Question bank · 10 min read

स्वास्थ्य, शारीरिक तथा सिर्जनात्मक कला: नमुना प्रश्नसेट र सम्भावित प्रश्न

ढाँचाअनुसारका तीन पूर्ण प्रश्नसेट — समूह क दस प्रश्न (१ अङ्क), समूह ख दस प्रश्न (२ अङ्क), समूह ग पाँच प्रश्न (४ अङ्क); पूर्णाङ्क पचास। प्रत्येक सेटमा तीनै भाग — स्वास्थ्य, शारीरिक शिक्षा र सिर्जनात्मक कला — समेटिएका छन्, जसरी परीक्षामा आउँछन्।

चित्र सोधिएमा

चित्र वा रेखाङ्कन सोधिएको प्रश्नमा नामाङ्कन (लेबल) नै अङ्क हो। नामाङ्कनविनाको चित्रले प्रायः आधा अङ्क मात्र पाउँछ।

१९.१ नमुना प्रश्नसेट — एक

समूह क [10×1=10]

वयस्क मानव शरीरमा हड्डीको सङ्ख्या कति हुन्छ?
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको परिभाषामा स्वास्थ्यका कति पक्ष छन्?
रतन्धो कुन भिटामिनको अभावमा हुन्छ?
डेङ्गु कुन लामखुट्टेले सार्छ?
किशोरावस्था कुन उमेर समूहलाई मानिन्छ?
व्यायामको सुरुमा गरिने क्रियाकलापलाई के भनिन्छ?
मानक ट्रयाकको एक फन्को कति मिटर हुन्छ?
भलिबलमा प्रत्येक पक्षमा कति खेलाडी हुन्छन्?
प्राथमिक रङ कति छन्?
मादल कुन वर्गको बाजा हो?

समूह ख [10×2=20]

कङ्काल प्रणालीका दुई काम लेख्नुहोस्।
सामुदायिक स्वास्थ्य भनेको के हो?
सन्तुलित भोजनका दुई फाइदा लेख्नुहोस्।
सरुवा र नसर्ने रोगबिचको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
महिनावारीका बेला अपनाउनुपर्ने दुई सरसफाइको उपाय लेख्नुहोस्।
तापन र शीतलनबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्।
ट्रयाक र फिल्ड स्पर्धाबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्।
कबड्डी खेलका दुई नियम लेख्नुहोस्।
शवासनको महत्त्व लेख्नुहोस्।
कोलाज भनेको के हो? एक उदाहरण दिनुहोस्।

समूह ग [5×4=20]

रक्तसञ्चार प्रणालीका अङ्ग र उनका काम लेख्नुहोस्।
डेङ्गु रोकथामका उपाय लेख्नुहोस्।
व्यायामका चरण क्रमैसँग लेखी प्रत्येकको महत्त्व लेख्नुहोस्।
प्राथमिक र द्वितीयक रङ भनेको के हो? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
अभिनयका चार अङ्ग उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

नमुना सेट एक — उत्तरका बिन्दु

समूह क। १. २०६। २. तीन (शारीरिक, मानसिक, सामाजिक)। ३. भिटामिन ए। ४. एडिस। ५. १०–१९ वर्ष। ६. तापन। ७. ४०० मिटर। ८. छ। ९. तीन। १०. चर्म (अवनद्ध)।

समूह ख। ११. शरीरलाई आकार र आधार दिने; कोमल अङ्गको सुरक्षा गर्ने (रक्तकोष बनाउने पनि)। १२. समुदायको साझा प्रयास, सहभागिता र रोकथाममार्फत सबैको स्वास्थ्य प्रवर्धन गर्ने शाखा। १३. वृद्धि-विकास सामान्य हुने; रोग प्रतिरोधी क्षमता र एकाग्रता बढ्ने। १४. सरुवा रोग जीवाणुबाट सर्छ — क्षयरोग, हैजा; नसर्ने रोग जीवनशैली वा आनुवंशिकताले हुन्छ र सर्दैन — मधुमेह, उच्च रक्तचाप। १५. सफा प्याड वा कपडा प्रयोग गरी ४–६ घण्टामा फेर्ने; नियमित नुहाउने र उचित व्यवस्थापन गर्ने। १६. तापन व्यायामअघि शरीर तताउने र चोट जोखिम घटाउने; शीतलन व्यायामपछि बिस्तारै गति घटाई नाडी सामान्य बनाउने। १७. ट्रयाक — दौडपथमा हुने दौड (१०० मिटर, रिले); फिल्ड — मैदानमा हुने हामफाल र फ्याँक (लामो हामफाल, गोलाफ्याँक)। १८. सात खेलाडी; आक्रमणकर्ताले 'कबड्डी' उच्चारण रोक्न नहुने र छोएर आफ्नो क्षेत्रमा फर्कनुपर्ने। १९. पूर्ण विश्राम दिई नाडी र श्वास सामान्य बनाउँछ, मांसपेशी र मनको तनाव घटाउँछ। २०. कागज, कपडा, पात वा बीउजस्ता टुक्रा सामग्री टाँसी बनाइने चित्र — जस्तै पातको टुक्राबाट बनाइएको गाउँको दृश्य।

समूह ग। २१. मुटु — चार कोठा, पम्पको काम; धमनी — मुटुबाट अङ्गतर्फ शुद्ध रगत; शिरा — अङ्गबाट मुटुतर्फ अशुद्ध रगत; केशिका — कोषिकासँग अक्सिजन, पोषक तत्त्व र फोहोरको आदानप्रदान। २२. सफा पानी जम्न नदिने (गमला, टायर, ड्रम, टाँकी); शरीर ढाक्ने लुगा र झुल; समुदायस्तरीय सरसफाइ; ज्वरोमा स्वास्थ्य संस्थामा जाँच र झोल पदार्थ। २३. तापन (चोट जोखिम घट्ने) → मुख्य क्रियाकलाप (शक्ति, सहनशीलता, सीप) → शीतलन (नाडी सामान्य, मांसपेशी दुखाइ कम) → विश्राम र पानी (पुनर्लाभ)। २४. प्राथमिक — रातो, पहेँलो, नीलो; मिसाएर बनाउन नसकिने। द्वितीयक — सुन्तला (रातो+पहेँलो), हरियो (नीलो+पहेँलो), बैजनी (रातो+नीलो)। २५. आङ्गिक (हाउभाउ), वाचिक (संवाद र स्वर), आहार्य (वेशभूषा र श्रृङ्गार), सात्विक (भित्री भाव) — प्रत्येकको एक उदाहरणसहित।

१९.२ नमुना प्रश्नसेट — दुई

समूह क [10×1=10]

हृदयमा कति कोठा हुन्छन्?
मानसिक स्वास्थ्य बिग्रिएको एक संकेत लेख्नुहोस्।
गलगाँड कुन खनिजको अभावले हुन्छ?
झाडापखाला लागेको बिरामीलाई पहिले के दिनुपर्छ?
विवाहको कानुनी न्यूनतम उमेर कति वर्ष हो?
किशोरलाई दिनको कति समय शारीरिक क्रियाकलाप सिफारिस गरिन्छ?
रिले दौडमा कति खेलाडी सहभागी हुन्छन्?
योगका अङ्ग कति छन्?
नीलो र पहेँलो मिसाउँदा कुन रङ बन्छ?
देउडा नृत्य कुन क्षेत्रको हो?

समूह ख [10×2=20]

श्वासप्रश्वास प्रणालीको काम लेख्नुहोस्।
विद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्य प्रवर्धनका दुई उपाय लेख्नुहोस्।
खाद्य पदार्थ सुरक्षित राख्ने दुई उपाय लेख्नुहोस्।
मर्कोटमा गरिने प्राथमिक उपचार लेख्नुहोस्।
किशोरावस्थाका दुई शारीरिक परिवर्तन लेख्नुहोस्।
शारीरिक सुयोग्यताका कुनै चार अङ्ग लेख्नुहोस्।
साहसिक क्रियाकलापमा अपनाउनुपर्ने दुई सावधानी लेख्नुहोस्।
खोखो खेलको सङ्क्षिप्त परिचय दिनुहोस्।
प्राणायाम भनेको के हो? एक उदाहरण दिनुहोस्।
छापाकला भनेको के हो? दुई प्रकार लेख्नुहोस्।

समूह ग [5×4=20]

सन्तुलित भोजन भनेको के हो? पोषक तत्त्वका नाम र काम लेख्नुहोस्।
घाउ र धेरै रगत बग्दा गर्नुपर्ने प्राथमिक उपचार क्रमैसँग लेख्नुहोस्।
भलिबल खेलका नियम लेख्नुहोस्।
योगका फाइदा र अभ्यास गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानी लेख्नुहोस्।
माटोको भाँडो बनाउने चरण क्रमैसँग लेख्नुहोस्।

नमुना सेट दुई — उत्तरका बिन्दु

समूह क। १. चार। २. लामो समय निरुत्साह र रुचि हराउनु (निद्रा नलाग्नु पनि)। ३. आयोडिन। ४. जीवनजल। ५. २० वर्ष। ६. ६० मिनेट। ७. चार। ८. आठ। ९. हरियो। १०. सुदूरपश्चिम (र कर्णाली)।

समूह ख। ११. वायुमण्डलबाट अक्सिजन भित्र्याई रगतमा पुर्‍याउने र कार्बनडाइअक्साइड बाहिर निकाल्ने; साथै आवाज उत्पादन र तापक्रम नियन्त्रणमा सहयोग। १२. परामर्श शिक्षक र गोप्य कुराकानीको व्यवस्था; खेलकुद, सङ्गीत र कला जस्ता क्रियाकलाप। १३. सुकाउने र नुन-चिनीमा राख्ने; चिस्यान तथा वायुरोधी भाँडोमा राख्ने। १४. विश्राम, हिउँ (१५–२० मिनेट), दबाबसहितको पट्टी, अङ्ग उचो राख्ने; पहिलो दिन मालिस र तातो सेक नगर्ने। १५. उचाइ-तौलमा तीव्र वृद्धि; स्वर परिवर्तन र शरीरमा रौँ आउनु। १६. शक्ति, सहनशीलता, लचकता, फुर्ती (सन्तुलन र समन्वय पनि)। १७. प्रशिक्षकसँग र समूहमा जाने; सुरक्षा सामग्री (हेल्मेट, लाइफ जाकेट) अनिवार्य प्रयोग गर्ने। १८. नौ खेलाडी मैदानमा; बसेका साथीलाई 'खो' दिँदै विपक्षीलाई धपाउने परम्परागत खेल; समय र आउट सङ्ख्याअनुसार अङ्क। १९. श्वासको नियन्त्रित अभ्यास — अनुलोम-विलोम। २०. एउटै आकृतिको धेरै प्रति निकाल्ने कला — आलु छाप, पात छाप (ब्लक र स्क्रिन छाप पनि)।

समूह ग। २१. परिभाषा; कार्बोहाइड्रेट र बोसो — शक्ति; प्रोटिन — शरीर निर्माण र मर्मत; भिटामिन र खनिज — रक्षात्मक तथा शारीरिक प्रक्रिया नियमन; पानी — पाचन, तापक्रम र फोहोर निष्कासन। २२. घाउ — हात सफा गर्ने, घाउ सफा पानीले पखाल्ने, सफा कपडाले थिचेर रगत रोक्ने, पट्टी बाँध्ने। धेरै रगत — सफा कपडाले बलियो थिच्ने, अङ्ग मुटुभन्दा उचो राख्ने, बिरामीलाई सुताउने, झोल दिने र तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था पुर्‍याउने। २३. छ खेलाडी; तीन छुवाइको नियम; २५ अङ्कको सेट (दुई अङ्कको अन्तर); सर्भिस र घुमाइको क्रम; जाल छुने र रेखा नाघ्ने गल्ती। २४. फाइदा — लचकता र सन्तुलन, फोक्सोको क्षमता, एकाग्रता र तनाव व्यवस्थापन, पाचन र निद्रा। सावधानी — खाली पेट, सफा-हावादार ठाउँ, श्वाससँग समन्वय, क्षमताभन्दा बढी नतान्ने, चोट वा रोग भए प्रशिक्षकको सल्लाह। २५. माटो छानी मुछ्ने → मिचेर हावा निकाल्ने → आकार दिने → छायामा सुकाउने → भट्टीमा पोल्ने (र चाहिएमा रङ)।

१९.३ नमुना प्रश्नसेट — तीन

समूह क [10×1=10]

पिसाब बनाउने अङ्ग कुन हो?
ग्रामीण क्षेत्रको आधारभूत स्वास्थ्य संस्था कुन हो?
रक्तअल्पता कुन खनिजको अभावले हुन्छ?
निम्नमध्ये नसर्ने रोगको एक उदाहरण लेख्नुहोस्।
महिनावारी चक्र औसत कति दिनको हुन्छ?
मानक ट्रयाकमा कति लेन हुन्छन्?
नेपालको राष्ट्रिय खेल कुन हो?
सूर्यनमस्कार कति चरणको हुन्छ?
शुद्ध स्वर कति छन्?
शरीरको हाउभाउद्वारा गरिने अभिनयलाई के भनिन्छ?

समूह ख [10×2=20]

मांसपेशी प्रणालीको काम लेख्नुहोस्।
तनाव व्यवस्थापनका दुई उपाय लेख्नुहोस्।
भिटामिन ए र आयोडिनको अभावबाट हुने रोग लेख्नुहोस्।
खोपको महत्त्व लेख्नुहोस्।
किशोरावस्थामा सही जानकारी कहाँबाट लिनुपर्छ?
नियमित व्यायामका दुई फाइदा लेख्नुहोस्।
गोलाफ्याँक स्पर्धाको सङ्क्षिप्त परिचय दिनुहोस्।
ब्याडमिन्टन खेलका दुई नियम लेख्नुहोस्।
योगका कुनै चार अङ्गको नाम लेख्नुहोस्।
लोक सङ्गीतको महत्त्व लेख्नुहोस्।

समूह ग [5×4=20]

स्वास्थ्यको परिभाषा लेख्दै यसका तीन पक्ष स्पष्ट पार्नुहोस्।
किशोरावस्थामा हुने परिवर्तन र त्यस समयमा अपनाउनुपर्ने व्यवहार लेख्नुहोस्।
कबड्डी र खोखोको तुलना गर्दै दुवैको महत्त्व लेख्नुहोस्।
रेखाको प्रयोगले चित्रमा के-के देखाउन सकिन्छ, व्याख्या गर्नुहोस्।
वाद्यवादनका वर्ग उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

नमुना सेट तीन — उत्तरका बिन्दु

समूह क। १. मृगौला। २. स्वास्थ्य चौकी। ३. आयरन। ४. मधुमेह (उच्च रक्तचाप, मुटुरोग पनि)। ५. २८ दिन। ६. आठ। ७. भलिबल। ८. बाह्र। ९. सात। १०. आङ्गिक।

समूह ख। ११. हड्डीसँग मिली शरीरलाई चलायमान बनाउने, आकार दिने, आन्तरिक अङ्गको चाल (हृदय, आन्द्रा) सञ्चालन गर्ने र शरीरको ताप उत्पादनमा सहयोग। १२. नियमित व्यायाम र पर्याप्त निद्रा; परिवार वा साथीसँग खुला संवाद (योग-ध्यान, समय व्यवस्थापन पनि)। १३. भिटामिन ए — रतन्धो; आयोडिन — गलगाँड। १४. खोपले शरीरमा रोगविरुद्धको प्रतिरोधी क्षमता विकास गराउँछ, दादुरा-पोलियोजस्ता रोग रोक्छ, महामारी नियन्त्रण गर्छ र उपचार खर्च घटाउँछ। १५. विद्यालयको पाठ्यपुस्तक, शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी र अभिभावक — अपुष्ट सामाजिक सञ्जाल वा अफवाहबाट होइन। १६. मुटु र फोक्सो बलियो हुने; तनाव घटी निद्रा र एकाग्रता सुधार हुने। १७. निश्चित घेराभित्रबाट काँधको सहारामा गोला फ्याँकिने फिल्ड स्पर्धा; घेरा नाघेमा वा हातले हुत्याएमा प्रयास अमान्य। १८. खेल २१ अङ्कको; सर्भिस तिर्छो क्षेत्रमा, कम्मरमुनिबाट; दुई अङ्कको अन्तर नपुगे ३० अङ्कसम्म खेल जारी। १९. यम, नियम, आसन, प्राणायाम (प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि पनि)। २०. सांस्कृतिक पहिचान र पुस्तान्तरण; मनोरञ्जन, सामाजिक एकता र पर्यटन प्रवर्धनमा योगदान।

समूह ग। २१. परिभाषा — शारीरिक, मानसिक र सामाजिक पूर्ण सुस्थिति; तीन पक्षको व्याख्या र तीनैबिचको अन्तरसम्बन्ध (एक बिग्रिए अरू पनि प्रभावित)। २२. परिवर्तन — शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक, सामाजिक। व्यवहार — सरसफाइ, पोषण, पर्याप्त निद्रा र व्यायाम; सही स्रोतबाट जानकारी; भावना व्यवस्थापन र संवाद; दुर्व्यवहारबारे सचेतना र जानकारी गराउने। २३. दुवै परम्परागत, कम लागतका, मैदानमा खेलिने खेल। कबड्डी — सात खेलाडी, 'कबड्डी' उच्चारण, छोएर फर्कने; खोखो — नौ खेलाडी, 'खो' दिँदै धपाउने। महत्त्व — फुर्ती, सहनशीलता र समूह भावना; सामग्री नचाहिने हुँदा गाउँघरमा सहज; सांस्कृतिक पहिचान। २४. आकार र सीमा; गति र दिशा; बुनोट र छाया (हेचिङ); भाव — ठाडो रेखाले स्थिरता, तेर्सोले शान्ति, टुक्रिएकोले अस्थिरता। २५. तन्तु (सारङ्गी), सुषिर (बाँसुरी), अवनद्ध/चर्म (मादल), घन (झ्याली) — प्रत्येकको ध्वनि उत्पादनको आधारसहित।

१९.४ सम्भावित प्रश्न: अभ्यासका प्राथमिकता

'सम्भावित' भन्नुको अर्थ

यहाँ कुनै निश्चित प्रश्नपत्रको भविष्यवाणी गरिएको छैन, न कुनै स्थानीय तहको प्रश्न नै सारिएको छ। यी अभ्यासका प्राथमिकता हुन् — विशिष्टीकरण तालिका र पाठ्यक्रमको बनोटबाट क्रम दिइएको। जुन विषयवस्तु तोकिएको अङ्कमा सफासँग सोध्न मिल्छ, जसको उत्तरको ढाँचा निश्चित छ र जसलाई पाठ्यपुस्तकले पूरै एकाइ दिएको छ, त्यो माथि पर्छ।

१९.४.१ तह क — नआएसम्म अभ्यास गर्ने

क्रम	विषयवस्तु र सम्भावित स्वरूप	अङ्क	किन यहाँ
१	प्राथमिक उपचार — घाउ, रगत बग्ने, मर्कोट, जलन, बेहोस	४	चरणबद्ध उत्तर; व्यावहारिक र जाँच्न सजिलो।
२	पोषण — सन्तुलित भोजन, पोषक तत्त्व र अभावजन्य रोग	४	तालिकाबद्ध उत्तर, पूरै एकाइ।
३	शरीरका अङ्गप्रणाली र उनका काम	४	नामाङ्कनसहितको उत्तर।
४	व्यायामका चरण र शारीरिक सुयोग्यताका अङ्ग	४	क्रम र सूची दुवै सोधिने।
५	खेलका नियम — भलिबल, कबड्डी, खोखो	४	खेलाडी सङ्ख्या र अङ्क प्रणाली निश्चित।
६	किशोरावस्थाका परिवर्तन र अपनाउनुपर्ने व्यवहार	४	चार पक्षको उत्तर चार अङ्कमा मिल्छ।
७	सरुवा–नसर्ने रोगको भिन्नता; डेङ्गु रोकथाम	२–४	समसामयिक र सूचीगत।
८	योग — आठ अङ्ग, सूर्यनमस्कारका बाह्र चरण, फाइदा	४	सङ्ख्या निश्चित; सम्झे पुग्ने।

१९.४.२ तह ख — दोस्रो चरण

क्रम	विषयवस्तु र सम्भावित स्वरूप	अङ्क	किन यहाँ
९	रङ — प्राथमिक, द्वितीयक र पूरक रङ	२	छोटो र निश्चित।
१०	वाद्यवादनका वर्ग उदाहरणसहित	४	चार वर्गको उत्तर चार अङ्कमा मिल्छ।
११	लोक नृत्य र उनको क्षेत्र	२–४	नाम र क्षेत्र जोड्ने प्रश्न।
१२	सामुदायिक स्वास्थ्य र स्वास्थ्य संस्थाको तह	२–४	संरचनागत उत्तर।
१३	अभिनयका चार अङ्ग	४	उदाहरणसहितको उत्तर।
१४	एथलेटिक्स — ट्रयाक र फिल्ड स्पर्धाको भिन्नता	२	सूचीगत।

१९.४.३ तह ग — अन्तिम दिनको छोटो दोहोर्‍याइ

क्रम	विषयवस्तु र सम्भावित स्वरूप	अङ्क	किन यहाँ
१५	छापाकला, कोलाज र माटोको कामको विधि	२	चरणबद्ध छोटो उत्तर।
१६	खाद्य पदार्थ सुरक्षित राख्ने उपाय	२	सूची सम्झे पुग्ने।
१७	मानसिक स्वास्थ्यका संकेत र तनाव व्यवस्थापन	२	छोटो उत्तर।
१८	सङ्ख्यागत तथ्य (हड्डी २०६, स्वर ७, भलिबल ६)	१	वस्तुगत प्रश्न।

सङ्ख्याको कार्ड

हड्डी २०६, हृदयका कोठा ४, नाडी ६०–१००, पोषक तत्त्व ६, योगका अङ्ग ८, सूर्यनमस्कारका चरण १२, शुद्ध स्वर ७, भलिबल ६, कबड्डी ७, फुटबल ११, ट्रयाक ४०० मिटर, प्राथमिक रङ ३ — यी सङ्ख्या एउटै कार्डमा।

तीन सेटपछिको अन्तिम तयारी

कुन भागमा अङ्क गुम्यो, त्यही भागको तथ्यपङ्क्ति दोहोर्‍याउनुहोस्। कलाका प्रश्न छाड्ने बानी भए त्यो सबैभन्दा सजिलो अङ्क गुमाउनु हो — प्राथमिक रङ, रेखा, स्वर र ताल पाँच मिनेटमा सम्झिन सकिने तथ्य हुन्।