छपाइ, माटाको काम, कोलाज र निर्माण

भक्तपुरको कुमाले टोलमा चाकमा माटो घुम्दै गाग्री बन्छ, पाटनमा काठमा बुट्टा कुँदिन्छ, पुराना पत्रिकाका टुक्राबाट रङ्गीन पोस्टर बन्छ र कबाडीमा फ्याँकिने तारबाट सुन्दर मूर्ति बन्छ। हातले केही बनाउँदा आँखा, हात र दिमाग एकसाथ काम गर्छन्; यसले सिर्जनशीलता, धैर्य र खेर जाने वस्तुको सदुपयोग सिकाउँछ। यस एकाइमा छपाइ (काठमा कुँदेर), माटाको काम, कोलाज र निर्माण कार्य का विधि र अभ्यास पढिन्छ।

११.१ छपाइ कार्य

छपाइ विभिन्न किसिमले गर्न सकिन्छ। काठको ब्लकबाट छाप्ने र रबिङ (कागज राखेर रगडेर छाप उतार्ने) जस्ता पुराना विधिदेखि आज विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै नयाँ–नयाँ औजार बनेका छन्। अहिले सुरक्षा छपाइ (जस्तै नोट र टिकटमा), इम्बोस (उठेको आकार) गरेर छपाइ, सेरामिक्सका सामानमा छपाइ र त्रिआयामिक छपाइसमेत हुन थालेको छ।

काठ कुँदेर (कार्भिङ) छपाइ

काठमा बुट्टा वा अक्षर कुँदेर छपाइ गर्न सकिन्छ। कुँद्न सजिलो हुने नरम काठ चाहिन्छ; हाम्रो वरिपरि पाइने काठ प्रयोग गर्न सकिए पनि हलुका (नरम) काठमा बुट्टा काट्न सजिलो हुन्छ। काठको सट्टा आलु, रबर वा लिनो जस्ता सामग्रीबाट पनि छाप बनाउन सकिन्छ।

प्रक्रिया:

• १. छपाइका लागि कमलो काठ छान्ने; काठ सफा गरी खाक्सीले सम्म पार्ने, तर रेसा नै हराउने गरी धेरै चिप्लो नपार्ने।
• २. मन परेको आकृति, बुट्टा वा अक्षर काठमा कोर्ने; वा कागजमा कोरेर काठमा टाँस्ने। सुरुमा साधारण र सजिला बुट्टा छान्ने। (अक्षर छाप्दा उल्टो कोर्नुपर्छ, नत्र छापमा उल्टो आउँछ।)
• ३. आकृतिभन्दा बाहिरको भाग काठ काट्ने औजारले बिस्तारै काटेर गहिरो बनाउने; आकृतिमा नपर्ने गरी काट्ने। काटिएको (गहिरो) भागमा रङ नपर्ने भएकाले त्यो भाग छापिँदैन।
• ४. अनावश्यक भाग काटेपछि टाँसेको कागज हटाई रोलर ले बिस्तारै मसी (रङ) लगाउने।
• ५. मसी लगाएको काठमाथि छाप्नुपर्ने कागज राखी बिस्तारै रगड्ने (रबिङ)।
• ६. कागजमा सबैतिर छाप आयो कि हेर्ने; कतै बाँकी भए त्यहाँ फेरि रगडेर छपाइ पूरा गर्ने।
• ७. छपाइ सकिएपछि विद्यालयमा प्रदर्शन गर्ने।

११.२ माटाको काम

हाम्रो दैनिक जीवनका धेरै सामग्री माटाबाट बनेका हुन्छन्। माटो पोलेर भाँडाकुँडा, सेरामिकका सामान र ठुला–ठुला मूर्तिसमेत बनाइन्छ। माटाबाट सामग्री वा मूर्ति बनाउने मुख्य विधि:

विधि	कसरी गरिन्छ	के बनाउन उपयुक्त
क्वायल विधि	माटोलाई लामो डोरीजस्तो बटारेर गोलो–गोलो गर्दै एकमाथि अर्को राखी जोड्ने	गाग्री, फूलदान, कचौरा जस्ता खोक्रा भाँडा
पिन्च विधि	माटोको डल्लोमा बुढीऔँलाले थिच्दै र चिमोट्दै भित्र खोक्रो बनाउने	सानो कचौरा, दियो, साना भाँडा
थप्ने विधि	आवश्यक ठाउँमा माटो थप्दै आकार बनाउने	मूर्ति, अनुहार, जनावर
झिक्ने विधि	ठुलो डल्लोबाट अनावश्यक माटो काट्दै वा खोस्रँदै आकार निकाल्ने	मूर्ति, उठेका बुट्टा

थप्ने र झिक्ने विधिबाट साना मात्र होइन ठुला मूर्ति पनि बनाइन्छ। माटाबाट बनेका सामान र मूर्तिलाई पोलेर बलियो, चिल्लो र टल्किने बनाइन्छ। माटाका मूर्तिलाई लामो समय टिकाउन र घाम–पानीबाट जोगाउन प्लास्टर, फाइबर कास्टिङ र ढलौट (धातु) कास्टिङ गरी सहरका विभिन्न ठाउँमा राखिएको देख्न सकिन्छ। साना मूर्ति ढुङ्गा र मार्बलबाट पनि बनाइन्छन्, तर माटो लचिलो र चाहेको बेला थप्न तथा झिक्न सजिलो हुने भएकाले मूर्ति बनाउन कलाकारको पहिलो रोजाइ माटो नै हुन्छ।

माटाबाट मूर्ति बनाउने प्रक्रिया

• १. माटो तयारी: नरम र सफा माटो छान्ने; काठका टुक्रा, गिर्खा र छेस्का हटाउने; पानी हाल्दै मुछेर नरम र लेसिलो बनाउने। आजभोलि बजारमा तयारी माटो (क्ले) पनि पाइन्छ।
• २. विषय छनोट: कस्तो मूर्ति बनाउने निर्णय गर्ने; सुरुमा भाँडा, जनावर वा गरगहना जस्ता साना वस्तु बनाउने।
• ३. नमुना अवलोकन: बनाउनुअघि विभिन्न मूर्तिका नमुना हेर्ने; नमुना सँगै राखेर त्यसैअनुसार बनाउन सकिन्छ।
• ४. विधि छनोट: क्वायल वा पिन्च विधिबाट बनाउन सकिन्छ।
• ५. थप्ने र झिक्ने: आवश्यक नापको माटो लिई वस्तुको आकार र स्वरूपअनुसार माटो थप्दै वा झिक्दै मन परेको मूर्ति बनाउने।
• ६. सुकाउने र सिध्याउने: छायामा बिस्तारै सुकाउने (घाममा छिटो सुकाउँदा चर्किन्छ), आवश्यक भए पोल्ने वा रङ लगाउने।

११.३ कोलाज

"कोलाज" शब्द फ्रान्सेली भाषा बाट आएको हो, जसको अर्थ टाँसिएको कागज भन्ने बुझिन्छ। पाठ्यपुस्तकअनुसार विशेष गरी अठारौँदेखि बीसौँ शताब्दीतिर कोलाजबाट चित्र रचना गरिएको पाइन्छ; बीसौँ शताब्दीको सुरुमा घनवादी कलाकार पाब्लो पिकासो र जर्ज ब्राक ले कोलाजलाई ललितकलाको गम्भीर विधा बनाए।

कोलाजका प्रकार:

• फोटो मोन्टाज: फोटोका टुक्रा मात्र टाँसेर वा जोडेर बनाइने कोलाज।
• फेब्रिक कोलाज: कपडा, जुट, बोरा जस्ता वस्तु टाँसेर बनाइने कोलाज।
• डिजिटल कोलाज: कम्प्युटर र सूचना प्रविधिको प्रयोग गरी बनाइने कोलाज।
• यसबाहेक पत्रिकाको कागज, पात, बिउ, धागो जस्ता मिश्रित सामग्रीको कोलाज पनि बनाइन्छ।

कोलाज बनाउने चरण

• १. सतह छनोट: कागज, क्यान्भास, कार्डबोर्ड, हार्डबोर्ड, नेपाली कागज वा काठको फलेक।
• २. सामग्री सङ्कलन: फोटो मोन्टाजका लागि विभिन्न फोटो र गम; फेब्रिक कोलाजका लागि विभिन्न रङ र बुट्टाका कपडा, धागो, जुट आदि।
• ३. विषय छनोट: मन परेको विषय छानी त्यसअनुसारका आकार, रङ र भावका फोटो छान्ने।
• ४. रेखाचित्र र टाँस्ने: विषयअनुसार रेखाचित्र कोर्ने; फोटो काट्दै वा च्यात्दै रङ र आकार मिलाएर गम वा माडले टाँस्ने।
• ५. पृष्ठभूमि: आवश्यक भए पृष्ठभूमिमा मन परेको रङ लगाउने; सकेसम्म थोरै र आवश्यक ठाउँमा मात्र रङ प्रयोग गर्ने।
• ६. सुकाउने: केहीबेर घाम नलाग्ने ठाउँमा सुकाउने।
• ७. अवलोकन र अक्षर: भित्तामा टाँसेर हेर्ने; आवश्यक ठाउँमा अक्षर टाँसेर वा लेखेर काम सम्पन्न गर्ने।
• ८. प्रदर्शन: कक्षामा प्रदर्शन गरी आफ्नो अनुभव र प्रयोग भएका सामग्रीबारे साथीसँग छलफल गर्ने र प्रतिक्रिया लिने।

११.४ निर्माण कार्य

खेर गएका सामग्रीबाट पनि निर्माण गर्न सकिन्छ। विद्यार्थीको वस्तु हेर्ने दृष्टिकोण र अवलोकन गर्ने तरिका फरक हुन सक्छ; एउटै वस्तु पनि हेर्ने कोणअनुसार फरक आकार र स्वरूपमा देखिन्छ। निर्माण गर्दा वस्तुको सम्पूर्ण भाग (अगाडि, पछाडि, छेउ, माथि) अध्ययन गर्नुपर्ने भएकाले विद्यार्थीको दृष्टिकोणमा नयाँपन आउँछ। निर्माण गर्दा वस्तु जस्ताको तस्तै बनाउनैपर्छ भन्ने छैन; साना सामग्री बनाउन उपयुक्त हुन्छ र अमूर्त भाव दिने सामग्री पनि आकर्षक देखिन्छन्।

कागज र कार्डबोर्डबाट निर्माण

कागज र कार्डबोर्डबाट मन परेका आकार र स्वरूप बनाउन सकिन्छ। यसका लागि कागज, कार्डबोर्ड, प्याकिङ बक्सका बाक्ला कागज, अन्डाको क्रेट र खेर गएका पत्रपत्रिका प्रयोग गर्न सकिन्छ; टेप, साना सिन्का, धागो र कपडा पनि चाहिन्छ। क्रम: (१) कस्तो वस्तु बनाउने भनी निर्क्योल गर्ने; (२) आवश्यक सामग्री जुटाउने; (३) टुक्राहरू गम, धागो वा तारले जोड्ने; (४) आकर्षक बनाउन कहीँकहीँ रङ लगाउने — स्थानीय रङ वा बजारका तयारी रङमध्ये पोस्टर रङ उपयुक्त हुन्छ।

तारबाट निर्माण

बजारमा तारबाट बनेका सामग्री प्रशस्त देखिन्छन्। तारबाट बनेका सामग्रीले रेखा, आकार, स्वरूप र चाल को अवधारणा बुझाउँछन्। तारलाई सिधा, छड्के, घुमाउरो वा डल्लो गरी आकार दिन सकिने भएकाले विद्यार्थीको पहिलो रोजाइ तार हुन्छ। छिटो आकार दिन लचिलो तार (टेलिफोनको तार, डन्डी बाँध्ने तार वा नरम तार) उपयुक्त हुन्छ; आवश्यकताअनुसार कडा तार पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। तारसँगै डोरी, धागो, काठका टुक्रा र कपडा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। तार आफैँ टल्किने भएकाले रङ लगाउनैपर्छ भन्ने छैन। तारको काम गर्दा घाउ–चोट लाग्ने सम्भावना भएकाले सचेत हुनुपर्छ — तारका धारिला टुप्पा भित्रतिर मोड्ने र पिलासको प्रयोग गर्ने।

पाठको अभ्यास: नमुना उत्तर

१. छपाइ भनेको के हो? कागज, कपडा वा अन्य कुनै सतहमा वस्तुको आकार छापेर कलाकृति बनाउने विधि छपाइ हो; काठको ब्लक, रबिङदेखि आधुनिक सुरक्षा छपाइ, इम्बोस र त्रिआयामिक छपाइसम्म यसका रूप छन्।

२. कार्भिङ भनेको के हो? काठ, ढुङ्गा जस्ता सतहमा औजारले अनावश्यक भाग काट्दै वा खोस्रँदै आकृति, बुट्टा वा अक्षर उठाउने कामलाई कार्भिङ (कुँदाइ) भनिन्छ; यसरी कुँदिएको काठमा मसी लगाएर छपाइ पनि गरिन्छ।

३. कार्भिङ विधिबाट विभिन्न वस्तुको आकृति बनाउने तरिका लेख्नुहोस्। (क) नरम काठ छानी सफा गरी खाक्सीले सम्म पार्ने; (ख) आकृति, बुट्टा वा अक्षर काठमा कोर्ने वा कागजमा कोरेर टाँस्ने; (ग) आकृतिबाहिरको भाग औजारले बिस्तारै काट्ने र आकृतिलाई नछोई गहिरो बनाउने; (घ) कागज हटाई सतह सफा गर्ने; (ङ) छाप्नुपर्ने भए रोलरले मसी लगाई कागज राखेर रगड्ने; (च) छाप पूरा भए–नभएको जाँची प्रदर्शन गर्ने।

४. दैनिक जीवनमा कार्भिङ विधिबाट आकृति बनाउँदा हुने फाइदा लेख्नुहोस्। (क) एउटै कुँदिएको ब्लकबाट धेरै पटक एउटै बुट्टा छाप्न सकिन्छ — कपडा, कार्ड, निमन्त्रणा पत्र र झोला सजाउन; (ख) झ्याल, ढोका, फर्निचर र सजावटका सामान आकर्षक बन्छन्; (ग) परम्परागत काष्ठकला जोगिन्छ र नयाँ पुस्तामा सर्छ; (घ) हस्तकलाबाट आम्दानी र रोजगारी मिल्छ; (ङ) धैर्य, एकाग्रता र हात–आँखाको समन्वय बढ्छ।

५. स्थानीय स्तरमा पाइने वस्तुबाट छपाइ कसरी गर्न सकिन्छ? तरिका व्याख्या गर्नुहोस्। आलु, मुला, सखरखण्ड जस्ता नरम कन्दमूल वा नरम काठको टुक्रा, पात, कपडाको टुक्रा र भिँडीको टुप्पो जस्ता वस्तुबाट छपाइ गर्न सकिन्छ। (क) आलु वा मुला काटेर समतल सतह बनाउने; (ख) सतहमा सजिलो बुट्टा कोरी बाहिरको भाग काटेर फाल्ने; (ग) रङ लगाउने — स्थानीय रङ (बेसार, कत्था, काठको कोइला, फूलको रस) वा पोस्टर रङ; (घ) कागज वा कपडामा थिचेर छाप्ने। पातको नसा भएको भागमा रङ लगाई थिच्दा पातको छाप आउँछ; काठका रेसामाथि कागज राखी क्रेयनले रगड्दा रबिङ छाप बन्छ।

६. माटाबाट मूर्ति बनाउने सरल तरिका लेख्नुहोस्। (क) नरम, सफा माटो छानी गिर्खा र छेस्का हटाउने र पानी हाल्दै मुछेर लेसिलो बनाउने; (ख) बनाउने वस्तु (माछा, अनुहार, भाँडा) तय गरी नमुना हेर्ने; (ग) पिन्च वा क्वायल विधिबाट मूल आकार बनाउने; (घ) थप्ने र झिक्ने विधिले विवरण (आँखा, पखेटा, बुट्टा) थप्ने; (ङ) जोर्नीमा लेदो माटो लगाई बलियो जोड्ने; (च) छायामा बिस्तारै सुकाउने र आवश्यक भए पोल्ने वा रङ लगाउने।

७. कोलाज भनेको के हो? यसको महत्त्व लेख्नुहोस्। फोटो, कपडा, पत्रपत्रिका जस्ता सामग्री कुनै सतहमा कलात्मक रूपमा टाँसेर बनाइने कला कोलाज हो; यो फ्रान्सेली शब्द हो, जसको अर्थ टाँसिएको कागज हो। महत्त्व: (क) खेर जाने कागज, कपडा र फोटोको सदुपयोग हुन्छ; (ख) थोरै खर्चमा आकर्षक पोस्टर र सजावट बन्छन्; (ग) रङ, आकार र संयोजनको ज्ञान बढ्छ; (घ) सचेतना (सरसफाइ, वातावरण) फैलाउने प्रभावकारी माध्यम हो; (ङ) कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलता बढ्छ।

८. स्थानीय कच्चा पदार्थलाई कोलाजका माध्यमबाट वस्तुको नमुना कसरी तयार गर्न सकिन्छ? (क) विषय छान्ने, जस्तै "मेरो गाउँ"; (ख) स्थानीय सामग्री सङ्कलन गर्ने — सुकेका पात, भुस, पराल, मकैको खोस्टा, बिउ (मास, चना, धान), बालुवा, बोरा, जुट र पुराना कपडा; (ग) कार्डबोर्ड वा नेपाली कागजमा घर, खेत, रुख र नदीको रेखाचित्र कोर्ने; (घ) छाना पराल वा भुसले, खेत हरियो पात र धानले, नदी निलो कपडाले, बाटो बालुवाले भर्दै माड वा गमले टाँस्ने; (ङ) छायामा सुकाउने, नाम लेख्ने र प्रदर्शन गर्ने।

९. निर्माण कार्य भनेको के हो? काठ, तार, डोरी, कार्डबोर्ड, धातु जस्ता सामग्री जोडेर लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइ तीनै आयाम स्पष्ट देखिने वस्तु वा कलाकृति बनाउने कार्य निर्माण कार्य हो; खेर गएका सामग्रीबाट पनि यो गर्न सकिन्छ।

१०. स्थानीय स्तरमा खेर गएका वस्तुबाट विभिन्न वस्तुको निर्माण कसरी गर्न सकिन्छ? (क) खेर गएका बट्टा, प्लास्टिकका बोतल, बोतलका बिर्का, अन्डाको क्रेट, पत्रिका, तार, धागो र कपडा सङ्कलन गरी सफा गर्ने; (ख) बनाउने वस्तु तय गर्ने — जस्तै बट्टाबाट घर वा गाडी, बोतलबाट फूलदान वा पेन राख्ने भाँडो, अन्डाको क्रेटबाट फूल वा गोही, तारबाट साइकल वा मानिस; (ग) टुक्रा काटेर गम, टेप, धागो वा तारले जोड्ने; (घ) पोस्टर रङले सजाउने; (ङ) प्रदर्शन गर्ने। यसले फोहोर घटाउँछ र वातावरण जोगाउँछ।

११. "कोलाज र निर्माण कार्यले व्यक्तिमा सिर्जनशीलता विकास गर्छ।" तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्। (क) कल्पनाशक्ति: टुक्रा–टुक्रा सामग्रीबाट नयाँ अर्थ भएको पूरै चित्र वा वस्तु कल्पना गर्नुपर्छ। (ख) समस्या समाधान: कुन टुक्रा कहाँ, कसरी जोड्ने, कुन सामग्रीले बलियो हुन्छ भन्ने निर्णय गर्दा सोच्ने क्षमता बढ्छ। (ग) नयाँ दृष्टिकोण: निर्माणमा वस्तुको सबै पाटो (तीन आयाम) अध्ययन गर्नुपर्छ, जसले फरक कोणबाट हेर्न सिकाउँछ। (घ) पुनःप्रयोगको सोच: खेर गएको वस्तुमा पनि सौन्दर्य र उपयोगिता देख्ने बानी बस्छ। (ङ) हात–आँखाको समन्वय र धैर्य: काट्ने, टाँस्ने, मोड्ने कामले सीप र एकाग्रता बढाउँछ। (च) अभिव्यक्ति: भावना र सन्देश (सरसफाइ, वातावरण) रङ र आकारमा व्यक्त गर्न सकिन्छ। यसरी कोलाज र निर्माण कार्यले सिर्जनशीलता विकास गर्छ।

अध्यायको सारांश

• कागज, कपडा वा कुनै सतहमा आकार छापेर कलाकृति बनाउने विधि छपाइ हो; काठको ब्लक र रबिङदेखि सुरक्षा, इम्बोस र त्रिआयामिक छपाइसम्म यसका रूप छन्।
• काठ कुँदेर छपाइमा नरम काठ सम्म पारी आकृति कोर्ने, आकृतिबाहिरको भाग काट्ने, रोलरले मसी लगाउने र कागज राखी रगड्ने गरिन्छ; काटिएको भाग छापिँदैन।
• माटाबाट क्वायल, पिन्च र थप्ने–झिक्ने विधिबाट भाँडा र मूर्ति बनाइन्छ; माटो लचिलो भएकाले मूर्तिकारको पहिलो रोजाइ हो।
• माटाका मूर्ति टिकाउन पोलिन्छ वा प्लास्टर, फाइबर र ढलौट कास्टिङ गरिन्छ।
• सतहमा फोटो, कपडा, पत्रिका टाँसेर बनाइने कला कोलाज हो; फ्रान्सेली शब्दको अर्थ टाँसिएको कागज हो; पिकासो र ब्राकले यसलाई लोकप्रिय बनाए।
• फोटो मोन्टाज, फेब्रिक कोलाज र डिजिटल कोलाज कोलाजका प्रकार हुन्; कोलाज छायामा सुकाइन्छ र रङ थोरै मात्र प्रयोग गरिन्छ।
• लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइ तीनै आयाम देखिने वस्तु बनाउने कार्य निर्माण कार्य हो; कागज–कार्डबोर्ड, तार र खेर गएका वस्तुबाट गर्न सकिन्छ।
• तारले रेखा, आकार, स्वरूप र चालको अवधारणा देखाउँछ; सुरुमा लचिलो तार प्रयोग गर्ने र चोटबाट सचेत रहनुपर्छ।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. काठ कुँदेर छपाइ गर्दा कस्तो काठ उपयुक्त हुन्छ? [1] (क) कडा र गाँठा भएको (ख) नरम र कुँद्न सजिलो (ग) भिजेको (घ) कुहिएको
2. काठको ब्लकमा कुन भाग छापिँदैन? [1] (क) उठेको आकृति (ख) काटेर होचो पारिएको भाग (ग) अक्षर (घ) बुट्टा
3. माटोलाई लामो डोरीजस्तो बटारेर भाँडा बनाउने विधि कुन हो? [1] (क) पिन्च (ख) क्वायल (ग) झिक्ने (घ) ढलौट
4. "कोलाज" शब्द कुन भाषाबाट आएको हो? [1] (क) अङ्ग्रेजी (ख) जर्मन (ग) फ्रान्सेली (घ) ल्याटिन
5. फोटोका टुक्रा मात्र जोडेर बनाइने कोलाजलाई के भनिन्छ? [1] (क) फेब्रिक कोलाज (ख) फोटो मोन्टाज (ग) डिजिटल कोलाज (घ) रबिङ
6. कोलाज कहाँ सुकाउनुपर्छ? [1] (क) चर्को घाममा (ख) आगोनजिक (ग) घाम नलाग्ने ठाउँमा (घ) पानीमा
7. निर्माण कार्यमा कति आयाम स्पष्ट देखिन्छन्? [1] (क) एक (ख) दुई (ग) तीन (घ) चार
8. तारबाट निर्माण सुरु गर्दा कस्तो तार उपयुक्त हुन्छ? [1] (क) काँडेतार (ख) लचिलो नरम तार (ग) बिजुलीको जीवित तार (घ) मोटो फलामे छड

समूह क का उत्तर

१. (ख) — नरम काठमा बुट्टा कुँद्न सजिलो हुन्छ।

२. (ख) — काटिएको होचो भागमा रङ नपर्ने भएकाले छापिँदैन; उठेको आकृति मात्र छापिन्छ।

३. (ख) — क्वायल विधिमा माटाको डोरी एकमाथि अर्को राखिन्छ; पिन्चमा औँलाले चिमोटिन्छ।

४. (ग) — फ्रान्सेली शब्द हो, अर्थ टाँसिएको कागज।

५. (ख) — फोटो जोडेर बनाइने कोलाज फोटो मोन्टाज हो।

६. (ग) — घाम नलाग्ने ठाउँमा सुकाउँदा टाँसिएका टुक्रा खुम्चिँदैनन्।

७. (ग) — लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइ तीनै आयाम देखिन्छन्।

८. (ख) — टेलिफोन वा डन्डी बाँध्ने जस्तो लचिलो तारले छिटो आकार दिन सकिन्छ।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. पुराना र आधुनिक छपाइ विधिका दुई–दुई उदाहरण दिनुहोस्। [2]
2. काठ कुँदेर छपाइ गर्दा मसी कसरी लगाइन्छ र छाप कसरी उतारिन्छ? [2]
3. क्वायल र पिन्च विधिबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
4. मूर्ति बनाउन माटो किन कलाकारको पहिलो रोजाइ हुन्छ? [2]
5. माटाका मूर्तिलाई लामो समय टिकाउने उपाय लेख्नुहोस्। [2]
6. फोटो मोन्टाज र फेब्रिक कोलाजबिच फरक लेख्नुहोस्। [2]
7. कागज र कार्डबोर्डबाट निर्माण गर्दा चाहिने सामग्री लेख्नुहोस्। [2]
8. तारबाट निर्माण गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानी लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. पुराना: काठको ब्लकबाट छपाइ र रबिङ। आधुनिक: सुरक्षा छपाइ (नोट, टिकट), इम्बोस गरेर छपाइ, सेरामिक सामानमा छपाइ र त्रिआयामिक छपाइ।

२. अनावश्यक भाग काटेपछि रोलरमा मसी लगाई कुँदिएको काठमाथि बिस्तारै गुडाइन्छ; त्यसपछि छाप्नुपर्ने कागज काठमाथि राखी हत्केला वा चम्चाले बिस्तारै रगडिन्छ र सबैतिर छाप आए–नआएको हेरी बाँकी ठाउँमा फेरि रगडिन्छ।

३. क्वायल विधिमा माटोलाई लामो डोरीजस्तो बटारेर गोलो–गोलो गर्दै एकमाथि अर्को राखी ठुला खोक्रा भाँडा बनाइन्छ; पिन्च विधिमा माटोको डल्लोमा बुढीऔँलाले थिच्दै–चिमोट्दै खोक्रो बनाई साना कचौरा, दियो बनाइन्छ।

४. माटो लचिलो हुन्छ, सजिलै आकार दिन सकिन्छ, गल्ती भए चाहेको बेला थप्न र अनावश्यक भाग झिक्न सकिन्छ, सस्तो र सजिलै पाइन्छ; त्यसैले सुरुआत गर्ने र ठुला मूर्तिकार दुवैको पहिलो रोजाइ माटो हुन्छ।

५. माटाका मूर्तिलाई पोलेर बलियो, चिल्लो र टल्किने बनाइन्छ; घाम–पानीबाट जोगाउन प्लास्टर, फाइबर कास्टिङ वा ढलौट (धातु) कास्टिङ गरिन्छ।

६. फोटो मोन्टाजमा फोटोका टुक्रा मात्र काटेर वा जोडेर कोलाज बनाइन्छ; फेब्रिक कोलाजमा कपडा, जुट, बोरा, धागो जस्ता वस्तु टाँसेर बनाइन्छ।

७. कागज, कार्डबोर्ड, प्याकिङ बक्सका बाक्ला कागज, अन्डाको क्रेट, खेर गएका पत्रपत्रिका, टेप, साना सिन्का, धागो, कपडा, गम र पोस्टर रङ।

८. लचिलो तार छान्ने; तारका धारिला टुप्पा भित्रतिर मोड्ने; काट्न र मोड्न पिलास प्रयोग गर्ने; आँखा र अनुहारबाट तार टाढा राख्ने; बिजुलीको तार प्रयोग नगर्ने; काम सकिएपछि टुक्रा सफा गरी फाल्ने।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. काठ कुँदेर छपाइ गर्ने प्रक्रिया चरणबद्ध रूपमा वर्णन गर्नुहोस्। [4]
2. माटाबाट मूर्ति बनाउने विधि र प्रक्रिया वर्णन गर्नुहोस्। [4]
3. कोलाजको परिचय, प्रकार र बनाउने चरण लेख्नुहोस्। [4]
4. निर्माण कार्यको परिचय दिई कागज–कार्डबोर्ड र तारबाट निर्माण गर्ने तरिका लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. (१) कुँद्न सजिलो नरम काठ छानी सफा गर्ने र खाक्सीले सम्म पार्ने (रेसा नहराउने गरी); (२) आकृति, बुट्टा वा अक्षर (अक्षर उल्टो) काठमा कोर्ने वा कागजमा कोरेर टाँस्ने; (३) आकृतिबाहिरको भाग औजारले बिस्तारै काटी होचो बनाउने र आकृतिमा चोट नपुर्‍याउने; (४) अनावश्यक कागज हटाउने; (५) रोलरले मसी लगाउने — उठेको आकृतिमा मात्र मसी लाग्छ; (६) कागज राखी बिस्तारै रगड्ने; (७) छाप पूरा भए–नभएको हेरी बाँकी ठाउँ फेरि रगड्ने; (८) सुकाएर प्रदर्शन गर्ने। औजार शरीरबाहिरतिर चलाउने र शिक्षकको निगरानीमा काम गर्ने।

२. विधि: क्वायल (माटाको डोरी बटारेर एकमाथि अर्को), पिन्च (डल्लोमा औँलाले थिच्दै खोक्रो), थप्ने (माटो थप्दै आकार) र झिक्ने (ठुलो डल्लोबाट अनावश्यक माटो हटाउँदै)। प्रक्रिया: (१) नरम, सफा माटो छानी गिर्खा–छेस्का हटाई पानी हाल्दै मुछ्ने; (२) बनाउने वस्तु तय गर्ने, सुरुमा साना भाँडा, जनावर वा गरगहना; (३) नमुना अवलोकन गर्ने; (४) क्वायल वा पिन्चबाट मूल आकार बनाउने; (५) थप्ने र झिक्ने विधिले आकार र स्वरूप मिलाउने; (६) छायामा सुकाउने, पोल्ने वा रङ लगाउने; टिकाउन प्लास्टर, फाइबर वा ढलौट कास्टिङ गर्ने।

३. परिचय: सतहमा फोटो, कपडा, पत्रिका जस्ता सामग्री कलात्मक रूपमा टाँसेर बनाइने कला; फ्रान्सेली शब्द, अर्थ टाँसिएको कागज; पिकासो र ब्राक जस्ता कलाकारले प्रयोग गरे। प्रकार: फोटो मोन्टाज, फेब्रिक कोलाज, डिजिटल कोलाज र मिश्रित सामग्रीको कोलाज। चरण: (१) सतह छान्ने (कागज, क्यान्भास, कार्डबोर्ड, हार्डबोर्ड); (२) सामग्री सङ्कलन; (३) विषय र त्यसअनुसारका आकार, रङ र भावका सामग्री छान्ने; (४) रेखाचित्र कोरी टुक्रा काट्दै–च्यात्दै गम वा माडले टाँस्ने; (५) आवश्यक ठाउँमा मात्र पृष्ठभूमिमा रङ; (६) घाम नलाग्ने ठाउँमा सुकाउने; (७) भित्तामा टाँसी अवलोकन गर्ने र अक्षर थप्ने; (८) प्रदर्शन गरी प्रतिक्रिया लिने।

४. परिचय: काठ, तार, डोरी, कार्डबोर्ड, धातु जस्ता सामग्री जोडेर लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइ तीनै आयाम देखिने वस्तु बनाउने कार्य; खेर गएका वस्तुबाट पनि गर्न सकिन्छ र यसले वस्तुलाई सबै कोणबाट हेर्ने नयाँ दृष्टिकोण दिन्छ। कागज–कार्डबोर्ड: बनाउने वस्तु तय गर्ने; कार्डबोर्ड, बाक्ला कागज, अन्डाको क्रेट, पत्रिका, टेप, सिन्का, धागो जुटाउने; बट्टा खोलेर पट्याइ अध्ययन गर्ने; टुक्रा गम, धागो वा तारले जोड्ने; पोस्टर रङले सजाउने। तार: लचिलो तार (टेलिफोन वा डन्डी बाँध्ने) छान्ने; तारलाई सिधा, छड्के, घुमाउरो वा डल्लो पारी रेखा र आकार दिने; डोरी, धागो, काठका टुक्रा र कपडा थप्न सकिने; तार आफैँ टल्किने भएकाले रङ अनिवार्य नहुने; धारिला टुप्पाबाट चोट नलागोस् भनी सचेत रहने।