Unit 4 · स्वास्थ्य शिक्षा · 7 teaching hours · 33 min read
रोग, सुरक्षा र प्राथमिक उपचार
What the syllabus asks for 7
- यौन प्रसारित सङ्क्रमण
- नसर्ने रोग
- विद्यालय सुरक्षा
- विद्यालय र खेलमैदानमा सुरक्षित हुने उपाय
- विपत्मा सुरक्षित रहने उपाय
- प्राथमिक उपचारका विधि र उपाय
- दुर्घटना र चोटपटकका समयमा प्राथमिक उपचार
गाउँमा कसैलाई उच्च रक्तचाप छ, कसैलाई मधुमेह, कसैलाई दम। यी रोग एकबाट अर्कोमा सर्दैनन्, तर हाम्रो खानपान र बानीले निम्त्याउँछन्। अर्कातिर केही रोग असुरक्षित यौन सम्पर्क र सङ्क्रमित सुईबाट सर्छन्। विद्यालयमा भूकम्प आयो भने, साथीको घाँटीमा चक्लेट अड्कियो भने वा हिमाली यात्रामा लेक लाग्यो भने त्यही बेला के गर्ने भन्ने जानकारीले ज्यान बचाउँछ। किताबको सुरुमा दुई भनाइ छन्: "आफ्नो स्वास्थ्य वा रोगको सर्जक व्यक्ति स्वयम् हो" (गौतम बुद्ध) र "प्राथमिक उपचार भनेको जीवनलाई अर्को मौका दिनु हो; मानिस उपचारका लागि डाक्टरलाई पैसा तिर्छन्, तर उसको मायालु व्यवहारको सधैँ ऋणी बन्छन्।" बिसन्चो हुँदा शारीरिक र मानसिक अवस्था खराब भई दैनिक काम गर्न असहज हुन्छ; यसैलाई रोग लागेको भनिन्छ। यस एकाइमा यौन प्रसारित सङ्क्रमण, नसर्ने रोग, विद्यालय सुरक्षा, विपत्मा सुरक्षा र प्राथमिक उपचार पढ्नेछौँ।
यौन प्रसारित रोगको परिभाषा, उदाहरण (एड्स, भिरिङ्गी, ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस, गोनोरिया), सर्ने तरिका र रोकथाम; एचआइभी र एड्सको फरक; नसर्ने रोगका कारण; उच्च रक्तचाप (सामान्य १२०/८०), कोरोनरी मुटु रोग, बाथ मुटुको रोग (५–१५ वर्ष), मधुमेह, दम र अर्बुद रोगका कारण, लक्षण र रोकथाम; सुरक्षित विद्यालय, जोखिम नक्साङ्कन र खेलमैदानको सुरक्षा; आगलागीपूर्व, आगलागीका बेला र पछि गर्ने काम (दमकल १०१); प्राथमिक उपचारको परिभाषा र श्वासमार्ग–श्वासप्रश्वास–रक्तसञ्चार विधि; सीपीआर (३० पटक छाती थिच्ने र २ पटक सास दिने); आँखा, कान–नाक, घाँटीमा वस्तु अड्किनु, दाँत भाँचिनु, लु लाग्नु, लेक लाग्नु र हिउँले खानुको प्राथमिक उपचार।
४.१ यौन प्रसारित सङ्क्रमण
किताबमा सुशिला र उनकी आमाबिचको संवाद छ। तल्लो घरकी काकी झोक्राएर बस्ने र अप्ठ्यारो गरी हिँड्ने देखेर सुशिलाले सोध्छिन्। आमा भन्नुहुन्छ — काकीलाई यौन प्रसारित रोग लागेको छ; काकाले अस्पताल लगेर जाँच गराउनुभयो र डाक्टरले उपचारपछि निको हुन्छ भन्नुभएको छ। संवादबाट निस्केका मुख्य कुरा:
यौन सम्पर्कका माध्यमबाट एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्ने रोगलाई यौन प्रसारित रोग (यौन रोग) भनिन्छ। एड्स, भिरिङ्गी, ह्युमन प्यापिलोमा भाइरसको सङ्क्रमण र गोनोरिया यसका उदाहरण हुन्।
सर्ने तरिका:
- सङ्क्रमित व्यक्तिसँग असुरक्षित यौन सम्पर्क गर्दा (मुख्य बाटो)।
- रोगीले प्रयोग गरेको सुई निर्मलीकरण नगरी अरूले प्रयोग गर्दा।
- एचआइभी र भिरिङ्गी जस्ता सङ्क्रमण सङ्क्रमित रगत चढाउँदा र सङ्क्रमित आमाबाट गर्भ, सुत्केरी वा स्तनपानका बेला बच्चामा पनि सर्न सक्छन्।
- पाठ्यपुस्तकले सङ्क्रमितले प्रयोग गरेको चर्पी सफा नगरी प्रयोग गर्दा र कपडा साटेर लगाउँदा पनि सर्न सक्ने उल्लेख गरेको छ; त्यसैले व्यक्तिगत सरसफाइ र आफ्नै लुगा प्रयोग गर्ने बानी राख्नुपर्छ।
उपचार: भिरिङ्गी र गोनोरिया जस्ता केही यौन रोग समयमै उपचार गरे औषधिले निको हुन्छन्। एचआइभी र एड्स पूर्ण रूपमा निको पार्ने औषधि बनिसकेको छैन, तर यसको असर कम गर्ने औषधि स्वास्थ्य संस्थामा निःशुल्क पाइन्छ।
एचआइभी र एड्स
एचआइभी एउटा विषाणु (भाइरस) हो। यो शरीरमा पसेपछि रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति कमजोर बनाउँछ; त्यसपछि व्यक्तिलाई विभिन्न रोगले सजिलै आक्रमण गर्छन्। यसरी रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति ह्रास भई अनेक रोगका लक्षण देखिने अवस्थालाई एड्स भनिन्छ। सुरुमा कुनै लक्षण देखिँदैन, पछि लक्षण देखिँदै जान्छन्। उचित स्याहार र नियमित औषधि पाए सङ्क्रमित व्यक्तिले पनि अरूजस्तै सामान्य जीवन बिताउन सक्छन्।
| एचआइभी | एड्स |
|---|---|
| रोग गराउने विषाणु हो | विषाणुले रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति नष्ट गरेपछिको अवस्था (रोग) हो |
| सङ्क्रमणको सुरुमा लक्षण देखिँदैन | धेरै रोग (क्षयरोग, लामो पखाला, निमोनिया) का लक्षण देखिन्छन् |
| रगत जाँचबाट मात्र थाहा हुन्छ | लक्षण र जाँच दुवैबाट थाहा हुन्छ |
रोकथाम: असुरक्षित यौन सम्पर्क नराख्ने; सङ्क्रमणको शङ्का भए सुरुमै परीक्षण गर्ने; निर्मलीकरण नभएका सुई कहिल्यै प्रयोग नगर्ने; जाँच गरिएको रगत मात्र चढाउने; गर्भवतीले एचआइभी जाँच गराउने; व्यक्तिगत सरसफाइ राख्ने।
हात मिलाउँदा, अँगालो हाल्दा, सँगै खाना खाँदा, एउटै कक्षामा बस्दा, खोक्दा–हाछ्युँ गर्दा, लामखुट्टेले टोक्दा वा सँगै खेल्दा एचआइभी सर्दैन। त्यसैले सङ्क्रमित व्यक्तिसँग भेदभाव गर्नु हुँदैन; उनीहरूलाई माया, साथ र उपचारमा सहयोग चाहिन्छ। यौन रोग लागेको थाहा भए लुकाउनु होइन, डाक्टरको सल्लाहअनुसार पूरा उपचार गर्नुपर्छ।
साथीसँग छलफल गरी तलको तालिकामा यौन रोग सर्ने कारण र बच्ने उपाय थप्नुहोस्।
| यौन रोग सर्ने कारण | बच्ने उपाय |
|---|---|
| असुरक्षित यौन सम्पर्क राख्नु | असुरक्षित यौन सम्पर्क नगर्ने |
| सङ्क्रमितले प्रयोग गरेको सुई प्रयोग गर्नु | एकपटक प्रयोग गरेको सुई फेरि प्रयोग नगर्ने |
| जाँच नगरिएको रगत चढाउनु | जाँच गरिएको रगत मात्र लिने |
| सङ्क्रमित आमाबाट बच्चामा | गर्भावस्थामा जाँच र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार औषधि |
| सफा नगरिएको चर्पी र अरूका लुगा प्रयोग | चर्पी सफा राख्ने, आफ्नै लुगा लगाउने |
| शङ्का हुँदा पनि जाँच नगराउनु | सुरुमै स्वास्थ्य संस्थामा परीक्षण र पूरा उपचार |
४.२ नसर्ने रोग
किताबले सोध्छ: (क) दम र उच्च रक्तचाप एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्छन्? (ख) यस्ता रोग लाग्नुका कारण र बच्ने उपाय के होलान्? उत्तर हो — सर्दैनन्; यिनको कारण प्रायः जीवनशैली हो।
कुनै पनि माध्यमबाट एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा नसर्ने रोगलाई नसर्ने रोग भनिन्छ। मुटु तथा रक्तनलीका रोग, मधुमेह, दम र क्यान्सर यसका उदाहरण हुन्।
कारण: अस्वस्थकर खानपान, न्यून शारीरिक सक्रियता, धूम्रपान वा मद्यपानको लत, वातावरणीय प्रदूषण र वंशाणुगत गुण। यस्ता रोगको उपचार कठिन र खर्चिलो हुन्छ। बाल्यावस्था र युवावस्थादेखि नै स्वस्थकर जीवनशैली अपनाए यी रोगबाट बच्न सकिन्छ र सुरुकै चरणमा उपचार गरे नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
(क) मुटुको रोग
खानपान, शारीरिक परिश्रमको कमी, दुर्घटना र अन्य कारणले मुटु र रक्तनलीमा समस्या हुँदा लाग्ने रोगलाई मुटु रोग भनिन्छ।
(अ) उच्च रक्तचाप
मुटुले अक्सिजन र पोषक तत्त्वलाई रगतमार्फत शरीरका कोषसम्म पुर्याउँछ। मुटु खुम्चिने र फुक्ने क्रममा मुटु र रक्तनलीभित्र एउटा निश्चित चाप पैदा हुन्छ, जसलाई रक्तचाप भनिन्छ। वयस्कमा सामान्य रक्तचाप १२०/८० मिलिमिटर पारो हुनुपर्छ — माथिल्लो अङ्क मुटु खुम्चिँदाको र तल्लो अङ्क मुटु फुक्दा (आराम गर्दा) को चाप हो। लगातार १४०/९० वा बढी भए उच्च रक्तचाप मानिन्छ।
कारण: मोटोपना, तनाव, धेरै नुन वा चिल्लो खाना, मद्यपान र धूम्रपान, कम शारीरिक क्रियाकलाप; कसैकसैलाई उमेर बढ्दै जाँदा वा वंशाणुगत रूपमा पनि हुन्छ।
(आ) कोरोनरी मुटु रोग
मुटुलाई नै रगत पुर्याउने धमनी (कोरोनरी धमनी) भित्र बोसो जम्मा हुँदा धमनी साँघुरिन्छ र मुटुले सबैतिर पर्याप्त रगत पठाउन सक्दैन। यसरी शरीरका भागमा पर्याप्त रगत नपुग्दा कोरोनरी मुटु रोग हुन्छ। धूम्रपान, मद्यपान, न्यून शारीरिक सक्रियता, उच्च रक्तचाप र रगतमा कोलेस्टेरोल बढी हुँदा यसको सम्भावना बढ्छ; मधुमेहका रोगी पनि जोखिममा हुन्छन्। समयमै नियन्त्रण नभए हृदयघात (हार्ट अट्याक) समेत हुन सक्छ।
मुटु रोगका लक्षण: बेसरी टाउको दुख्ने र रिँगटा लाग्ने; शरीर कमजोर हुने र थकान; खलखली पसिना आउने; मुटुवरिपरि दुख्ने; मुटुको चाल अनियमित हुने।
रोकथाम: धूम्रपान र मद्यपान नगर्ने; धेरै नुन, मसला, चिल्लो, तारेको र प्याकेटका खानेकुरा नखाने; तौल सन्तुलित राख्ने; नियमित व्यायाम गर्ने; नियमित रक्तचाप जाँच गर्ने; तनाव समयमै व्यवस्थापन गर्ने; खानामा सागसब्जी र फलफूल बढाउने।
(ख) बाथ मुटुको रोग
बाथ मुटुको रोग विशेष गरी पाँचदेखि पन्ध्र वर्षसम्मका बालबालिका मा देखा पर्छ। ग्रुप ए स्ट्रेप्टोकोकस नामको ब्याक्टेरियाले घाँटीमा सङ्क्रमण गराउँछ। त्यसलाई हटाउन शरीरमा प्रतिरक्षा शक्ति उत्पन्न हुने क्रममा शरीरका विभिन्न भागमा असर सुरु हुन्छ र पछि जोर्नी र मुटुमा असर पर्छ। लामो समय उपचार नभए मुटुका भल्भ खराब भई मुटुले काम गर्न नसक्ने हुन्छ; यही अवस्था बाथ मुटुको रोग हो।
लक्षण: सुरुमा घाँटी खसखसाउने, चिलाउने वा दुख्ने; त्यसपछि घुँडा, गोलीगाँठा वा कुइनाका जोर्नी दुख्ने; खलखली पसिना आउने; मुटुको धड्कन बढ्ने।
रोकथाम: बालबालिकालाई धेरै चिसो, ओसिलो र फोहोर ठाउँबाट जोगाउने; घाँटीको समस्या भए तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा लैजाने; डाक्टरको सल्लाहबमोजिम औषधि पूरा खाने; फ्रिजमा राखेका चिसा खानेकुरा र पेय पदार्थ नखाने।
(ग) मधुमेह
रगतमा ग्लुकोज को मात्रा निश्चित सीमाभन्दा बढी भएको अवस्थालाई मधुमेह (चिनी रोग) भनिन्छ। प्याङ्क्रियाज ग्रन्थिले इन्सुलिन बनाउँछ, जसले रगतको ग्लुकोजलाई शरीरका कोषले सोस्न र प्रयोग गर्न सक्ने बनाउँछ। इन्सुलिन कम बन्दा वा राम्रोसँग काम नगर्दा ग्लुकोज कोषमा पस्न पाउँदैन र रगतमा बढ्छ।
कारण: अस्वस्थकर खानपान, मोटोपना, शारीरिक निष्क्रियता (व्यायामको कमी), तनाव र वंशाणुगत कारण।
लक्षण: धेरै भोक, धेरै तिर्खा र बारम्बार पिसाब लाग्ने; थकान र निद्रा लागिरहने; तौल घट्ने; छाला चिलाउने; आँखा कमजोर हुने; हातखुट्टा झमझमाउने; घाउ–चोट लामो समय निको नहुने।
रोकथाम: चिल्लो र गुलियो खाना कम खाने; पर्याप्त आराम, निद्रा र नियमित व्यायाम; तनावको समयमै व्यवस्थापन; मधुमेह थाहा पाउनासाथ तुरुन्त उपचार र नियमित जाँच।
(घ) दम
विभिन्न कारणले फोक्सोका श्वासनली वा सहायक श्वासनली साँघुरिँदा शरीरलाई चाहिने अक्सिजन फोक्सोले लिन सक्दैन; यसैलाई दम भनिन्छ। धुवाँ, धुलो, धूम्रपान, प्रदूषण, चिसो र एलर्जीले श्वासनलीमा बारम्बार सङ्क्रमण हुँदा वा वंशाणुगत कारणले दम हुन सक्छ।
लक्षण: सास फेर्न गाह्रो हुने; छाती घ्यारघ्यार हुने र भारी हुने; खोकी लाग्ने; अक्सिजन धेरै कम भए ओठ–नङ र शरीर निलो देखिने।
रोकथाम: चिसो मौसममा शरीर तातो राख्ने कपडा लगाउने; एलर्जीको कारण पहिचान गरी त्यसबाट टाढा रहने; रुघाखोकी, निमोनिया र क्षयरोगको समयमै उपचार; धूम्रपान, मद्यपान र लागु पदार्थ सेवन नगर्ने; धेरै धुवाँ–धुलो भएको ठाउँमा नबस्ने र त्यस्तो ठाउँमा जाँदा मास्क लगाउने; भान्सामा सुधारिएको चुलो प्रयोग गर्ने।
(ङ) अर्बुद रोग (क्यान्सर)
शरीरका कुनै अङ्गका कोषको असामान्य र अनियन्त्रित वृद्धि लाई अर्बुद रोग भनिन्छ। यो जुनसुकै उमेर र लिङ्गका व्यक्तिलाई तथा घाँटी, मुख, फोक्सो लगायत शरीरको जुनसुकै भागमा हुन सक्छ।
कारण: अस्वस्थकर खानपान र जीवनशैली; धूम्रपान, मद्यपान र लागु पदार्थ; कीटनाशक औषधि र रसायन; वंशाणुगत कारण; केही सङ्क्रमण — ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस ले गर्भाशयको मुखको क्यान्सर र हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी ब्याक्टेरियाले आमाशयको क्यान्सर गराउन सक्छन्।
लक्षण: शरीरमा गाँठागुठी देखिने; कोठीको रङ र आकारमा असामान्य परिवर्तन; लामो समय खोकी लाग्ने, स्वर धोद्रो हुने र खकारमा रगत देखिने; घाउ छिटो निको नहुने; बिनाकारण तौल घट्ने; मलद्वार र योनिद्वारबाट रगत बग्ने।
रोकथाम: ताजा र स्वस्थकर खानेकुरा खाने; विषादी प्रयोग गरिएका खाद्य पदार्थ प्रयोग नगर्ने; धूम्रपान, मद्यपान र लागु पदार्थ सेवन नगर्ने; गाँठागुठी वा कोठीमा परिवर्तन देखिए तत्काल जाँच गराउने; किशोरीले ह्युमन प्यापिलोमा भाइरसविरुद्धको खोप लगाउने; क्यान्सरबारे सबैलाई सचेत गराउने।
नसर्ने रोगको सार तालिका
| रोग | मुख्य कारण | मुख्य लक्षण | मुख्य रोकथाम |
|---|---|---|---|
| उच्च रक्तचाप | मोटोपना, तनाव, धेरै नुन–चिल्लो, धूम्रपान | टाउको दुख्ने, रिँगटा | नुन कम, व्यायाम, नियमित जाँच |
| कोरोनरी मुटु रोग | धमनीमा बोसो, कोलेस्टेरोल, धूम्रपान | छाती दुख्ने, पसिना, थकान | चिल्लो कम, धूम्रपान नगर्ने |
| बाथ मुटुको रोग | घाँटीको ब्याक्टेरिया सङ्क्रमण | घाँटी र जोर्नी दुख्ने, धड्कन बढ्ने | घाँटीको सङ्क्रमणको पूरा उपचार |
| मधुमेह | इन्सुलिनको कमी, मोटोपना, निष्क्रियता | भोक, तिर्खा, पिसाब बढी | गुलियो–चिल्लो कम, व्यायाम |
| दम | धुवाँ, धुलो, एलर्जी, चिसो | सास फेर्न गाह्रो, घ्यारघ्यार | धुवाँ–धुलोबाट टाढा, मास्क |
| अर्बुद | धूम्रपान, विषादी, रसायन, केही सङ्क्रमण | गाँठा, लामो खोकी, तौल घट्ने | स्वस्थ खाना, नियमित जाँच, खोप |
प्रश्न. एक जना ४५ वर्षका व्यक्ति दिनमा १० वटा चुरोट खान्छन्, धेरै नुन र तारेको खाना मन पराउँछन् र व्यायाम गर्दैनन्। उनलाई कुन कुन नसर्ने रोगको जोखिम छ? के सुझाव दिनुहुन्छ?
उत्तर. धूम्रपानले फोक्सोको क्यान्सर, दम र कोरोनरी मुटु रोग; धेरै नुनले उच्च रक्तचाप; तारेको चिल्लो खाना र व्यायामको कमीले मोटोपना, कोलेस्टेरोल, मधुमेह र हृदयघात को जोखिम बढाउँछन्। सुझाव: तुरुन्त धूम्रपान छोड्ने (आवश्यक परे स्वास्थ्य संस्थाको सहयोग लिने), खानामा नुन र चिल्लो घटाउने, सागसब्जी र फलफूल बढाउने, दिनहुँ कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्ने र नियमित रक्तचाप र रगतमा चिनी जाँच गराउने।
साना समूहमा बाँडिनुहोस्। विश्वसनीय वेबसाइट वा अन्य अध्ययन सामग्री र स्वास्थ्यकर्मीसँगको सोधपुछबाट क्यान्सर रोगका प्रमुख कारण र रोकथामका उपाय पत्ता लगाई निचोड कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
४.३ विद्यालय सुरक्षा
बालबालिकाले दिनको ६–८ घण्टा विद्यालयमा बिताउँछन्। त्यसैले विद्यालयको भौतिक, सामाजिक र मानसिक वातावरण स्वच्छ, स्वस्थकर र सुरक्षित हुनुपर्छ।
विद्यालयको भवन, कक्षाकोठा, खेलमैदान र शौचालय सुरक्षित रहेको; विद्यार्थी–विद्यार्थी र विद्यार्थी–शिक्षकबिच मानवीय सम्बन्ध भएको र द्वन्द्व, भेदभाव, दुर्व्यवहार तथा घृणा नभएको सुरक्षित र रमाइलो वातावरणयुक्त अवस्थालाई सुरक्षित विद्यालय भनिन्छ।
विद्यालयमा हुन सक्ने जोखिम समयमै पहिचान गरी व्यवस्थापनका उपाय अपनाए दुर्घटना र विपत्बाट बच्न सकिन्छ।
४.३.१ विद्यालयको जोखिम पहिचान र नक्साङ्कन
सबै सरोकारवाला (विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक, व्यवस्थापन समिति, स्थानीय निकाय) को सहभागितामा विद्यालय र वरपरका जोखिम पहिचान गरी नक्सामा देखाउनुपर्छ र त्यसैका आधारमा सुरक्षा योजना बनाउनुपर्छ। यसबाट विद्यालयमा हुन सक्ने दुर्घटना धेरै हदसम्म न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। विद्यालय सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्ने कुरा सबैले पढ्न र हेर्न मिल्ने ठाउँमा टाँस्नुपर्छ र समयसमयमा प्रवचन, संवाद, छलफल, अभिनय र नाटक गर्नुपर्छ। हरेक विद्यालयले जोखिम पहिचान, सुरक्षा योजना र कार्यान्वयनको व्यवस्था गर्नु अनिवार्य हुन्छ।
आफ्नो विद्यालय परिसरको नक्सा बनाई वरपरका सुरक्षित र असुरक्षित स्थान पत्ता लगाउनुहोस्। सुरक्षित स्थानमा हरियो र जोखिमपूर्ण स्थानमा रातो रङ लगाउनुहोस्। त्यसपछि रातो क्षेत्र किन जोखिमपूर्ण छ र त्यसको समाधान तथा व्यवस्थापनका उपाय के हुन् भनी छलफल गरी निचोड प्रस्तुत गर्नुहोस्।
४.४ विद्यालय र खेलमैदानमा सुरक्षित हुने उपाय
विद्यालयको वातावरणले पठनपाठनमा प्रत्यक्ष असर पार्छ; त्यसैले विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्र घोषणा गरिएको हो। विद्यालयका भवन र खेलमैदान सुरक्षित हुनुपर्छ। उपायहरू:
- (क) कक्षाकोठामा पर्याप्त प्रकाश र हावा आवतजावत गर्ने झ्यालढोका हुनुपर्छ।
- (ख) साना कक्षाका विद्यार्थीका लागि उमेरअनुसारका खेल सामग्री हुनुपर्छ।
- (ग) खेलकुद सामग्री उपयुक्त ठाउँमा राख्नुपर्छ र बिग्रेका सामग्री तुरुन्त मर्मत गर्नुपर्छ।
- (घ) खेलमैदानका खाल्डाखुल्डी पुर्नुपर्छ।
- (ङ) बाहिर खेलिने खेलका लागि खेलमैदान हुनुपर्छ; यो सकभर खुला चउरमा र दुबो लगाइएको हुनुपर्छ।
- (च) खेलमैदानमा अनावश्यक ढुङ्गा, इँटा, सिसा, धातु, बोतल, रडका टुक्रा र छेस्का हुनु हुँदैन।
- (छ) खेलमैदान नियमित सफा गर्नुपर्छ र छेउछाउमा फूलका बिरुवा र फलफूलका बोट लगाउनुपर्छ।
- (ज) विद्यालय हाताको पर्खाल बलियो र सुरक्षित बनाउनुपर्छ।
- (झ) सामान्य चोटपटक र दुर्घटनामा प्राथमिक उपचारको व्यवस्था हुनुपर्छ।
- (ञ) शिक्षक र विद्यार्थीबिच मैत्रीपूर्ण व्यवहार हुनुपर्छ।
- (ट) अनुशासनको पालना, विद्यार्थीमैत्री गुणस्तरीय पठनपाठन, नियमित अतिरिक्त क्रियाकलाप र प्रोत्साहन तथा पुरस्कारको व्यवस्था हुनुपर्छ।
४.५ विपत्मा सुरक्षित रहने उपाय
किताबले सोध्छ: (क) कक्षा चलिरहेका बेला आगलागी, हुरीबतास वा भूकम्प आए के गर्नुहुन्छ? (ख) विपत्अघि, विपत्का बेला र विपत्पछि के सावधानी अपनाउनुपर्छ?
कुनै प्राकृतिक वा मानवीय कारणले सिर्जित प्रकोपले निम्त्याएको, जनधनको क्षति हुने अवस्थालाई विपत् भनिन्छ। आगलागी, हुरीबतास, बाढी, पहिरो र भूकम्पले विपत् निम्त्याउँछन्।
विपत्पूर्व, विपत्का क्रममा र विपत्पश्चात् तीनै अवस्थामा सावधानी र सुरक्षाका उपाय अपनाए मानवीय क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। पाठ्यपुस्तकले उदाहरणका रूपमा आगलागी का तीन चरण दिएको छ।
आगलागीअघि (पूर्वतयारी)
आगलागी प्रायः मानवीय कमजोरीले हुन्छ। हावाहुरीको मौसममा खुला ठाउँमा खाना पकाउने, माटोका भाँडा पोल्ने र भोजभतेर गर्दा आगलागी हुन्छ। बच्ने उपाय:
- काम सकिएपछि ग्यास सिलिन्डरको रेगुलेटर बन्द गर्ने र अगेनाको आगो निभाउने।
- सलाई, लाइटर जस्ता आगो बाल्ने वस्तु केटाकेटीको पहुँचबाट टाढा राख्ने।
- समुदायमा दमकल र एम्बुलेन्स जस्ता आपत्कालीन साधन आउजाउ गर्न मिल्ने बाटो राख्ने।
- निजी र सार्वजनिक भवनमा आगो निभाउने ग्यास सिलिन्डर (अग्निनियन्त्रक यन्त्र) जडान गर्ने।
- जङ्गलमा डढेलो लागे निभाउने साधन र जनशक्ति तयारी अवस्थामा राख्ने।
आगलागीका बेला
- दमकल लगायत आगो निभाउने साधन र जनशक्तिलाई तत्काल खबर गर्ने — वारुण नियन्त्रण (दमकल) को हटलाइन १०१।
- सबैभन्दा पहिले आफू सुरक्षित ठाउँमा आश्रय लिने।
- घरमा आगो लागे आफू र परिवारलाई सुरक्षित तरिकाले उद्धार गर्ने; बालबालिका, अशक्त, वृद्ध र रोगीलाई प्राथमिकता दिएर बाहिर ल्याउने।
- घरपालुवा जनावर बाँधिएका भए फुकाइदिने।
- घरको कुनै भाग भत्काएर भए पनि आगो फैलिन नदिने।
- कतै आगलागी भइरहेको देखे निभाउन जोकोहीले सहयोग गर्ने।
आगलागीपछि
- घाइतेलाई प्राथमिक उपचार गरी अस्पताल लैजाने।
- घर र सम्पत्ति पूरै नष्ट भएका पीडितलाई गाँस, बास र कपासको व्यवस्था गर्ने।
- आगो लागेको कारण पत्ता लगाई फेरि नदोहोरियोस् भनी सुधार गर्ने।
भूकम्पका बेला: "घुँडा टेक, शिर छोप, समात" — टेबुलमुनि बसेर टाउको छोप्ने र टेबुलको खुट्टा समात्ने; हल्लिन रोकिएपछि लाइन लागेर खुला चउरमा जाने; लिफ्ट र भर्याङमा नदौडिने; बिजुलीका पोल र पर्खालबाट टाढा रहने। हुरीबतासका बेला: झ्याल–ढोका बन्द गरी बलियो भवनभित्र बस्ने; ठुला रुख, टिनका छाना र बिजुलीका तारनजिक नजाने।
शिक्षकको सहयोगमा हावाहुरीबाट सिर्जित विपत्को "पूर्वतयारी", "विपत्को अवस्था" र "विपत्पछिको अवस्था" मा सुरक्षित रहने उपाय चार्टपेपरमा लेखेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
४.६ प्राथमिक उपचारका विधि र उपाय
किताबले सोध्छ: (क) विद्यालयमा कसैको आँखामा वस्तु अड्किएको, नाकबाट रगत आएको वा लडेर चोट लागेको देख्नुभएको छ? (ख) यस्ता दुर्घटनामा के प्राथमिक उपचार गर्नुहुन्छ?
कहिलेकाहीँ नाक वा कानमा वस्तु अड्किने, पोल्ने, लु लाग्ने, लेक लाग्ने र हिउँले खाने जस्ता दुर्घटना हुन्छन्। घर, विद्यालय, सडक र यात्रामा दुर्घटनाबाट बच्न अपनाइने सावधानी सुरक्षाका उपाय हुन्; सावधानी अपनाउँदा पनि दुर्घटना भए घाइतेलाई घटनास्थलमै प्राथमिक उपचार दिनुपर्छ।
उपलब्ध स्थानीय साधन र स्रोतको प्रयोग गरी दक्ष चिकित्सक वा अस्पतालमा नपुगेसम्म घाइतेलाई तत्काल गरिने हेरचाहलाई प्राथमिक उपचार भनिन्छ।
प्राथमिक उपचारले घाइतेको अवस्था थप जटिल हुनबाट जोगाउँछ; तत्काल उपचार नपाए अवस्था गम्भीर भई मृत्युसमेत हुन सक्छ। यसअन्तर्गत घाइतेलाई बचाउने, चोटको असर बढ्न नदिने, घाउ र चोट सफा गर्ने, घाइतेलाई सजिलो बनाउने, पीडा कम गराउने र बेहोस बिरामीको हेरचाह गर्ने काम पर्छन्।
श्वासमार्ग–श्वासप्रश्वास–रक्तसञ्चार विधि
प्राथमिक उपचारमा तीन कुरा क्रमैसँग जाँचिन्छन्; पाठ्यपुस्तकमा यसलाई अङ्ग्रेजी शब्दका पहिलो अक्षर लिएर "एबीसी विधि" भनिएको छ:
| चरण | अर्थ | के गर्ने |
|---|---|---|
| पहिलो — श्वासमार्ग | श्वासमार्ग खुला राख्ने | मुख वा घाँटीमा अड्किएको वस्तु निकाल्ने, कसिलो लुगा खुकुलो पार्ने, चिउँडो उठाउने |
| दोस्रो — श्वासप्रश्वास | सास नियमित गराउने | छाती तल–माथि भएको हेर्ने; सास नभए कृत्रिम सास दिने |
| तेस्रो — रक्तसञ्चार | रगतको सञ्चार सुचारु गर्ने | नाडी हेर्ने, छाती थिच्ने, धेरै रगत बगेको भए थिचेर रोक्ने |
पट्टी बाँध्नु प्राथमिक उपचारको अर्को काम हो, तर यी तीन चरणमा पर्दैन।
(क) कृत्रिम रक्तसञ्चार तथा श्वासप्रश्वास विधि (सीपीआर)
बेहोस घाइतेको रक्तसञ्चार र श्वासप्रश्वास सुचारु गर्न अपनाइने कृत्रिम विधिलाई सीपीआर भनिन्छ। यसका दुई चरण छन्:
१. छाती थिच्ने चरण:
- (क) घाइतेलाई कडा सतहमा उत्तानो सुताउने र नजिकै घुँडा टेकेर बस्ने।
- (ख) आफ्नो एउटा हातको हत्केला घाइतेको छातीको बिचमा राख्ने र अर्को हातका पाँचै औँला पहिलो हातका औँलाभित्र छिराएर माथि खप्ट्याउने।
- (ग) कुहिना सिधा राखी छाती तलतिर थिच्ने र एकैछिनमा हात माथि उचाल्ने (तर छाती छोइरहने); यसो गर्दा छाती फेरि माथि उठ्छ।
- (घ) यो क्रम ३० पटक दोहोर्याउने। यसले रक्तसञ्चार सुचारु गर्छ।
२. श्वासप्रश्वास गराउने चरण:
- (क) घाइतेको मुख, घाँटी वा नाकमा अड्किएको वस्तु निकालेर सफा गर्ने; दुई औँलाले नाक थिचेर बन्द गर्ने।
- (ख) अर्को हातका दुई औँलाले चिउँडो धकेलेर माथि उठाउने (श्वासमार्ग खुला गर्ने)।
- (ग) लामो सास लिई घाइतेको मुखमा मुख जोडेर हावा भित्र छोड्ने र तुरुन्त नाक छोडिदिने; घाइतेको छाती तल–माथि भएको हुनुपर्छ।
- (घ) मुख छुटाएर फेरि लामो सास लिई यही काम दोहोर्याउने — दुई पटक सास दिने।
यसरी ३० पटक छाती थिच्ने र २ पटक सास दिने क्रम पाँच पटकसम्म (वा घाइतेले आफैँ सास फेर्न थाल्दा वा स्वास्थ्यकर्मी नआइपुग्दासम्म) दोहोर्याउनुपर्छ। यसबाट बिस्तारै बिरामी आफैँ सास फेर्न सक्ने हुन्छ।
(१) नरम ओछ्यानमा सुताएर थिच्दा छाती दबिँदैन — भुइँ वा कडा सतह चाहिन्छ। (२) छातीको बिचभाग होइन, पेटमा थिच्नु गलत हो। (३) कुहिना खुम्च्याएर थिच्दा पर्याप्त बल पुग्दैन। (४) सास दिँदा नाक बन्द नगरे हावा बाहिरै जान्छ। (५) सीपीआर बिचमा लामो समय नरोक्नुहोस् — सकेसम्म लगातार गर्नुहोस् र अरू कसैलाई तुरुन्त एम्बुलेन्स बोलाउन लगाउनुहोस्। तालिम नलिई अभ्यास भने पुतला वा शिक्षकको निगरानीमा मात्र गर्नुहोस्।
कक्षाकोठा वा चउरमा समूहमा बस्नुहोस्। शिक्षकको सहयोगमा रक्तसञ्चार तथा कृत्रिम श्वासप्रश्वास विधि (सीपीआर) प्रस्तुत गरी देखाउनुहोस्। (वास्तविक साथीको छातीमा बल लगाएर थिच्नु हुँदैन; तकिया वा पुतलामा अभ्यास गर्नुहोस्।)
४.७ दुर्घटना र चोटपटकका समयमा प्राथमिक उपचार
घर, विद्यालय वा अन्य ठाउँमा, विपत्का बेला वा सामान्य समयमा पनि सावधानी अपनाउँदा अपनाउँदै चोटपटक, दुर्घटना वा स्वास्थ्य समस्या आइपर्न सक्छन्। त्यस्तो बेला प्राथमिक उपचार गरी सकेसम्म छिटो नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा लैजानुपर्छ।
(क) आँखामा बाहिरी वस्तु पर्नु
आँखामा धुलो, कसिङ्गर वा किरा पर्दा आँखा धेरै दुख्ने, रातो हुने, पोल्ने र आँसु बग्ने हुन्छ; समयमै उचित उपचार नपाए अन्धोपन पनि हुन सक्छ। प्राथमिक उपचार: आँखा मिच्नु हुँदैन; पहिले साबुनपानीले राम्ररी हात धुने र सफा हातले मात्र आँखा छुने; सफा पानीले आँखा धुने; बिरामीलाई सजिलो ठाउँमा बसाउने; ठुलो चोट लागेको भए सफा कपडा वा प्याडले आँखा छोपेर स्वास्थ्य संस्था लैजाने।
(ख) कान वा नाकमा बाहिरी वस्तु अड्किनु
कान वा नाकमा वस्तु अड्किँदा दुख्ने र सङ्क्रमण हुन सक्छ। प्राथमिक उपचार: बिरामीलाई उज्यालो ठाउँमा राखी वस्तु देखिन्छ र सजिलै निकाल्न सकिन्छ भने मात्र निकाल्ने प्रयास गर्ने; जबर्जस्ती निकाल्न नखोज्ने (सिन्का वा सियोले घोच्दा वस्तु झन् भित्र जान्छ); निकाल्न नसके सकेसम्म छिटो स्वास्थ्य संस्था लैजाने।
(ग) घाँटीमा बाहिरी वस्तु अड्किनु
खाना खाँदा वा बालबालिकाले खेल्दा सिक्का, चक्लेट जस्ता चिज घाँटीमा अड्किन सक्छन्। व्यक्ति निसासिन्छ र बोल्न सक्दैन; श्वासनलीमा अड्किएको वस्तु तुरुन्त हटाएर ज्यान जोगाउनुपर्छ। प्राथमिक उपचारका चरण:
- (१) घाइतेले खोक्न सक्छ भने खोक्न लगाउने; यसैले वस्तु आफैँ निस्कन सक्छ।
- (२) निसासिएर बोल्न नसके घाइतेको पछाडिबाट अँगालो हालेझैँ गरी एउटा हातले उसलाई जमिनसँग समानान्तर हुने गरी निहुराउने र अर्को हातले ढाड र काँधको बिचमा हिर्काउने।
- (३) त्यसले पनि ननिस्के फेरि पछाडिबाट अँगालो हालेझैँ समाती दुवै हात मुट्ठी पारेर नाइटोमाथि राखी पेटलाई भित्र र माथितिर धकेल्दै थिच्ने; यसो गर्दा अड्किएको वस्तु बाहिर निस्कन्छ।
- (४) त्यति गर्दा पनि ननिस्के बिरामीलाई तुरुन्त नजिकको अस्पताल लैजाने।
(घ) दाँत भाँचिनु
दुर्घटनामा दाँत भाँचिन सक्छ। प्राथमिक उपचार: बिरामीलाई सजिलो अवस्थामा राख्ने; लडेर दाँत भाँचिएको हो भने मुख कुल्ला गरी दाँतवरिपरिको फोहोर सफा गर्ने; दाँत पूरै झरेको भए सफा कपास वा कपडाले रगत आएको ठाउँ थिचेर छोप्ने; थप उपचारका लागि नजिकको स्वास्थ्य संस्था (दन्त चिकित्सक) मा लैजाने। झरेको दाँत फ्याँक्नु हुँदैन; दुधमा राखेर छिटो दन्त चिकित्सककहाँ लगे कहिलेकाहीँ फेरि जोड्न सकिन्छ।
(ङ) लु लाग्नु
गर्मी बढेसँगै तराईमा तातो हावा चल्छ र तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्छ। वैशाखदेखि भदौसम्म सुक्खा र तातो हावा बहने समयमा लु लाग्छ। लक्षण: बारम्बार तिर्खा लाग्ने, अनुहार रातो हुने, टाउको दुख्ने, बान्ता हुने, अत्यधिक तापले बेहोस हुने, शरीरको तापक्रम १०१ देखि १०४ डिग्री फरेनहाइटसम्म पुग्ने, छटपटिने। प्राथमिक उपचार: स्वच्छ र चिसो हावा चल्ने छहारीमा राख्ने; स्पन्ज वा कपडा पानीमा भिजाएर निधार, हात र खुट्टामा राख्ने; होसमा भए जीवनजल वा प्रशस्त पानी र तरल पदार्थ पिउन दिने; अवस्था नसुध्रे स्वास्थ्य संस्था लैजाने।
(च) लेक लाग्नु
उच्च पहाड र हिमाली क्षेत्रको यात्रामा हावामा अक्सिजन कम हुँदा श्वासप्रश्वासमा देखिने समस्यालाई लेक लाग्नु भनिन्छ। लक्षण: टाउको हल्का दुख्ने, थकाइ र रिँगटा लाग्ने, हिँड्न गाह्रो हुने, घरिघरि सास रोकिएजस्तो हुने, वाकवाक लाग्ने र बान्ता आउने। प्राथमिक उपचार: उच्च स्थानबाट सकेसम्म छिटो तल झार्ने; पानी वा पेय पदार्थ पिलाउने; अवस्था हेरी सकेसम्म छिटो स्वास्थ्य संस्था लैजाने। रोकथामका लागि बिस्तारै उक्लने, पर्याप्त पानी पिउने र मद्यपान नगर्ने।
(छ) हिउँले खानु
अत्यधिक चिसो वा हिउँ परेको ठाउँमा हात वा खुट्टाका औँला निलो हुने र ती अङ्गमा चेतना हराउने अवस्थालाई हिउँले खाएको भनिन्छ। प्राथमिक उपचार: बिरामीलाई छिटोभन्दा छिटो सुरक्षित र न्यानो ठाउँमा लैजाने; हिउँले खाएका औँला वा खुट्टा मनतातो पानीमा २० देखि ३० मिनेट डुबाउने (उम्लेको तातो पानी वा आगोमा सेक्ने होइन); तातो झोलिलो खानेकुरा दिने; कम्बल वा सिरकले न्यानो बनाउने; अवस्था हेरी सकेसम्म छिटो अस्पताल लैजाने।
| समस्या | मुख्य लक्षण | मुख्य प्राथमिक उपचार | गर्नु नहुने |
|---|---|---|---|
| आँखामा वस्तु | दुख्ने, रातो, आँसु | सफा हातले सफा पानीले धुने | आँखा मिच्ने |
| कान–नाकमा वस्तु | दुखाइ, सङ्क्रमण | उज्यालोमा सजिलै निस्के निकाल्ने | सिन्काले घोच्ने |
| घाँटीमा वस्तु | निसासिने, बोल्न नसक्ने | खोक्न लगाउने, ढाडमा हिर्काउने, पेट थिच्ने | पानी पिलाउने |
| दाँत भाँचिनु | रगत बग्ने | कुल्ला, सफा कपासले थिच्ने | झरेको दाँत फ्याँक्ने |
| लु लाग्नु | तिर्खा, रातो अनुहार, उच्च ताप | छहारी, भिजेको कपडा, पानी | घाममै छोड्ने |
| लेक लाग्नु | टाउको दुख्ने, वाकवाक | तुरुन्त तल झार्ने, पानी | अझ माथि लैजाने |
| हिउँले खानु | औँला निलो, सुन्न | मनतातो पानीमा २०–३० मिनेट | आगोमा सेक्ने, मिच्ने |
प्रश्न. गोसाइँकुण्ड (करिब ४,३८० मिटर) जाँदा तपाईँको साथीलाई टाउको दुख्ने, वाकवाक लाग्ने र हिँड्न नसक्ने भयो। के गर्नुहुन्छ?
उत्तर. यी लेक लागेका लक्षण हुन्। (१) यात्रा तुरुन्त रोक्ने र साथीलाई अझ माथि नलैजाने। (२) सकेसम्म छिटो कम उचाइको ठाउँमा (कम्तीमा ५००–१,००० मिटर तल) झार्ने। (३) पानी, तातो झोल वा पेय पदार्थ पिलाउने र आराम गराउने। (४) लक्षण नसुध्रे वा सास फेर्न गाह्रो भए नजिकको स्वास्थ्य चौकी लैजाने वा उद्धारका लागि खबर गर्ने।
प्रश्न. भलिबल खेल्दा साथी लड्यो; घुँडा कोतारियो र नाकबाट रगत बग्न थाल्यो। के प्राथमिक उपचार गर्नुहुन्छ?
उत्तर. (१) साथीलाई छायामा बसाली आत्तिन नदिने। (२) नाकबाट रगत: टाउको अलिकति अगाडि निहुराउने (पछाडि ढल्काउने होइन, नत्र रगत घाँटीमा जान्छ), नाकको नरम भाग दुई औँलाले १० मिनेटसम्म थिचिराख्ने र मुखबाट सास फेर्न लगाउने; नाकमाथि चिसो कपडा राख्न सकिन्छ। (३) घुँडाको घाउ: साबुनपानीले हात धोई सफा पानीले घाउको माटो–बालुवा पखाल्ने, सफा कपडाले थिचेर रगत रोक्ने र सफा पट्टीले छोप्ने। (४) रगत नरोकिए वा घाउ गहिरो भए तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था लैजाने र अभिभावकलाई खबर गर्ने।
पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर
१. सही उत्तरमा ठिक चिह्न लगाउनुहोस्। (क) दुर्घटना — (अ) घाँटीमा बाहिरी वस्तु अड्किनु (बाँकी तीन रोग हुन्)। (ख) यौन रोग रोकथामको उपाय — (ई) सुरक्षित यौन व्यवहार अपनाउनु। (ग) नसर्ने रोग — (इ) क्यान्सर (एड्स, कोभिड र डेङ्गु सर्ने रोग हुन्)। (घ) एबीसी विधिमा नपर्ने — पट्टी बाँध्नु (श्वासमार्ग, श्वासप्रश्वास र रक्तसञ्चार पर्छन्)। (ङ) विपत्का बेला — (आ) संयमित भएर सुरक्षित ठाउँमा बस्नुपर्छ।
२. (क) यौन रोग भनेको के हो? यसको रोकथाम र नियन्त्रणका कुनै चार उपाय सुझाउनुहोस्। यौन सम्पर्कका माध्यमबाट एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्ने रोगलाई यौन रोग भनिन्छ; एड्स, भिरिङ्गी, ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस र गोनोरिया यसका उदाहरण हुन्। उपाय: (अ) असुरक्षित यौन सम्पर्क नराख्ने; (आ) एकपटक प्रयोग गरेको वा निर्मलीकरण नगरिएको सुई प्रयोग नगर्ने; (इ) सङ्क्रमणको शङ्का भए सुरुमै परीक्षण गराई डाक्टरको सल्लाहअनुसार पूरा उपचार गर्ने; (ई) जाँच गरिएको रगत मात्र लिने र व्यक्तिगत सरसफाइ राख्ने; (उ) किशोरकिशोरीलाई यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यबारे सही शिक्षा दिने।
२. (ख) घरपरिवारका सदस्यलाई अर्बुद रोगबाट बच्न के सुझाव दिनुहुन्छ? (अ) चुरोट, सुर्ती, गुट्खा र मदिरा पूर्ण रूपमा छोड्नुहोस्। (आ) ताजा फलफूल, सागसब्जी र घरमै पकाएको स्वस्थकर खाना खानुहोस्; धेरै तारेको र प्रशोधित खाना कम गर्नुहोस्। (इ) धेरै विषादी हालिएका तरकारी–फलफूल नखानुहोस्; राम्ररी पखालेर मात्र खानुहोस्। (ई) खेतमा विषादी छर्कँदा मास्क र पन्जा लगाउनुहोस्। (उ) शरीरमा गाँठा, कोठीमा परिवर्तन, लामो खोकी, बिनाकारण तौल घट्ने वा असामान्य रगत बग्ने भए तुरुन्त जाँच गराउनुहोस्। (ऊ) किशोरी दिदीबहिनीलाई ह्युमन प्यापिलोमा भाइरसविरुद्धको खोप लगाउनुहोस्। (ए) नियमित व्यायाम गर्नुहोस् र तौल सन्तुलित राख्नुहोस्।
२. (ग) "मुटु रोग स्वस्थ जीवनशैलीबाट नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।" आफ्ना तर्कसहित प्रस्ट पार्नुहोस्। मुटु रोगका मुख्य कारण उच्च रक्तचाप, रगतमा कोलेस्टेरोल बढ्नु, धमनीमा बोसो जम्नु, मोटोपना, धूम्रपान, मद्यपान, तनाव र शारीरिक निष्क्रियता हुन्; यी सबै जीवनशैलीसँग जोडिएका छन्। तर्क: (अ) नुन कम खाँदा रक्तचाप घट्छ; (आ) चिल्लो र तारेको खाना कम र सागसब्जी–फलफूल बढी खाँदा कोलेस्टेरोल घट्छ र धमनी सफा रहन्छ; (इ) नियमित व्यायामले मुटुको मांसपेशी बलियो बनाउँछ, तौल र मधुमेह नियन्त्रण गर्छ; (ई) धूम्रपान र मद्यपान छोड्दा धमनीको क्षति रोकिन्छ; (उ) योग–ध्यान र पर्याप्त निद्राले तनाव घटाउँछ; (ऊ) नियमित रक्तचाप जाँचले रोग सुरुमै पत्ता लाग्छ। त्यसैले स्वस्थ जीवनशैली अपनाए मुटु रोगको जोखिम धेरै घट्छ र लागिसकेको रोग पनि नियन्त्रणमा रहन्छ।
२. (घ) प्राथमिक उपचारका क्रममा अवलम्बन गरिने विधि उल्लेख गर्नुहोस्। प्राथमिक उपचारमा श्वासमार्ग–श्वासप्रश्वास–रक्तसञ्चार (एबीसी) विधि अपनाइन्छ: (अ) श्वासमार्ग खुला राख्ने — मुख वा घाँटीमा अड्किएको वस्तु निकाल्ने, कसिलो लुगा खुकुलो पार्ने, चिउँडो उठाउने; (आ) श्वासप्रश्वास नियमित गराउने — सास नभए मुखबाट कृत्रिम सास दिने; (इ) रक्तसञ्चार सुचारु गर्ने — नाडी नभए छाती थिच्ने र धेरै रगत बगेको भए थिचेर रोक्ने। बेहोस घाइतेमा सीपीआर गरिन्छ: घाइतेलाई उत्तानो सुताई छातीको बिचमा दुवै हत्केला खप्ट्याएर ३० पटक थिच्ने, नाक बन्द गरी चिउँडो उठाएर मुखमा मुख जोडी २ पटक सास दिने र यो क्रम पाँच पटक वा सहयोग नआएसम्म दोहोर्याउने।
२. (ङ) तपाईँको साथीलाई लेक लागेमा के प्राथमिक उपचार अपनाउनुहुन्छ? (अ) यात्रा रोकी साथीलाई तुरुन्त सकेसम्म तल्लो उचाइमा झार्छु; (आ) पानी, तातो झोल वा पेय पदार्थ पिलाउँछु र आराम गराउँछु; (इ) न्यानो लुगा लगाइदिन्छु र मद्यपान गर्न दिन्नँ; (ई) टाउको दुखाइ, वाकवाक र सास फेर्न गाह्रो भइरहे सकेसम्म छिटो स्वास्थ्य संस्था लैजान्छु वा उद्धारका लागि खबर गर्छु।
२. (च) विद्यालयको खेलमैदानमा हुन सक्ने जोखिमबाट बच्ने उपायको सूची तयार पार्नुहोस्। (१) खाल्डाखुल्डी पुर्ने; (२) ढुङ्गा, इँटा, सिसा, धातु, बोतल, रड र छेस्का हटाउने; (३) मैदान खुला, समथर र दुबो लगाइएको बनाउने; (४) नियमित सरसफाइ गर्ने; (५) खेल सामग्री उपयुक्त ठाउँमा राख्ने र बिग्रेका सामग्री तुरुन्त मर्मत गर्ने; (६) साना विद्यार्थीलाई उमेरअनुसारका सामग्री दिने; (७) मैदानवरिपरि बलियो पर्खाल बनाउने र सडकतिर बार लगाउने; (८) प्राथमिक उपचार बाकस तयार राख्ने; (९) खेल्नुअघि तताउने व्यायाम गर्ने र शिक्षकको निगरानीमा खेल्ने; (१०) बिजुलीका तार र पुराना संरचनाबाट टाढा खेल्ने।
२. (छ) आगलागीका बेला आफू र परिवारको सुरक्षाका लागि गर्न सक्ने काम बुँदागत रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्। (१) आत्तिएर नभाग्ने, संयमित भई सबैभन्दा पहिले आफू र परिवारलाई सुरक्षित ठाउँमा लैजाने; (२) बालबालिका, वृद्ध, अशक्त र बिरामीलाई प्राथमिकतासाथ बाहिर निकाल्ने; (३) धुवाँ भए भुइँतिर झुकेर नाक–मुख भिजेको कपडाले छोपेर निस्कने; (४) ग्यासको रेगुलेटर बन्द गर्ने र बिजुलीको मूल स्विच काट्ने (सुरक्षित भए मात्र); (५) दमकल १०१, प्रहरी १०० र एम्बुलेन्स १०२ मा खबर गर्ने; (६) घरपालुवा जनावर फुकाइदिने; (७) छिमेकीलाई बोलाई आगो फैलिन नदिन सहयोग माग्ने; (८) लुगामा आगो लागे नदौडिई भुइँमा लडीबुडी गर्ने; (९) घाइतेलाई प्राथमिक उपचार गरी अस्पताल लैजाने।
परियोजना कार्य: कक्षालाई तीन समूहमा बाँडी भूकम्पबाट सिर्जित विपत्को "पूर्वतयारी" (झोला तयार राख्ने, भारी सामान बाँध्ने, खुला ठाउँ पहिचान), "विपत्को अवस्था" (घुँडा टेक, शिर छोप, समात; खुला चउरमा जाने) र "विपत्पछिको अवस्था" (घाइतेको उपचार, चर्केका घरमा नपस्ने, राहत वितरण) विषयमा शिक्षकको सहयोगमा अभिनय तयार गरी अतिरिक्त क्रियाकलाप सप्ताहमा अभिभावक र विद्यालय परिवारसामु प्रस्तुत गर्नुहोस्।
अध्यायको सारांश
- यौन सम्पर्कबाट सर्ने रोग यौन प्रसारित रोग हो; असुरक्षित यौन सम्पर्क, सङ्क्रमित सुई र रगत यसका मुख्य बाटा हुन्; केही यौन रोग औषधिले निको हुन्छन्, तर एचआइभीको पूर्ण उपचार छैन र असर घटाउने औषधि निःशुल्क पाइन्छ।
- एचआइभी विषाणु हो; यसले रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति नष्ट गरेपछि अनेक रोगका लक्षण देखिने अवस्था एड्स हो।
- एक व्यक्तिबाट अर्कोमा नसर्ने मुटु रोग, मधुमेह, दम र क्यान्सर नसर्ने रोग हुन्; अस्वस्थकर खानपान, निष्क्रियता, धूम्रपान, मद्यपान, प्रदूषण र वंशाणुगत गुण यसका कारण हुन्।
- सामान्य रक्तचाप १२०/८० मिलिमिटर पारो हुन्छ; धमनीमा बोसो जमेर कोरोनरी मुटु रोग हुन्छ; घाँटीको ब्याक्टेरिया सङ्क्रमणबाट ५–१५ वर्षका बालबालिकामा बाथ मुटुको रोग हुन्छ।
- इन्सुलिनको कमीले रगतमा ग्लुकोज बढ्ने मधुमेह, श्वासनली साँघुरिने दम र कोषको असामान्य वृद्धि हुने अर्बुद रोग हो।
- सुरक्षित विद्यालयमा भौतिक संरचना मात्र होइन, भेदभाव र दुर्व्यवहारमुक्त वातावरण पनि चाहिन्छ; जोखिम नक्साङ्कन गरी सुरक्षा योजना बनाउनुपर्छ।
- विपत्अघि, विपत्का बेला र विपत्पछि तीनै चरणमा सावधानी अपनाउनुपर्छ; दमकलको नम्बर १०१ हो।
- दक्ष चिकित्सकसम्म नपुगुन्जेल स्थानीय साधनले तत्काल गरिने हेरचाह प्राथमिक उपचार हो; यसमा श्वासमार्ग, श्वासप्रश्वास र रक्तसञ्चार क्रमशः जाँचिन्छ।
- सीपीआरमा ३० पटक छाती थिच्ने र २ पटक मुखबाट सास दिने क्रम दोहोर्याइन्छ।
- घाँटीमा वस्तु अड्किँदा खोक्न लगाउने, ढाडमा हिर्काउने र पेट माथितिर थिच्ने; लु लाग्दा छहारी र पानी; लेक लाग्दा तुरुन्त तल झार्ने; हिउँले खाँदा मनतातो पानीमा २०–३० मिनेट डुबाउने।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- वयस्कको सामान्य रक्तचाप कति हुन्छ? [1] (क) ९०/४० (ख) १२०/८० (ग) १४०/१०० (घ) १८०/१२०
- बाथ मुटुको रोग प्रायः कति उमेरका बालबालिकामा देखिन्छ? [1] (क) १ देखि ४ वर्ष (ख) ५ देखि १५ वर्ष (ग) २० देखि ३० वर्ष (घ) ६० वर्षमाथि
- रगतमा ग्लुकोज बढ्ने रोग कुन हो? [1] (क) दम (ख) मधुमेह (ग) रक्तअल्पता (घ) बाथ
- गर्भाशयको मुखको क्यान्सर गराउने सङ्क्रमण कुन हो? [1] (क) हेलिकोब्याक्टर पाइलोरी (ख) ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस (ग) स्ट्रेप्टोकोकस (घ) एचआइभी
- सीपीआरमा एक चक्रमा कति पटक छाती थिचिन्छ? [1] (क) ५ (ख) १५ (ग) ३० (घ) ५०
- नेपालमा दमकल सेवाको हटलाइन नम्बर कुन हो? [1] (क) १०० (ख) १०१ (ग) १०२ (घ) १०९८
- लेक लागेको व्यक्तिलाई सबैभन्दा पहिले के गर्नुपर्छ? [1] (क) अझ माथि लैजाने (ख) तल झार्ने (ग) चिसो पानीले नुहाउने (घ) सुताएर छोड्ने
- हिउँले खाएको औँला कति तापक्रमको पानीमा डुबाउनुपर्छ? [1] (क) बरफ पानी (ख) उम्लेको पानी (ग) मनतातो पानी (घ) नुनपानी
समूह क का उत्तर
१. (ख) — सामान्य रक्तचाप १२०/८० मिलिमिटर पारो हो; १४०/९० वा बढी उच्च मानिन्छ।
२. (ख) — घाँटीको स्ट्रेप्टोकोकस सङ्क्रमणपछि ५–१५ वर्षका बालबालिकामा बढी देखिन्छ।
३. (ख) — इन्सुलिनको कमीले रगतमा ग्लुकोज बढ्छ; यसैलाई मधुमेह वा चिनी रोग भनिन्छ।
४. (ख) — ह्युमन प्यापिलोमा भाइरसले गर्भाशयको मुखको र हेलिकोब्याक्टर पाइलोरीले आमाशयको क्यान्सर गराउन सक्छ।
५. (ग) — ३० पटक छाती थिचेपछि २ पटक सास दिइन्छ।
६. (ख) — १०१ दमकल, १०० प्रहरी, १०२ एम्बुलेन्स र १०९८ बालबालिका हेल्पलाइन हो।
७. (ख) — अक्सिजन कम भएर लेक लाग्ने भएकाले तल झार्नु नै मुख्य उपचार हो।
८. (ग) — मनतातो पानीमा २०–३० मिनेट डुबाउनुपर्छ; उम्लेको पानी वा आगोले छाला पोल्छ।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- एचआइभी र एड्सबिच फरक छुट्याउनुहोस्। [2]
- नसर्ने रोग भनेको के हो? यसका कुनै दुई कारण लेख्नुहोस्। [2]
- कोरोनरी मुटु रोग कसरी हुन्छ? [2]
- मधुमेहका कुनै चार लक्षण लेख्नुहोस्। [2]
- दमबाट बच्ने कुनै चार उपाय लेख्नुहोस्। [2]
- सुरक्षित विद्यालय भन्नाले के बुझिन्छ? [2]
- प्राथमिक उपचारको परिभाषा दिई यसको महत्त्व लेख्नुहोस्। [2]
- लु लाग्दा देखिने लक्षण र प्राथमिक उपचार लेख्नुहोस्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. एचआइभी रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति नष्ट गर्ने विषाणु हो; सुरुमा लक्षण देखिँदैन र रगत जाँचबाट मात्र थाहा हुन्छ। एड्स त्यस विषाणुले प्रतिरोधात्मक शक्ति नष्ट गरेपछि क्षयरोग, लामो पखाला, निमोनिया जस्ता अनेक रोगका लक्षण देखिने अवस्था हो।
२. कुनै पनि माध्यमबाट एक व्यक्तिबाट अर्कोमा नसर्ने रोग नसर्ने रोग हो; जस्तै मुटु रोग, मधुमेह, क्यान्सर। कारण: (क) अस्वस्थकर खानपान र न्यून शारीरिक सक्रियता; (ख) धूम्रपान र मद्यपान (वातावरणीय प्रदूषण र वंशाणुगत गुण पनि)।
३. मुटुलाई रगत पुर्याउने धमनीभित्र बोसो (कोलेस्टेरोल) जम्दै गएर धमनी साँघुरिँदा मुटु र शरीरका भागमा पर्याप्त रगत पुग्दैन; यसैलाई कोरोनरी मुटु रोग भनिन्छ। धूम्रपान, मद्यपान, उच्च रक्तचाप, निष्क्रियता र मधुमेहले यसको जोखिम बढाउँछन् र यसले हृदयघातसमेत गराउन सक्छ।
४. (क) धेरै भोक, तिर्खा र पिसाब लाग्ने; (ख) थकान र निद्रा लागिरहने; (ग) तौल घट्ने र हातखुट्टा झमझमाउने; (घ) घाउ लामो समय निको नहुने र आँखा कमजोर हुने।
५. (क) धुवाँ–धुलो भएको ठाउँमा नबस्ने र जाँदा मास्क लगाउने; (ख) धूम्रपान र लागु पदार्थ सेवन नगर्ने; (ग) एलर्जीको कारण पहिचान गरी त्यसबाट टाढा रहने; (घ) चिसो मौसममा न्यानो लुगा लगाउने र रुघाखोकी, निमोनियाको समयमै उपचार गर्ने।
६. विद्यालयको भवन, कक्षाकोठा, खेलमैदान र शौचालय सुरक्षित भएको, विद्यार्थी–विद्यार्थी र विद्यार्थी–शिक्षकबिच मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध भएको र द्वन्द्व, भेदभाव, दुर्व्यवहार तथा घृणा नभएको सुरक्षित, स्वस्थकर र रमाइलो वातावरणलाई सुरक्षित विद्यालय भनिन्छ।
७. स्थानीय साधनको प्रयोग गरी दक्ष चिकित्सक वा अस्पतालमा नपुगुन्जेल घाइतेलाई तत्काल गरिने हेरचाह प्राथमिक उपचार हो। महत्त्व: यसले ज्यान बचाउँछ, घाइतेको अवस्था थप जटिल हुन दिँदैन, पीडा कम गर्छ र अस्पतालसम्म पुग्ने समय दिन्छ।
८. लक्षण: बारम्बार तिर्खा लाग्ने, अनुहार रातो हुने, टाउको दुख्ने, बान्ता हुने, शरीरको तापक्रम १०१–१०४ डिग्री फरेनहाइट पुग्ने, छटपटिने वा बेहोस हुने। उपचार: छहारी र चिसो हावा चल्ने ठाउँमा राख्ने, भिजेको कपडा निधार–हातखुट्टामा राख्ने, प्रशस्त पानी वा जीवनजल पिलाउने र नसुध्रे स्वास्थ्य संस्था लैजाने।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- यौन प्रसारित रोगका सर्ने तरिका, उपचारको अवस्था र रोकथामका उपाय वर्णन गर्नुहोस्। [4]
- उच्च रक्तचाप र बाथ मुटुको रोगको कारण, लक्षण र रोकथाम लेख्नुहोस्। [4]
- सीपीआरका दुई चरण क्रमबद्ध रूपमा वर्णन गर्नुहोस्। [4]
- घाँटीमा वस्तु अड्किँदा, दाँत भाँचिँदा र हिउँले खाँदा गरिने प्राथमिक उपचार लेख्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. सर्ने तरिका: सङ्क्रमित व्यक्तिसँग असुरक्षित यौन सम्पर्क (मुख्य बाटो); सङ्क्रमितले प्रयोग गरेको सुई निर्मलीकरण नगरी प्रयोग गर्नु; जाँच नगरिएको सङ्क्रमित रगत; सङ्क्रमित आमाबाट गर्भ, सुत्केरी वा स्तनपानमा बच्चामा; पाठ्यपुस्तकअनुसार सफा नगरिएको चर्पी र अरूको कपडा प्रयोग। उपचार: भिरिङ्गी, गोनोरिया जस्ता रोग समयमै उपचार गरे औषधिले निको हुन्छन्; एचआइभी र एड्स पूर्ण निको पार्ने औषधि छैन, तर असर कम गर्ने औषधि स्वास्थ्य संस्थामा निःशुल्क पाइन्छ र नियमित औषधि र स्याहारले सामान्य जीवन बिताउन सकिन्छ। रोकथाम: असुरक्षित यौन सम्पर्क नराख्ने; निर्मलीकरण नभएको सुई कहिल्यै प्रयोग नगर्ने; जाँच गरिएको रगत मात्र लिने; शङ्का भए सुरुमै परीक्षण; गर्भवतीको एचआइभी जाँच; व्यक्तिगत सरसफाइ; सही यौन शिक्षा र सङ्क्रमितप्रति भेदभाव नगर्ने।
२. उच्च रक्तचाप — मुटुले रगत धकेल्दा रक्तनलीमा पर्ने चाप सामान्य (१२०/८०) भन्दा लगातार बढी हुनु। कारण: मोटोपना, तनाव, धेरै नुन–चिल्लो, मद्यपान, धूम्रपान, निष्क्रियता, उमेर र वंशाणुगत। लक्षण: बेसरी टाउको दुख्ने, रिँगटा, थकान, कहिलेकाहीँ कुनै लक्षण नदेखिने। रोकथाम: नुन–चिल्लो कम, नियमित व्यायाम, तौल सन्तुलन, धूम्रपान–मद्यपान नगर्ने, तनाव व्यवस्थापन, नियमित रक्तचाप जाँच। बाथ मुटुको रोग — कारण: ग्रुप ए स्ट्रेप्टोकोकस ब्याक्टेरियाले घाँटीमा सङ्क्रमण गरेपछि शरीरको प्रतिरक्षा प्रतिक्रियाले जोर्नी र मुटुका भल्भमा असर; ५–१५ वर्षका बालबालिकामा। लक्षण: घाँटी खसखसाउने–दुख्ने, घुँडा–गोलीगाँठा–कुइना दुख्ने, खलखली पसिना, धड्कन बढ्ने। रोकथाम: चिसो, ओसिलो र फोहोर ठाउँबाट जोगाउने; घाँटी दुखेमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा उपचार र डाक्टरको सल्लाहअनुसार औषधि पूरा खाने; फ्रिजका चिसा खानेकुरा नखाने।
३. छाती थिच्ने चरण: (क) घाइतेलाई कडा सतहमा उत्तानो सुताई नजिकै घुँडा टेकेर बस्ने; (ख) एउटा हत्केला छातीको बिचमा राखी अर्को हातका औँला त्यसका औँलाभित्र छिराएर खप्ट्याउने; (ग) कुहिना सिधा राखी छाती थिच्ने र हात उचाल्ने (छाती छोइरहने) ताकि छाती फेरि उठोस्; (घ) ३० पटक दोहोर्याउने — यसले रक्तसञ्चार सुचारु गर्छ। श्वासप्रश्वास चरण: (क) मुख, घाँटी वा नाकमा अड्किएको वस्तु निकाली सफा गर्ने र दुई औँलाले नाक बन्द गर्ने; (ख) अर्को हातका दुई औँलाले चिउँडो उठाई श्वासमार्ग खोल्ने; (ग) लामो सास लिई मुखमा मुख जोडेर हावा छोड्ने र नाक छोडिदिने, छाती उठेको हेर्ने; (घ) फेरि दोहोर्याई जम्मा २ पटक सास दिने। ३० थिचाइ र २ सासको क्रम पाँच पटक वा घाइते आफैँ सास फेर्न नथालेसम्म वा सहयोग नआएसम्म दोहोर्याउने।
४. घाँटीमा वस्तु अड्किँदा: खोक्न सक्छ भने खोक्न लगाउने; नसके पछाडिबाट अँगालो हाली निहुराएर ढाड र काँधको बिचमा हिर्काउने; त्यसले नभए पछाडिबाट समाती दुवै हातको मुट्ठीले पेटलाई भित्र–माथितिर धकेल्दै थिच्ने; त्यसले पनि ननिस्के तुरुन्त अस्पताल लैजाने। दाँत भाँचिँदा: बिरामीलाई सजिलो अवस्थामा राख्ने; मुख कुल्ला गरी फोहोर सफा गर्ने; दाँत पूरै झरेको भए सफा कपास वा कपडाले रगत आएको ठाउँ थिचेर छोप्ने; थप उपचारका लागि दन्त चिकित्सक वा स्वास्थ्य संस्थामा लैजाने। हिउँले खाँदा: छिटो न्यानो र सुरक्षित ठाउँमा लैजाने; हिउँले खाएका औँला वा खुट्टा मनतातो पानीमा २०–३० मिनेट डुबाउने; तातो झोलिलो खाना दिने; कम्बल वा सिरकले न्यानो बनाउने; आगोमा सेक्ने वा मिच्ने नगर्ने र अवस्था हेरी छिटो अस्पताल लैजाने।
Practise more: Health, Physical and Creative Arts question bank