स्वास्थ्य, शारीरिक तथा सिर्जनात्मक कला: विषयगत प्रश्नसङ्ग्रह

यो विषयका दुई र चार अङ्कका प्रश्न प्रायः व्यवहारिक हुन्छन् — 'कसरी गर्ने', 'कुन अवस्थामा के गर्ने', 'किन आवश्यक छ'। त्यसैले उत्तरमा क्रम र चरण देखाउनुपर्छ: प्राथमिक उपचारमा पहिले के, त्यसपछि के; व्यायाममा तापनपछि मुख्य क्रियाकलाप र अन्त्यमा शीतलन। चरण उल्टो भए अङ्क घट्छ।

चरणबद्ध उत्तरको महत्त्व

प्राथमिक उपचार, योगाभ्यास, चित्र निर्माण र खेलको नियम — यी सबैमा क्रम नै उत्तर हो। बुँदा नम्बर हालेर लेख्नुहोस्; परीक्षकले चरण गन्न सजिलो हुन्छ।

१८.१ मानव शरीर

१. कङ्काल प्रणालीका कुनै चार काम लेख्नुहोस्। [4]

(क) शरीरलाई आकार र आधार दिने। (ख) मस्तिष्क, फोक्सो र मुटुजस्ता कोमल अङ्गको सुरक्षा गर्ने। (ग) मांसपेशीसँग मिली चलायमान बनाउने। (घ) हड्डीको गुदीमा रक्तकोष बनाउने र क्याल्सियम-फस्फोरस भण्डारण गर्ने।

२. रक्तसञ्चार प्रणालीका अङ्ग र उनका काम लेख्नुहोस्। [4]

मुटु — पम्पको काम गरी रगत शरीरभर पठाउने; चार कोठा। धमनी — मुटुबाट अङ्गतर्फ शुद्ध रगत लैजाने। शिरा — अङ्गबाट मुटुतर्फ अशुद्ध रगत फर्काउने। केशिका — कोषिकासँग अक्सिजन, पोषक तत्त्व र फोहोरको आदानप्रदान गर्ने।

१८.२ सामुदायिक स्वास्थ्य र मानसिक स्वास्थ्य

१. स्वास्थ्यको परिभाषा लेख्दै यसका तीन पक्ष स्पष्ट पार्नुहोस्। [4]

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनअनुसार स्वास्थ्य भनेको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक रूपमा पूर्ण सुस्थिति हुनु हो — केवल रोग वा दुर्बलताको अभाव होइन। शारीरिक — अङ्गप्रणाली सुचारु र दैनिक काम गर्न सक्ने अवस्था। मानसिक — तनाव व्यवस्थापन, सकारात्मक सोच र भावनात्मक सन्तुलन। सामाजिक — परिवार, साथी र समुदायसँग सुमधुर सम्बन्ध र भूमिका निर्वाह।

२. विद्यालयमा मानसिक स्वास्थ्य प्रवर्धनका उपाय लेख्नुहोस्। [4]

(क) परामर्श शिक्षक र गोप्य रूपमा कुरा राख्ने व्यवस्था। (ख) खेलकुद, सङ्गीत र कला जस्ता अतिरिक्त क्रियाकलाप। (ग) जँचाइको दबाब घटाउने गरी निरन्तर मूल्याङ्कन र समय व्यवस्थापनको सिकाइ। (घ) दुर्व्यवहार र जिस्क्याउने प्रवृत्तिविरुद्ध स्पष्ट नियम; समस्या भएमा जानकारी गराउने संस्कार।

१८.३ पोषण र खाद्य सुरक्षा

१. सन्तुलित भोजन भनेको के हो? यसका फाइदा लेख्नुहोस्। [4]

शरीरलाई आवश्यक पर्ने कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, बोसो, भिटामिन, खनिज र पानी उचित मात्रा र अनुपातमा पाउने भोजनलाई सन्तुलित भोजन भनिन्छ। फाइदा — शारीरिक वृद्धि र विकास सामान्य हुने; रोगसँग लड्ने क्षमता बढ्ने; पढाइमा एकाग्रता र स्मरणशक्ति सुधार हुने; कुपोषण, रक्तअल्पता र मोटोपनजस्ता समस्या नहुने।

२. खाद्य पदार्थ सुरक्षित राख्ने कुनै चार उपाय लेख्नुहोस्। [4]

(क) सुकाउने — मासु, माछा, कुरिलो, गुन्द्रुक। (ख) नुन वा चिनीमा राख्ने — अचार, मुरब्बा। (ग) चिस्यान — फ्रिज वा चिसो ठाउँमा राख्ने। (घ) पकाइ र वायुरोधी भाँडो — उमालेर राख्ने, अनाज एयरटाइट भाँडोमा राख्ने; साथै सफा पानी, ढाकेर राख्ने र म्याद गुज्रेको सामान प्रयोग नगर्ने।

१८.४ रोग, सुरक्षा र प्राथमिक उपचार

१. सरुवा र नसर्ने रोगबिचको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [2]

सरुवा रोग सूक्ष्म जीवाणुबाट एक व्यक्तिबाट अर्कोमा सर्छ — क्षयरोग, हैजा, दादुरा, डेङ्गु। नसर्ने रोग जीवनशैली, आनुवंशिकता वा शारीरिक अवस्थाले हुन्छ र सर्दैन — मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग।

२. डेङ्गु रोकथामका उपाय लेख्नुहोस्। [4]

(क) घरआँगनमा सफा पानी जम्न नदिने — गमला, टायर, ड्रम, पानीको टाँकी सफा र ढाकिएको राख्ने। (ख) दिउँसो टोक्ने एडिस लामखुट्टेबाट बचाउन पूरा शरीर ढाक्ने लुगा र झुल प्रयोग गर्ने। (ग) समुदायस्तरमा सरसफाइ अभियान र फोहोर व्यवस्थापन। (घ) ज्वरो आएमा आफैँ औषधि नखाई स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउने, प्रचुर झोल पदार्थ लिने।

३. घाउ, रगत बग्ने र मर्कोटमा गर्नुपर्ने प्राथमिक उपचार लेख्नुहोस्। [4]

घाउ — आफ्नो हात सफा गरी घाउ सफा पानीले पखाल्ने, सफा कपडाले थिचेर रगत रोक्ने, सफा पट्टी बाँध्ने। धेरै रगत बग्दा — घाउमा सफा कपडा राखी बलियोसँग थिच्ने, अङ्ग मुटुभन्दा उचो राख्ने, बिरामीलाई सुताउने र तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था पुर्‍याउने। मर्कोट — विश्राम, हिउँ (१५–२० मिनेट), दबाबसहितको पट्टी र अङ्गलाई उचो स्थानमा राख्ने; पहिलो दिन मालिस र तातो सेक नगर्ने।

१८.५ यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य

१. किशोरावस्थामा हुने परिवर्तनहरू लेख्नुहोस्। [4]

शारीरिक — उचाइ र तौलमा तीव्र वृद्धि, स्वर परिवर्तन, शरीरमा रौँ, छालामा डन्डिफोर; प्रजनन अङ्गको विकास। मानसिक — स्वतन्त्र निर्णयको चाहना, आत्मपहिचानको खोजी। भावनात्मक — भावना छिटो बदलिने, संवेदनशीलता बढ्ने। सामाजिक — साथीसङ्गतको प्रभाव बढ्ने, जिम्मेवारी बोध हुन थाल्ने।

२. महिनावारीका बेला अपनाउनुपर्ने स्वास्थ्य व्यवहार लेख्नुहोस्। [4]

(क) सफा प्याड वा कपडा प्रयोग गर्ने, ४–६ घण्टामा फेर्ने र उचित रूपमा व्यवस्थापन गर्ने। (ख) नियमित नुहाउने र सरसफाइ कायम राख्ने। (ग) आयरन र प्रोटिनयुक्त पोषिलो खाना तथा प्रचुर पानी लिने; धेरै दुखे आराम र आवश्यक परे स्वास्थ्य परामर्श। (घ) विद्यालय, खेलकुद र दैनिक काम निरन्तर राख्ने — छुवाछूत वा अलग बसाइ अवैज्ञानिक र कानुनतः दण्डनीय छ।

१८.६ शारीरिक व्यायाम र कवायत

१. व्यायामका चरण क्रमैसँग लेखी प्रत्येकको महत्त्व लेख्नुहोस्। [4]

(क) तापन — हल्का दौड र स्ट्रेचिङले मांसपेशी तात्छ र चोटपटकको जोखिम घट्छ। (ख) मुख्य क्रियाकलाप — शक्ति, सहनशीलता वा सीप विकासको अभ्यास। (ग) शीतलन — बिस्तारै गति घटाउँदा नाडी सामान्य अवस्थामा फर्कन्छ र मांसपेशी दुख्ने समस्या घट्छ। (घ) विश्राम र पानी — शरीरको पुनर्लाभ र जलापूर्ति।

२. नियमित व्यायामका फाइदा लेख्नुहोस्। [4]

मुटु र फोक्सो बलियो हुन्छ, रक्तचाप र तौल नियन्त्रणमा रहन्छ; हड्डी र मांसपेशी बलियो हुन्छन्, लचकता र सन्तुलन बढ्छ; तनाव र निराशा घट्छ, निद्रा राम्रो हुन्छ र पढाइमा एकाग्रता बढ्छ; मधुमेह र मुटुरोगजस्ता नसर्ने रोगको जोखिम घट्छ।

१८.७ एथलेटिक्स र साहसिक क्रियाकलाप

१. ट्रयाक र फिल्ड स्पर्धाबिचको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [2]

ट्रयाक स्पर्धा दौडपथमा हुने दौड हुन् — १००, २००, ४०० मिटर, रिले। फिल्ड स्पर्धा मैदानको निश्चित क्षेत्रमा हुने हामफाल र फ्याँक हुन् — लामो हामफाल, उच्च हामफाल, गोलाफ्याँक, भालाफ्याँक।

२. साहसिक क्रियाकलापमा अपनाउनुपर्ने सुरक्षा सावधानी लेख्नुहोस्। [4]

(क) तालिमप्राप्त प्रशिक्षक र अनुभवी मार्गदर्शकसँग मात्र जाने। (ख) हेल्मेट, लाइफ जाकेट, जुत्ता, रस्सीजस्ता सुरक्षा सामग्री अनिवार्य प्रयोग गर्ने र पहिले जाँच्ने। (ग) मौसम, मार्ग र आफ्नो शारीरिक क्षमताको पूर्व जानकारी लिने; समूहमा हिँड्ने। (घ) प्राथमिक उपचार किट, पर्याप्त पानी-खाना र सम्पर्कको व्यवस्था; आपत्कालीन योजना घरमा जानकारी गराउने।

१८.८ खेलहरू

१. भलिबल खेलका नियम संक्षेपमा लेख्नुहोस्। [4]

(क) प्रत्येक पक्षमा छ खेलाडी; मैदान ९ × १८ मिटर, जाल बिचमा। (ख) सर्भिसपछि प्रत्येक पक्षले बढीमा तीन छुवाइमा बल अर्को पक्षमा पठाउनुपर्छ; एउटै खेलाडीले लगातार दुई पटक छुन पाउँदैन (ब्लकबाहेक)। (ग) २५ अङ्क पुग्दा सेट जित्छ (दुई अङ्कको अन्तर अनिवार्य); पाँचौँ सेट १५ अङ्कको। (घ) खेलाडी घडीको दिशामा घुम्दै सर्भिस गर्छन्; जाल छुने, रेखा नाघ्ने र बल दोहोरो छुने गल्तीमा अङ्क विपक्षीलाई।

२. कबड्डी र खोखो खेलबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [2]

कबड्डी मा सात खेलाडी हुन्छन्; आक्रमणकर्ता 'कबड्डी' उच्चारण गर्दै विपक्षी क्षेत्रमा गई छोएर फर्कनुपर्छ। खोखो मा नौ खेलाडी मैदानमा हुन्छन्; पछ्याउने खेलाडीले बसेका साथीलाई 'खो' दिँदै धपाउने क्रम चल्छ।

१८.९ योग

१. योगका फाइदा लेख्नुहोस्। [4]

(क) शरीरको लचकता, सन्तुलन र आसन (बसाइ-उठाइ) सुधार। (ख) श्वासप्रश्वास गहिरो भई फोक्सोको क्षमता बढ्ने। (ग) मानसिक एकाग्रता र स्मरणशक्ति वृद्धि, तनाव र रिस घट्ने। (घ) पाचन सुधार, निद्रा राम्रो र दीर्घकालीन रोगको जोखिम कम।

२. सूर्यनमस्कार गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानी लेख्नुहोस्। [2]

खाली पेटमा, सफा र हावादार ठाउँमा, सकेसम्म बिहान गर्ने; श्वाससँग चालको समन्वय मिलाउने, शरीरले सक्नेभन्दा बढी नतान्ने; चोट, ज्वरो वा शल्यक्रियापछि प्रशिक्षकको सल्लाह लिने।

१८.१० कलाको परिचय, रेखा कला र रङ

१. प्राथमिक र द्वितीयक रङ भनेको के हो? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [4]

प्राथमिक रङ अरू रङ मिसाएर बनाउन नसकिने मूल रङ हुन् — रातो, पहेँलो, नीलो। द्वितीयक रङ दुई प्राथमिक रङ मिसाउँदा बन्ने रङ हुन् — रातो + पहेँलो = सुन्तला; नीलो + पहेँलो = हरियो; रातो + नीलो = बैजनी। तीन प्राथमिक रङको मिश्रणले खैरो-कालो आभास दिन्छ।

२. रेखाको प्रयोगले चित्रमा के-के देखाउन सकिन्छ? [4]

(क) आकार र सीमा — वस्तुको रूपरेखा। (ख) गति र दिशा — तिर्छो र घुमाउरो रेखाले चाल। (ग) बुनोट र छाया — छोटो समानान्तर रेखा (हेचिङ) ले सतह र गहिराइ। (घ) भाव — ठाडो रेखाले स्थिरता, तेर्सोले शान्ति, टुक्रिएकोले अस्थिरता।

१८.११ छापाकला, माटोको काम, कोलाज र निर्माण

१. आलु छाप बनाउने विधि क्रमैसँग लेख्नुहोस्। [4]

(क) आलुलाई बिचबाट सम्म पारी काट्ने। (ख) कटेको सतहमा चाहिएको आकृति कोरी वरिपरिको भाग खुर्पीले खोप्ने, जसले आकृति उठेको रहन्छ। (ग) उठेको भागमा रङ दल्ने (बाक्लो रङ, सानो ब्रसले)। (घ) कागजमा सम्म पारी थिच्ने र सीधै उठाउने; सुकेपछि दोहोर्‍याई ढाँचा बनाउने। सफाइ र छुरीको सुरक्षामा ध्यान दिने।

२. माटोको भाँडो बनाउने चरण लेख्नुहोस्। [4]

(क) चिम्ट्याइलो माटो छानी ढिक्का र ढुङ्गा निकाल्ने, पानी हाली मुछ्ने। (ख) मुछेको माटोलाई राम्रोसँग मिचेर हावाको फोका निकाल्ने। (ग) हातले वा चक्कामा राखी आकार दिने; सतह मिलाउने। (घ) छायामा बिस्तारै सुकाउने, त्यसपछि भट्टीमा पोल्ने; चाहिएमा रङ वा जलेदार लगाउने।

१८.१२ गायन र वादन

१. वाद्यवादनका वर्ग उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [4]

(क) तन्तु — तारको कम्पनले आवाज: सारङ्गी, तुङ्ना, एकतारे। (ख) सुषिर — हावाको प्रवाहले: बाँसुरी, मुरली, सहनाई। (ग) अवनद्ध (चर्म) — छालाको सतह ठोक्दा: मादल, ढोलक, खैँजडी, नगरा। (घ) घन — ठोस वस्तु ठोक्दा: झ्याली, घुँघुरु, टिनचा।

२. लोक सङ्गीतको महत्त्व लेख्नुहोस्। [2]

यसले समुदायको भाषा, पर्व, श्रम र जीवनशैली पुस्तान्तरण गर्छ र सांस्कृतिक पहिचान जोगाउँछ; साथै मनोरञ्जन, सामाजिक एकता र पर्यटन प्रवर्धनमा योगदान गर्छ।

१८.१३ नृत्य र अभिनय

१. अभिनयका चार अङ्ग उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [4]

(क) आङ्गिक — शरीर, हात र मुखको हाउभाउ; जस्तै डर देखाउन पछि हट्नु। (ख) वाचिक — संवाद, स्वरको उचाइ-निचाइ र लय। (ग) आहार्य — वेशभूषा, श्रृङ्गार र सामग्री; जस्तै किसानको भेषभूषा। (घ) सात्विक — भित्री भाव — आँसु, मुस्कान, सास फेर्ने गति।

२. नेपालका कुनै चार लोक नृत्य र उनको क्षेत्र लेख्नुहोस्। [4]

देउडा — सुदूरपश्चिम र कर्णाली। मारुनी — मध्य पहाड (मगर तथा गुरुङ समुदाय)। धान नाच — झापा-मोरङ (राजवंशी तथा सतार समुदाय)। लाखे नाच — काठमाडौँ उपत्यका (नेवार समुदाय)। (सोरठी, घाटु, चण्डी नाच पनि।)

दुई र चार अङ्कका उत्तरको लम्बाई

दुई अङ्कका लागि तीन-चार वाक्य, चार अङ्कका लागि छ-आठ वाक्य पर्याप्त छ। लामो उत्तरले अङ्क बढाउँदैन; छुटेको बुँदाले घटाउँछ।