अवतरण गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्। सुरुमा ठाउँमै उभिएर उफ्रने (ब्रोडजम्प) अभ्यास पनि गर्नुहोस्। लङजम्पका चार चरण छन्:

• चरण १ — एप्रोच: एउटा सुरु रेखा र अर्को अन्तिम रेखा खिची पालैपालो सकेसम्म वेगले दौडने अभ्यास गर्ने।
• चरण २ — टेकअफ: एप्रोच दौडको अन्तिममा टेकअफ सुरु हुन्छ। ट्र्याकमा दौडँदै आएर टेकअफ अभ्यास गर्ने; ट्र्याकमै लामा–लामा पाइला चाल्दै घुँडा माथि–माथि गर्दै करिब १० देखि १५ पाइलासम्म दुरी पार गर्ने।
• चरण ३ — फ्लाइट: टेकअफपछि दौडको वेगले शरीर हावामा उठ्छ र टाढा पुग्छ; यस अवस्थामा हात र गोडाको सहायताले पेटलाई अगाडि हुत्याउने।
• चरण ४ — ल्यान्डिङ: हुत्तिएको शरीरलाई गोडाको कुर्कुच्चाको मदतले टेकअफ बोर्डभन्दा सकेसम्म टाढा स्यान्डपिटमा अवतरण गराउने।

अवतरण सीप बलियो बनाउन स्यान्डपिटमा ब्रोडजम्प गर्ने, ५ देखि १० पटकसम्म दुवै गोडा उचाली घुँडाले पेट छुने कसरत गर्ने र एउटा गोडाले टेक्दै ५ देखि ७ लामा पाइला पार गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।

लङजम्पका साधारण नियम:

क्र.स.	नियम
१	खेलाडी ८ भन्दा बढी भए प्रत्येकलाई ३ जम्पको मौका; ८ वा कम भए प्रत्येकलाई ६ जम्पको मौका
२	प्रतियोगिता सुरु नहुँदासम्म मैदानमा अभ्यास गर्न पाइन्छ, प्रतियोगिताका बेला पाइँदैन
३	दौडपथ कम्तीमा ४० मिटर लामो हुनुपर्छ
४	नाप टेकअफ बोर्ड (रेखा) बाट अवतरणको सबैभन्दा नजिकको चिह्नसम्म लिइन्छ
५	हावामा शरीर घुमाउने वा चक्कर लगाउने (जिम्नास्टिक्स) अमान्य हुन्छ
६	दौडपथमा प्रवेश गरेको १ मिनेटभित्र जम्प गरिसक्नुपर्छ
७	सफल जम्पमध्ये प्रत्येकको उत्कृष्ट जम्पका आधारमा स्थान निर्धारण हुन्छ

७.१.४ हाइजम्प

दौडँदै गएर सकेसम्म अग्लो डोरी, काठ वा बार नाघ्ने काम हाइजम्प हो। हाइजम्पका प्रकार: सिजर स्टाइल, वेस्टर्न रोल, इस्टर्न रोल, स्ट्रेडल (बेली रोल) र फसबरी फ्लप। सबै प्रकारमा अवतरण विधि फरक हुन्छ — वेस्टर्न रोलमा टेकअफ गरेकै गोडाले अवतरण गरिन्छ, बेली रोलमा ठिक उल्टो र फसबरी फ्लपमा ढाडबाट अवतरण गरिन्छ।

अब फोम वा म्याटको बन्दोबस्त मिलाई स्ट्रेडल हाइजम्पका चरण अभ्यास गर्नुहोस्:

• चरण १ — एप्रोच: एप्रोच दौडबाट सुरुआत हुन्छ। क्लियरेन्स बारको दायाँ वा बायाँ भागबाट पाँचदेखि सात पाइलासम्म अर्धवृत्ताकार दौड गर्ने र बारम्बार अभ्यास गर्ने।
• चरण २ — टेकअफ: एप्रोचपछि एउटा गोडा ले छिटो जमिन छोडेर उफ्रने। दायाँ हात बढी चलाउनेले बायाँ गोडाबाट र बायाँ हात बढी चलाउनेले दायाँ गोडाबाट टेकअफ गर्ने; कम्तीमा पाँच–छ पटक दोहोर्‍याउने।
• चरण ३ — क्लियरेन्स: उफ्रेको शरीरले गोडासँगै पूरै बार नाघ्ने प्रयास गर्ने; टाउको, शरीर र गोडाले बार नाघेपछि शरीर घोप्टो पार्ने र पुट्ठाले बार नछोओस् भनी हिप अलिकति माथि उठाउने।
• चरण ४ — अवतरण: बार नाघेपछि जिउ मोड्दै काँध र पिठ्युँबाट म्याटमा पल्टने; अवतरण क्षेत्र सुरक्षित बनाउने।

हाइजम्पका साधारण नियम:

• १. हाइजम्प गर्ने खेलाडीलाई नाघ्ने उचाइबारे पूर्वसूचना दिनुपर्छ।
• २. प्रत्येक राउन्डपछि कम्तीमा २ से.मि. उचाइ बढाउनुपर्छ।
• ३. दुवै गोडाले टेकअफ गर्न पाइँदैन (एउटै गोडाबाट उफ्रनुपर्छ)।
• ४. दुई पोलबिचको दुरी ४ मिटर हुनुपर्छ।
• ५. बार नाघ्दा पोलमा राखिएको बार खस्नु हुँदैन; खसे असफल प्रयास मानिन्छ।

आधार	लङजम्प	हाइजम्प
उद्देश्य	सकेसम्म टाढा उफ्रनु	सकेसम्म अग्लो बार नाघ्नु
एप्रोच	सिधा, तीव्र दौड (कम्तीमा ४० मि. दौडपथ)	५–७ पाइलाको अर्धवृत्ताकार दौड
अवतरण स्थान	बालुवाको स्यान्डपिट	फोम वा म्याट
नाप	टेकअफ बोर्डदेखि अवतरण चिह्नसम्मको दुरी	बार राखिएको उचाइ
मुख्य चरण	एप्रोच, टेकअफ, फ्लाइट, ल्यान्डिङ	एप्रोच, टेकअफ, क्लियरेन्स, अवतरण

७.१.५ सटपुट

निश्चित तौलको फलामको डल्लो (सट वा गोला) लाई तोकिएको घेराभित्रबाट निर्धारित क्षेत्रभित्र सकेसम्म टाढा फाल्ने फिल्ड इभेन्टलाई सटपुट भनिन्छ। यसका सीप चरणबद्ध रूपमा अभ्यास गरिन्छ:

• चरण १ — होल्डिङ (ग्रिप): सटलाई राम्रोसँग समाउने सीप। चोरऔँला, बुढीऔँला र माझीऔँलाको प्रयोग गरी पाँचै औँला हत्केलासँग जोडिने गाँठामा सट राखेर औँलाले समाउने (हत्केलाले होइन)। दायाँ र बायाँ दुवै हातले पालैपालो ग्रिप अभ्यास गर्ने; सट उठाएर काँधमाथि राख्ने र घेराको केन्द्रमा बिस्तारै राखेर अर्कोलाई पालो दिने।
• चरण २ — स्टान्स: ग्रिप गरेको सटलाई काँधमाथि कानको नजिक (घाँटीमा टाँसेर) राख्ने; टाढा फाल्ने मानसिक योजना बनाउने र शरीरको सम्पूर्ण भार फाल्ने दिशाको विपरीततिरको गोडा मा पार्ने।
• चरण ३ — ग्लाइडिङ: तयारी अवस्थापछि फ्याँक्ने तरिकाअनुसार शरीर सिफ्ट वा ग्लाइड गर्ने; ग्लाइड गर्दा फाल्ने दिशातिर गोडालाई एकै झट्कामा केन्द्रबाट अगाडिको बोर्डसम्म सार्ने।
• चरण ४ — फ्याँक्ने र रिभर्स: ग्लाइडलगत्तै सटलाई हातबाट सकेसम्म टाढा धकेलेर फ्याँक्ने र घेराबाहिर नखस्न शरीर एक चक्कर घुमाउँदै गोडा फेरेर केन्द्रतिर फर्कने।

७.२ साहसिक क्रियाकलाप

यस्ता क्रियाकलाप गर्दा पर्याप्त सुरक्षा र सावधानी अनिवार्य हुन्छ। प्याराग्लाइडिङ, नदी र्‍याफ्टिङ, पर्वतारोहण र बन्जी जम्पिङ नेपालका लोकप्रिय साहसिक क्रियाकलाप हुन्। साहसिक पर्यटन का लागि नेपाल विश्वमा परिचित छ। साहसिक क्रियाकलाप हावा, हिउँ वा जमिनमा गर्न सकिन्छ; यहाँ हावामा गरिने बन्जी जम्पिङ, प्याराग्लाइडिङ र प्यारासुटिङ तथा हिउँमा गरिने आइस स्केटिङ र आइस क्लाइम्बिङ पढिन्छ।

(क) बन्जी जम्पिङ

अग्लो ठाउँबाट तन्किने डोरी खुट्टामा बाँधेर हावामा हाम फाल्ने रमाइलो साहसिक कार्य बन्जी जम्पिङ हो। यसले डर हटाउन र निडर बन्ने गुण विकास गर्न मदत गर्छ। यो सबैका लागि होइन, साहसी र शारीरिक तथा मानसिक रूपमा तयार व्यक्तिका लागि उपयुक्त हुन्छ।

• भोटेकोसी (सिन्धुपाल्चोक) को बन्जी जम्पिङ करिब १६० मिटर उचाइमा छ; पाठ्यपुस्तकअनुसार यो एसियाको तेस्रो ठुलो बन्जी जम्पिङ क्षेत्र हो।
• पोखरा र कुस्मा (पर्वत) मा पनि बन्जी जम्पिङ छ; कुस्माको बन्जी नेपालकै अग्लो र विश्वकै दोस्रो अग्लो मानिन्छ।

सावधानी: गोडा वा ढाडमा चोट, हाड भाँचिएको वा छारे रोग भएका व्यक्तिले गर्नु हुँदैन; जम्पका बेला रक्तचाप अत्यधिक बढ्ने भएकाले उच्च रक्तचाप, मुटु रोग भएका र गर्भवतीले पनि गर्नु हुँदैन।

(ख) प्याराग्लाइडिङ

प्याराग्लाइडिङ हावामा गरिने रमाइलो खेल हो। पाइलटले करिब १५ किलोग्राम को प्याराग्लाइडर बोकेर भिरालोमा तीव्र वेगले दौडेर टेकअफ लिन्छ र हावाको धारमा तैरिँदै उड्छ। आवश्यक सामग्री: पखेटा (विङ), डोरी, हार्नेस, हेल्मेट र सनग्लास। १०० के.जी. भन्दा कम तौल भएका इच्छुक व्यक्ति उपयुक्त मानिन्छन्।

सावधानी: हेल्मेट अनिवार्य; हावाको वेग र उडान स्थलमा रुख वा अवरोध जाँच्ने; सम्भव भए प्राथमिक उपचार बाकस राख्ने; गर्भवती, दम रोगी, मुटु रोगी र छारे रोगीले नगर्ने।

(ग) प्यारासुटिङ

आकाशमा उचाइबाट हाम फालेर प्यारासुटको सहायताले तल झर्ने काम प्यारासुटिङ हो। प्यारासुट उचाइबाट खसेको वस्तुको वेग कम गर्ने साधन हो। सुरुमा तातो हावाको बेलुनबाट प्यारासुटिङ गरिन्थ्यो; आधुनिक युगमा हवाईजहाजबाट हाम फालेर गरिन्छ। प्यारासुट खुलेपछि मात्र चाहेको दिशामा मोड्न सकिन्छ; अवतरणका बेला चोटपटकबाट बच्न धेरै होसियारी चाहिन्छ।

आधार	प्याराग्लाइडिङ	प्यारासुटिङ
सुरुआत	पहाडको भिरालोबाट दौडेर टेकअफ	हवाईजहाज वा बेलुनबाट हाम फालेर
उडान	हावाको धारमा लामो समय उड्न र माथि उक्लिन सकिन्छ	मुख्यतः तलतिर मात्र झरिन्छ
साधन खुल्ने समय	सुरुदेखि नै खुला पखेटा	केही बेर खसेपछि प्यारासुट खुल्छ
नेपालमा	पोखरा (सराङकोट), बन्दीपुर लगायत	सीमित, विशेष तालिमसहित

(घ) आइस स्केटिङ र आइस क्लाइम्बिङ

खुट्टामा हिउँ वा बरफमा चिप्लने विशेष जुत्ता लगाएर बरफमा खेलिने क्रियाकलाप आइस स्केटिङ हो। उकालो ठाउँको हिउँ वा बरफ चढ्ने कार्य आइस क्लाइम्बिङ हो। यी इनडोर वा आउटडोर दुवै रूपमा खेलिन्छन्; प्राकृतिक रूपमा जमेको हिउँमा खेल्न पाए अझ रमाइलो हुन्छ। आइस स्केटिङ जुत्ता, हेल्मेट जस्ता सुरक्षा सामग्री अनिवार्य हुन्छन्।

नेपालमै विश्वका दस अग्ला हिमालमध्ये आठ भएकाले यस्ता साहसिक क्रियाकलापमार्फत खेल पर्यटन को प्रचुर सम्भावना छ।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

(क) एथलेटिक्स केलाई भनिन्छ? हिँडाइ, दौडाइ, फ्याँकाइ र उफ्राइका प्रतियोगितात्मक क्रियाकलापको संयुक्त रूपलाई एथलेटिक्स भनिन्छ; यसलाई ट्र्याक एन्ड फिल्ड पनि भनिन्छ। हिँडाइ र दौडाइ ट्र्याक इभेन्ट तथा फ्याँकाइ (सटपुट) र उफ्राइ (लङजम्प, हाइजम्प) फिल्ड इभेन्ट हुन्। जुनसुकै खेलका लागि यो आधारभूत खेल हो।

(ख) ब्याटन पास दिने तरिकाको सङ्क्षिप्त परिचय दिनुहोस्। रिले दौडमा ब्याटन आदानप्रदान क्षेत्रभित्र दुई तरिकाले दिइन्छ: (अ) डाउन स्विप — ब्याटनलाई माथिबाट तल ल्याएर साथीको माथि फर्केको हत्केलामा थमाउने; (आ) अप स्विप — ब्याटनलाई तलबाट माथि ल्याएर साथीको तल फर्केको हातले समात्ने गरी दिने। लिने खेलाडीले पछाडि हेरेर (भिजुअल) वा नहेरी (ननभिजुअल) ब्याटन लिन्छ। ब्याटन हातमै दिनुपर्छ, फाल्न पाइँदैन।

(ग) हाइजम्प र लङजम्पबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्। (अ) लङजम्पमा सकेसम्म टाढा र हाइजम्पमा सकेसम्म अग्लो उफ्रिन्छ। (आ) लङजम्पमा सिधा तीव्र एप्रोच हुन्छ; हाइजम्पमा ५–७ पाइलाको अर्धवृत्ताकार एप्रोच हुन्छ। (इ) लङजम्पमा बालुवाको स्यान्डपिटमा र हाइजम्पमा म्याटमा अवतरण गरिन्छ। (ई) लङजम्पको नाप दुरीमा र हाइजम्पको नाप बारको उचाइमा लिइन्छ। (उ) लङजम्पका चरण एप्रोच, टेकअफ, फ्लाइट, ल्यान्डिङ र हाइजम्पका चरण एप्रोच, टेकअफ, क्लियरेन्स, अवतरण हुन्।

(घ) सटपुट फ्याँक्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा लेख्नुहोस्। (अ) सटलाई हत्केलाले होइन, औँलाको जरामा राखेर ग्रिप गर्ने; (आ) सटलाई कानको नजिक घाँटीमा टाँसेर राख्ने र शरीरको भार पछाडिको गोडामा पार्ने; (इ) ग्लाइड एकै झट्कामा केन्द्रबाट बोर्डतिर गर्ने; (ई) सटलाई क्रिकेट बलझैँ फ्याँक्ने होइन, काँधबाट धकेल्ने; (उ) फ्याँकेपछि गोडा फेरेर (रिभर्स) घेराभित्रै रहने; (ऊ) तोकिएको क्षेत्रभित्र मात्र फाल्ने, फाल्ने क्षेत्रमा कोही नभएको सुनिश्चित गर्ने र पालैपालो मात्र फाल्ने।

(ङ) प्याराग्लाइडिङ र प्यारासुटमा के फरक छ, लेख्नुहोस्। प्याराग्लाइडिङमा पाइलटले करिब १५ के.जी. को प्याराग्लाइडर बोकेर पहाडको भिरालोबाट दौडेर टेकअफ लिन्छ र हावाको धारमा लामो समयसम्म उड्न सक्छ। प्यारासुटिङमा हवाईजहाज वा बेलुनबाट हाम फालिन्छ र खसेको वेग घटाउन प्यारासुट खोलेर तलतिर झरिन्छ; प्यारासुट खुलेपछि मात्र दिशा मोड्न सकिन्छ। प्याराग्लाइडिङ मनोरञ्जनात्मक उडान हो भने प्यारासुटिङ मुख्यतः सुरक्षित रूपमा तल झर्ने साहसिक कार्य हो।

(च) बन्जी जम्पिङ गर्नुअघि ध्यान दिनुपर्ने कुनै दुई कुरा उल्लेख गर्नुहोस्। (अ) गोडा वा ढाडमा चोट, हाड भाँचिएको वा छारे रोग छैन भन्ने सुनिश्चित गर्ने; (आ) उच्च रक्तचाप, मुटु रोग भएका र गर्भवतीले गर्नु हुँदैन, किनकि जम्पका बेला रक्तचाप अत्यधिक बढ्छ। (थप: शारीरिक र मानसिक रूपमा तयार हुने र मान्यताप्राप्त, सुरक्षित उपकरण भएको ठाउँमा मात्र गर्ने।)

(छ) नेपालमा साहसिक खेल र खेल पर्यटनको सम्भावना छ, प्रस्ट पार्नुहोस्। नेपालमा सगरमाथासहित विश्वका आठ अग्ला हिमाल छन्, जसले पर्वतारोहण, आइस क्लाइम्बिङ र हिमाली पदयात्राको अवसर दिन्छन्। भोटेकोसी, त्रिशूली, सुनकोसी, कालीगण्डकी जस्ता तीव्र बहावका नदी र्‍याफ्टिङ र क्यानोइङका लागि प्रसिद्ध छन्। पोखराको सराङकोट प्याराग्लाइडिङका लागि विश्वका उत्कृष्ट ठाउँमध्ये पर्छ; भोटेकोसी र कुस्माका बन्जी जम्पिङ संसारकै अग्लामध्ये पर्छन्। पहाडी भूगोलमा चट्टान आरोहण, माउन्टेन बाइकिङ र जिपलाइनको पनि सम्भावना छ। यी क्रियाकलापले विदेशी मुद्रा, स्थानीय रोजगारी, होटल र यातायात व्यवसाय बढाउँछन्। सुरक्षा मापदण्ड, तालिमप्राप्त जनशक्ति, पूर्वाधार र प्रचारमा लगानी गरे नेपाल साहसिक खेल पर्यटनको प्रमुख गन्तव्य बन्न सक्छ।

अध्यायको सारांश

• हिँडाइ, दौडाइ, फ्याँकाइ र उफ्राइको संयुक्त रूप एथलेटिक्स (ट्र्याक एन्ड फिल्ड) हो; हिँडाइ–दौडाइ ट्र्याक र फ्याँकाइ–उफ्राइ फिल्ड इभेन्ट हुन्।
• ३,००० मिटर दौड लामो दौड हो; ४०० मि. ट्र्याकमा ७.५ र २०० मि. ट्र्याकमा १५ चक्कर लगाइन्छ; दौडअघि जगिङले जिउ तताउँछ।
• रिले दौड ४ × १०० र ४ × ४०० मिटरको हुन्छ; ब्याटन हेरेर वा नहेरी लिइन्छ र डाउन स्विप वा अप स्विपले दिइन्छ; पास तोकिएको क्षेत्रभित्रै गर्नुपर्छ।
• लङजम्पका चरण एप्रोच, टेकअफ, फ्लाइट, ल्यान्डिङ हुन्; दौडपथ कम्तीमा ४० मिटर र प्रवेश गरेको १ मिनेटभित्र जम्प गर्नुपर्छ।
• हाइजम्पका शैली सिजर, वेस्टर्न रोल, इस्टर्न रोल, स्ट्रेडल र फसबरी फ्लप हुन्; एउटै गोडाबाट टेकअफ, हरेक राउन्डमा कम्तीमा २ से.मि. उचाइ वृद्धि र पोलबिच ४ मिटर हुन्छ।
• सटपुटका चरण ग्रिप, स्टान्स, ग्लाइड र फ्याँक्ने–रिभर्स हुन्।
• उच्च मनोबल चाहिने, जोखिमयुक्त मनोरञ्जनात्मक क्रियाकलाप साहसिक क्रियाकलाप हुन्; बन्जी जम्पिङ, प्याराग्लाइडिङ, प्यारासुटिङ, आइस स्केटिङ र आइस क्लाइम्बिङ यसका उदाहरण हुन्।
• भोटेकोसीको बन्जी करिब १६० मिटर उचाइमा छ र कुस्माको बन्जी विश्वकै दोस्रो अग्लो मानिन्छ; उच्च रक्तचाप, मुटु रोग, छारे रोग भएका र गर्भवतीले यस्ता खेल गर्नु हुँदैन।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. ४०० मिटरको ट्र्याकमा ३,००० मिटर दौडन कति चक्कर लगाउनुपर्छ? [1] (क) ६ (ख) ७.५ (ग) १० (घ) १५
2. रिले दौडको एउटा टोलीमा कति खेलाडी हुन्छन्? [1] (क) २ (ख) ३ (ग) ४ (घ) ६
3. लङजम्पको दौडपथ कम्तीमा कति लामो हुनुपर्छ? [1] (क) २० मि. (ख) ३० मि. (ग) ४० मि. (घ) ६० मि.
4. ढाडबाट अवतरण गरिने हाइजम्पको शैली कुन हो? [1] (क) सिजर (ख) वेस्टर्न रोल (ग) स्ट्रेडल (घ) फसबरी फ्लप
5. हाइजम्पमा दुई पोलबिचको दुरी कति हुन्छ? [1] (क) २ मि. (ख) ३ मि. (ग) ४ मि. (घ) ५ मि.
6. सटपुटमा केन्द्रबाट बोर्डतिर एकै झट्कामा सर्ने चरण कुन हो? [1] (क) ग्रिप (ख) स्टान्स (ग) ग्लाइड (घ) रिभर्स
7. विश्वकै दोस्रो अग्लो मानिने बन्जी जम्पिङ कहाँ छ? [1] (क) भोटेकोसी (ख) कुस्मा (ग) धरान (घ) नगरकोट
8. प्याराग्लाइडिङका लागि उपयुक्त मानिने तौल सीमा कति हो? [1] (क) ५० के.जी. भन्दा कम (ख) ७५ के.जी. भन्दा कम (ग) १०० के.जी. भन्दा कम (घ) १५० के.जी. भन्दा कम

समूह क का उत्तर

१. (ख) — ३,००० ÷ ४०० = ७.५; २०० मि. ट्र्याकमा १५ चक्कर हुन्छ।

२. (ग) — ४ × १०० र ४ × ४०० दुवैमा चार जना हुन्छन्।

३. (ग) — दौडपथ कम्तीमा ४० मिटर हुनुपर्छ।

४. (घ) — फसबरी फ्लपमा पिठ्युँ बारतिर फर्काएर ढाड र काँधले अवतरण गरिन्छ।

५. (ग) — दुई पोलबिच ४ मिटर हुन्छ।

६. (ग) — ग्लाइडमा केन्द्रबाट बोर्डसम्म एकै झट्कामा सरिन्छ।

७. (ख) — कुस्मा नेपालकै अग्लो र विश्वको दोस्रो अग्लो; भोटेकोसी करिब १६० मिटर हो।

८. (ग) — १०० के.जी. भन्दा कम तौल भएका व्यक्ति उपयुक्त मानिन्छन्।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. ट्र्याक इभेन्ट र फिल्ड इभेन्टबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
2. लामो दौडअघि जिउ तताउनु किन आवश्यक छ? [2]
3. ब्याटन लिने भिजुअल र ननभिजुअल तरिकाको फरक लेख्नुहोस्। [2]
4. ४ × ४०० मिटर रिलेमा लेनसम्बन्धी नियम लेख्नुहोस्। [2]
5. लङजम्पका कुनै चार नियम लेख्नुहोस्। [2]
6. हाइजम्पको क्लियरेन्स चरणमा के गरिन्छ? [2]
7. सटपुटको ग्रिप र स्टान्स चरण वर्णन गर्नुहोस्। [2]
8. प्याराग्लाइडिङमा चाहिने सामग्री र सावधानी लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. ट्र्याक इभेन्ट दौडपथ (ट्र्याक) मा हुने हिँडाइ र दौडाइका प्रतियोगिता हुन्, जस्तै ३,००० मि. दौड र रिले; यसको नतिजा समयमा नापिन्छ। फिल्ड इभेन्ट मैदानमा हुने उफ्राइ र फ्याँकाइका प्रतियोगिता हुन्, जस्तै लङजम्प, हाइजम्प र सटपुट; यसको नतिजा दुरी वा उचाइमा नापिन्छ।

२. जगिङ र तताउने कसरतले मांसपेशी र जोर्नी तताई लचिलो बनाउँछ, मुटु र फोक्सोलाई बिस्तारै कामका लागि तयार पार्छ र मांसपेशी तन्किने, मर्किने जस्ता चोटबाट खेलाडीलाई जोगाउँछ।

३. भिजुअल तरिकामा लिने खेलाडीले पछाडि फर्केर ब्याटन हेर्दै लिन्छ; यो लामो रिलेमा सुरक्षित हुन्छ। ननभिजुअल तरिकामा पछाडि नहेरी हात फैलाएर लिइन्छ; यसले गति घट्दैन र छोटो रिलेमा प्रयोग गरिन्छ।

४. पहिलो खेलाडी पूरै आफ्नै लेनमा दौडन्छ; दोस्रो खेलाडी ब्याटन लिएपछि आफ्नै लेनमा दौडेर ब्रेक लाइन पार गरेपछि जुनसुकै लेनमा पस्न सक्छ; तेस्रो र चौथो खेलाडी ब्याटन लिएपछि जुनसुकै लेनबाट दौडन सक्छन्।

५. (क) ८ भन्दा बढी खेलाडी भए प्रत्येकलाई ३ र ८ वा कम भए ६ जम्पको मौका; (ख) दौडपथ कम्तीमा ४० मिटर; (ग) नाप टेकअफ बोर्डदेखि अवतरण चिह्नसम्म; (घ) हावामा शरीर घुमाउन नपाइने र प्रवेश गरेको १ मिनेटभित्र जम्प गर्नुपर्ने।

६. टेकअफपछि उफ्रेको शरीरले गोडासँगै पूरै बार नाघ्ने प्रयास गरिन्छ; टाउको, शरीर र गोडाले बार नाघेपछि शरीर घोप्टो पारिन्छ र पुट्ठाले बार नछोओस् भनी हिप अलिकति माथि उठाइन्छ।

७. ग्रिप: चोरऔँला, बुढीऔँला र माझीऔँलाको सहायताले पाँचै औँला हत्केलासँग जोडिने गाँठामा सट राखी औँलाले समाउने; दुवै हातले अभ्यास गर्ने। स्टान्स: सटलाई काँधमाथि कानको नजिक राखी टाढा फाल्ने योजना बनाउने र शरीरको पूरै भार फाल्ने दिशाको विपरीततिरको गोडामा पार्ने।

८. सामग्री: पखेटा (विङ), डोरी, हार्नेस, हेल्मेट र सनग्लास। सावधानी: हेल्मेट अनिवार्य लगाउने; हावाको वेग र उडान स्थलका अवरोध जाँच्ने; प्राथमिक उपचार बाकस राख्ने; तौल १०० के.जी. भन्दा कम हुनुपर्ने; गर्भवती, दम, मुटु र छारे रोगीले नगर्ने।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. रिले दौडको परिचय दिई ब्याटन पासका तरिका र नियम लेख्नुहोस्। [4]
2. लङजम्पका चार चरणको वर्णन गर्नुहोस्। [4]
3. स्ट्रेडल हाइजम्पका चरण र हाइजम्पका नियम लेख्नुहोस्। [4]
4. साहसिक क्रियाकलाप भनेको के हो? बन्जी जम्पिङ र प्याराग्लाइडिङको परिचय दिई तिनमा अपनाउनुपर्ने सावधानी लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. चार जनाको टोलीले ब्याटन हस्तान्तरण गर्दै पालैपालो तोकिएको दुरी दौडने समूह दौड रिले हो; ४ × १०० (४०० मि.) र ४ × ४०० (१,६०० मि.) प्रचलित छन् र पहिलो खेलाडी क्राउच अवस्थाबाट सुरु गर्छ। लिने तरिका: हेरेर (भिजुअल) र नहेरी (ननभिजुअल)। दिने तरिका: डाउन स्विप (माथिबाट तल ल्याएर हत्केलामा) र अप स्विप (तलबाट माथि ल्याएर)। नियम: ४ × १०० मा सबै आफ्नै लेनमा; ४ × ४०० मा पहिलो खेलाडी आफ्नै लेनमा, दोस्रो ब्रेक लाइनपछि जुनसुकै लेनमा, तेस्रो–चौथो जुनसुकै लेनमा; ब्याटन हातमै बोक्ने र हातमै दिने; खसे खसाउनेले नै टिप्ने; अरूलाई तान्ने–घचेट्ने नगर्ने; पास तोकिएको क्षेत्रभित्रै गर्ने।

२. (क) एप्रोच — सुरु रेखादेखि टेकअफ बोर्डसम्म सकेसम्म तीव्र वेगले दौडने; दौडपथ कम्तीमा ४० मि.। (ख) टेकअफ — एप्रोचको अन्तिममा बोर्डबाट एउटा गोडाले बलपूर्वक जमिन छोड्ने; अभ्यासका लागि लामा पाइला चाल्दै घुँडा माथि उठाउँदै १०–१५ पाइला दौडने। (ग) फ्लाइट — दौडको वेगले शरीर हावामा उठ्छ; हात र गोडाको सहायताले पेटलाई अगाडि हुत्याउने र सन्तुलन राख्ने। (घ) ल्यान्डिङ — कुर्कुच्चाको मदतले बोर्डभन्दा सकेसम्म टाढा बालुवामा अवतरण गर्ने र पछाडि नढल्की अगाडितिर झुक्ने। अवतरण सीपका लागि ब्रोडजम्प, घुँडाले पेट छुने उफ्राइ र ५–७ लामा पाइलाको अभ्यास गरिन्छ।

३. चरण: (क) एप्रोच — बारको दायाँ वा बायाँबाट ५–७ पाइलाको अर्धवृत्ताकार दौड; (ख) टेकअफ — एउटा गोडाबाट छिटो उफ्रने (दायाँ हात चलाउनेले बायाँ गोडाबाट); (ग) क्लियरेन्स — पूरै शरीरले बार नाघ्ने, नाघेपछि शरीर घोप्टो पार्ने र हिप माथि उठाउने; (घ) अवतरण — जिउ मोड्दै काँध र पिठ्युँबाट म्याटमा पल्टने। नियम: नाघ्ने उचाइको पूर्वसूचना; हरेक राउन्डपछि कम्तीमा २ से.मि. उचाइ वृद्धि; दुवै गोडाले टेकअफ गर्न नपाइने; पोलबिच ४ मिटर; बार खसे असफल। म्याट नभए सिजर स्टाइल मात्र अभ्यास गर्ने।

४. सामान्यभन्दा भिन्न, उच्च मनोबल चाहिने र जोखिमयुक्त मनोरञ्जनात्मक क्रियाकलाप साहसिक क्रियाकलाप हुन्। बन्जी जम्पिङ — अग्लो ठाउँबाट तन्किने डोरी बाँधेर हावामा हाम फाल्ने साहसिक कार्य; यसले डर हटाउँछ; नेपालमा भोटेकोसी (करिब १६० मि.), पोखरा र कुस्मा (विश्वको दोस्रो अग्लो) मा छ। सावधानी: गोडा–ढाडमा चोट, भाँचिएको हाड, छारे रोग, उच्च रक्तचाप, मुटु रोग भएका र गर्भवतीले नगर्ने। प्याराग्लाइडिङ — करिब १५ के.जी. को प्याराग्लाइडर बोकेर भिरालोबाट दौडेर टेकअफ लिई हावामा उड्ने खेल; पोखरा प्रसिद्ध छ। सामग्री: पखेटा, डोरी, हार्नेस, हेल्मेट, सनग्लास। सावधानी: हेल्मेट अनिवार्य, हावाको वेग र अवरोध जाँच, प्राथमिक उपचार बाकस, तौल १०० के.जी. भन्दा कम, गर्भवती, दम, मुटु र छारे रोगीले नगर्ने।