Unit 1 · पाठ · 14 min read
सहिदहरूको सम्झनामा - भूपी शेरचन (कविता)
What the syllabus asks for 5
- कविताको सार, भाव र सन्देश
- लयबद्ध वाचन र श्लोकगत व्याख्या
- भाषिक संरचना: नाम र सर्वनाम शब्दको पहिचान र प्रयोग
- शब्दभण्डार: शब्दार्थ
- सुनाइ पाठ १; सिर्जना: निर्दिष्ट शीर्षकमा कविता रचना
'सहिदहरूको सम्झनामा' भूपी शेरचनको देशभक्ति र कर्तव्यबोध जगाउने कविता हो। कविले एउटा सरल तर कडा सत्य भनेका छन्: मिर्मिरेमा तारा झरेर नगई बिहान हुँदैन, त्यसै गरी दुईचार जना सपुत मरेर नगई मुलुक बन्दैन। हामीले खाने हरेक गाँस, फेर्ने हरेक सास र मुटुको हरेक धड्कनमा सहिदको रगत छ। त्यसैले उनीहरूको ऋण बिर्सेर कर्तव्यविमुख भयौँ भने इतिहास, धर्ती र आकाशले हामीलाई धिक्कार्नेछन्। कविता वि.सं. २०१९ मा लेखिएको हो र कविको प्रसिद्ध सङ्ग्रह 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' (वि.सं. २०२६) मा सङ्कलित छ।
(१) टेक (पहिलो र अन्तिम हरफ) को अर्थ र त्यो किन दोहोरिएको छ। (२) गाँस, सास, धड्कन र खुसीमा "सहिदको रगत छ" भन्नुको भाव। (३) कर्तव्य बिर्सेमा कसले कसले धिक्कार्छ र किन। (४) व्याकरणमा नाम र सर्वनामको पहिचान र भेद।
१.१ कविको परिचय
भूपी शेरचनको जन्म वि.सं. १९९३ मा मुस्ताङ जिल्लाको टुकुचेमा भएको थियो र निधन वि.सं. २०४६ मा भयो। उनी आधुनिक नेपाली गद्य कविताका प्रमुख कवि हुन्। छन्दको नियम नमानी पनि उनका कवितामा भित्री लय, अनुप्रास र गेयता पाइन्छ; त्यसैले उनका कविता पढ्दा गीतजस्तै लाग्छन्। समाजको विकृति, गरिबी र पाखण्डमाथि तीखो व्यङ्ग्य गर्नु र देश तथा जनताप्रति गहिरो माया देखाउनु उनको लेखनको मुख्य विशेषता हो।
| कुरा | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९९३ (सन् १९३६), टुकुचे, मुस्ताङ |
| निधन | वि.सं. २०४६ (सन् १९८९) |
| प्रमुख कविता सङ्ग्रह | 'नयाँ झ्याउरे', 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' |
| सम्मान | 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' कविता सङ्ग्रहका लागि साझा पुरस्कार |
| शैली | लयात्मक गद्य कविता, व्यङ्ग्य, सरल तर बिम्बपूर्ण भाषा |
| चर्चित कविता | 'हामी', 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे', 'सहिदहरूको सम्झनामा' |
भूपी शेरचनको जन्म काठमाडौँमा होइन, मुस्ताङको टुकुचेमा भएको हो। साझा पुरस्कार पाएको सङ्ग्रह 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' हो। परीक्षामा कविको परिचय सोधिँदा जन्म, जन्मस्थान, प्रमुख कृति र एउटा विशेषता — यी चार कुरा लेखे पूरा अङ्क पाइन्छ।
१.२ कविताको सार
कविता टेक बाट सुरु हुन्छ र अन्त्यमा फेरि त्यही टेकमा टुङ्गिन्छ:
हुँदैन बिहान मिर्मिरेमा तारा झरेर नगए बन्दैन मुलुक दुईचार सपुत मरेर नगए।
सुरुको टेक। बिहानीपख ताराहरू अस्ताएर नगई उज्यालो बिहान आउँदैन। त्यस्तै देशका केही वीर सन्तानले ज्यान अर्पण नगरी देश बन्दैन। तारा अस्ताउनु र सपुत मर्नु दुवैले नयाँ उज्यालोको बाटो खोल्छन्।
वीरको बलिदान। संसारका ओठमा हाँसो र गालामा लाली तब आउँछ, जब देशको पीरमा वीरले आफ्नो रगत भेटी चढाउँछ। घाँटीमा फाँसीको पासो पर्दा पनि वीर हाँस्छ; उसले मातृभूमिको चरण ढोग्दा दासता (परतन्त्रता) भाग्छ। कसैले बिउ नछरे बोट उम्रँदैन — बलिदान नै देशरूपी बोटको बिउ हो।
सहिदको ऋण। हामीले खाने प्रत्येक गाँसमा, फेर्ने प्रत्येक सासमा सहिदको रगत छ। हाम्रो मुटुको धड्कनमा सहिदकै धड्कन छ र हाम्रो खुसीको प्रत्येक पलमा सहिदको जीवन छ। उनीहरूले ज्यान नदिएका भए हामीले यो सुख पाउने थिएनौँ।
चेतावनी। यदि हामीले आफ्नो कर्तव्य बिर्स्यौँ भने इतिहासले धिक्कार्नेछ, गोली खाएर ढलेका सहिदका प्यारा लासले धिक्कार्नेछन्, धर्तीले लाजले मुख छोप्नेछ र आकाशले धिक्कार्नेछ। हामीले देशको उन्नति गरेनौँ भने सहिदहरू रुनेछन्।
अन्तिम टेक। कविता फेरि सुरुकै टेकमा फर्कन्छ, जसले बलिदानको अनिवार्यता र सहिदप्रतिको ऋण दुवैलाई पाठकको मनमा गाडिदिन्छ।
१.३ लयबद्ध वाचन र श्लोकगत व्याख्या
कविता छन्दमा होइन, गीतात्मक लयमा छ। हरेक हरफको अन्त्यमा "...एर नगए", "...छ सहिदको" जस्ता उस्तै ध्वनि दोहोरिन्छन्। वाचन गर्दा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्।
- टेकलाई अलि बिस्तारै र गम्भीर स्वरमा पढ्ने; "नगए" मा हल्का जोड दिने।
- "प्रत्येक गाँसमा", "प्रत्येक सासमा" जस्ता दोहोरिएका पदावलीमा एउटै तालमा अडिने।
- चेतावनीका हरफ ("इतिहासले धिक्कार्ला") मा स्वर अलि चर्को र दृढ बनाउने।
- अल्पविराम र पूर्णविरामको ठाउँमा मात्र सास फेर्ने।
सन्दर्भ। यो टेक भूपी शेरचनको 'सहिदहरूको सम्झनामा' कविताबाट लिइएको हो।
व्याख्या। मिर्मिरेमा आकाशका ताराहरू अस्ताएपछि मात्र उज्यालो बिहान आउँछ। कविले यही प्राकृतिक सत्यलाई देश निर्माणसँग जोडेका छन्: देशलाई परतन्त्रता र अन्यायबाट मुक्त गर्न केही वीर सन्तानले आफ्नो ज्यान दिनैपर्छ। यहाँ तारा झर्नु बलिदानको र बिहान हुनु देशको नयाँ उदयको प्रतीक हो।
विशेषता। दुई वाक्यबिच तुलना गरिएकाले यहाँ दृष्टान्त छ; "नगए" को दोहोरोपनले लय मिलाएको छ। सरल शब्दमा गहिरो सत्य भनिएको छ।
सन्दर्भ। यो हरफ 'सहिदहरूको सम्झनामा' कविताको मध्य भागबाट लिइएको हो।
व्याख्या। हामीले आज ढुक्कसँग खाइरहेको गाँस सजिलै आएको होइन। देश स्वतन्त्र र सुरक्षित भएकाले नै हामी शान्तिसँग बाँच्न पाएका छौँ, र त्यो अवस्था सहिदले रगत बगाएर ल्याएका हुन्। यसै गरी सास, धड्कन र खुसीका हरेक पल उनीहरूकै देन हुन्। त्यसैले हामी सहिदप्रति ऋणी छौँ।
विशेषता। "प्रत्येक" शब्दको दोहोरोपनले ऋण कहिल्यै नसकिने भाव दिन्छ; गाँस र सास जस्ता दैनिक जीवनका बिम्बले भावलाई नजिक ल्याएका छन्।
सन्दर्भ। यो हरफ कविताको चेतावनी दिने अंशबाट लिइएको हो।
व्याख्या। सहिदको बलिदान बिर्सेर हामी आफ्नो कर्तव्यबाट भाग्यौँ भने त्यो यति लाजमर्दो कुरा हुनेछ कि धर्तीले लाजले मुख छोप्नेछ र आकाशले हामीलाई धिक्कार्नेछ। अर्थात् सारा संसार हाम्रो कृतघ्नताको साक्षी हुनेछ।
विशेषता। धर्ती र आकाशलाई मानिसझैँ लजाउने र धिक्कार्ने बनाइएकाले यहाँ मानवीकरण छ।
१.४ भाव, सन्देश र भाषाशैली
मुख्य भाव। सहिदको बलिदानप्रति श्रद्धा, उनीहरूप्रतिको ऋणको बोध र देशको उन्नति गर्ने कर्तव्यको आह्वान।
सन्देश।
- बलिदानविना ठुलो उपलब्धि हुँदैन। तारा नझरी बिहान हुँदैन; सपुतको त्यागविना मुलुक बन्दैन।
- हामी सहिदप्रति ऋणी छौँ। हाम्रो दैनिक सुख, शान्ति र स्वतन्त्रता उनीहरूको रगतको फल हो।
- कर्तव्य बिर्सनु कृतघ्नता हो। यस्तो गरे इतिहास, धर्ती र आकाशले धिक्कार्छन्।
- उन्नति नै सच्चा श्रद्धाञ्जलि हो। देशको उन्नति नगरे सहिद रुनेछन्; त्यसैले इमानदारीसाथ आफ्नो काम गर्नु नै सहिदको सम्मान हो।
| अलङ्कार/शिल्प | उदाहरण | व्याख्या |
|---|---|---|
| दृष्टान्त | तारा झर्नु — सपुत मर्नु | प्रकृतिको सत्यबाट जीवनको सत्य बुझाइएको |
| मानवीकरण | धर्तीले मुख छोप्नु, आकाशले धिक्कार्नु | प्रकृतिलाई मानिसको भावना दिइएको |
| प्रतीक | तारा, बिउ, फाँसीको पासो | त्याग र बलिदानलाई सङ्केत गर्ने शब्द |
| पुनरुक्ति | "प्रत्येक" को दोहोरोपन, टेकको आवृत्ति | भावमा जोड र लयमा निरन्तरता |
| अन्त्यानुप्रास | झरेर नगए — मरेर नगए | हरफको अन्त्यमा उस्तै ध्वनि |
भाषाशैली। भाषा सरल र बोलचालको नजिक छ। गाँस, सास, बिउ, लास जस्ता दैनिक जीवनका ठेट शब्दले गहिरो भाव बोकेका छन्। "हामी" शब्द प्रयोग गरेर कविले आफूलाई पनि पाठकसँगै उभ्याएका छन्, त्यसैले कविता उपदेशजस्तो नभई आत्मसमीक्षाजस्तो लाग्छ।
१.५ व्याकरण: नाम र सर्वनाम
(क) नाम र यसका भेद
कुनै व्यक्ति, वस्तु, ठाउँ, समूह वा भावको नाउँ जनाउने शब्दलाई नाम भनिन्छ।
| भेद | चिनारी | कविताबाट/अन्य उदाहरण |
|---|---|---|
| व्यक्तिवाचक | एउटै खास व्यक्ति वा ठाउँको नाउँ | भूपी, टुकुचे, नेपाल |
| जातिवाचक | एकै किसिमका सबैलाई जनाउने नाउँ | तारा, सपुत, वीर, बिउ, बोट |
| समूहवाचक | धेरैको समूह जनाउने नाउँ | सेना, भिड, बथान |
| द्रव्यवाचक | गन्न नसकिने, नापतौल गरिने पदार्थ | रगत, पानी, सुन |
| भाववाचक | छुन नसकिने गुण, भाव वा अवस्था | दासता, खुसी, उन्नति, लाज |
(ख) सर्वनाम र यसका भेद
नामको सट्टामा प्रयोग हुने शब्दलाई सर्वनाम भनिन्छ। सर्वनामले एउटै नाम बारम्बार दोहोरिन दिँदैन।
| भेद | सर्वनाम | उदाहरण वाक्य |
|---|---|---|
| पुरुषवाचक | म, हामी, तँ, तिमी, तपाईं, ऊ, उनी, उहाँ | हामी सहिदप्रति ऋणी छौँ। |
| दर्शकवाचक | यो, त्यो, यी, ती | त्यो स्मारक सहिदको हो। |
| प्रश्नवाचक | को, के, कुन | सहिद गेट कसले बनायो? |
| सम्बन्धवाचक | जो, जुन, जे | जो देशका लागि मर्छ, ऊ अमर हुन्छ। |
| निजवाचक | आफू, आफैँ | हामीले आफ्नो कर्तव्य बिर्सनु हुँदैन। |
| अनिश्चयवाचक | कोही, केही, कुनै | कोही पनि देशभन्दा ठुलो छैन। |
विभक्ति लागेपछि रूप फेरिन्छ: हामी → हामीले, हामीलाई, हाम्रो; ऊ → उसले, उसको; उनी → उनले, उनको। यस्ता रूप पनि सर्वनाम नै हुन्।
"उनको" मा सम्बन्ध जनाउने "को" विभक्ति लागेको छ, तर यो पुरुषवाचक सर्वनाम (उनी) को रूप हो। सम्बन्धवाचक सर्वनाम त जो, जुन, जे मात्र हुन्, जसले दुई वाक्यलाई जोड्छन्। यसै गरी "यो किताब" मा "यो" पछि नाम आएकाले यो सार्वनामिक विशेषण हो; "यो मेरो हो" मा एक्लै आएकाले सर्वनाम हो।
व्याकरण अभ्यासको नमुना उत्तर
प्रश्न। तलका वाक्यबाट नाम र सर्वनाम छुट्याई भेद लेख्नुहोस्: (क) सपुतले मुलुकका लागि ज्यान दिन्छ। (ख) हामीले उनको योगदान सम्झनुपर्छ। (ग) जसले कर्तव्य बिर्सन्छ, उसलाई इतिहासले धिक्कार्छ।
उत्तर। (क) नाम — सपुत (जातिवाचक), मुलुक (जातिवाचक), ज्यान (जातिवाचक); सर्वनाम — छैन। (ख) नाम — योगदान (भाववाचक); सर्वनाम — हामीले (पुरुषवाचक, प्रथम पुरुष), उनको (पुरुषवाचक, तृतीय पुरुष)। (ग) नाम — कर्तव्य (भाववाचक), इतिहास (भाववाचक); सर्वनाम — जसले (सम्बन्धवाचक), उसलाई (पुरुषवाचक)।
१.६ शब्दभण्डार: शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| मिर्मिरे | बिहानीपखको धमिलो उज्यालो | मिर्मिरेमै आमा पानी लिन जानुभयो। |
| सपुत | असल छोरा, योग्य सन्तान | देशले सपुतको त्याग कहिल्यै बिर्सँदैन। |
| भेटी | देवता वा पूज्य व्यक्तिलाई चढाइने दान | मन्दिरमा भेटी चढाइयो। |
| फाँसी | घाँटीमा पासो लगाई झुन्ड्याएर दिइने मृत्युदण्ड | शुक्रराज शास्त्रीलाई फाँसी दिइएको थियो। |
| दासता | अर्काको अधीनमा रहनुपर्ने अवस्था, परतन्त्रता | वीरहरूले दासताको अन्त्य गरे। |
| चरण | खुट्टा, पाउ | उसले आमाको चरण ढोग्यो। |
| धड्कन | मुटुको चाल, ढुकढुकी | दौडेपछि धड्कन बढ्छ। |
| धिक्कार्नु | निन्दा गर्नु, छि-छि भन्नु | झुट बोल्नेलाई सबैले धिक्कारे। |
| उन्नति | प्रगति, विकास | शिक्षाले देशको उन्नति हुन्छ। |
| सहिद | देश वा जनताका लागि ज्यान दिने व्यक्ति | माघ १६ गते सहिद दिवस मनाइन्छ। |
| बलिदान | ठुलो उद्देश्यका लागि ज्यान वा स्वार्थ त्याग्नु | सहिदको बलिदान व्यर्थ जानु हुँदैन। |
१.७ सुनाइ र सिर्जना
सुनाइ। शिक्षकले वाचन गरेको कविता वा सहिदसम्बन्धी गीत ध्यान दिएर सुन्नुहोस्। सुनेपछि (क) कुन सहिदको नाम आयो, (ख) कुन घटनाको चर्चा भयो र (ग) गीतको मुख्य भाव के थियो भन्ने तीन कुरा टिप्नुहोस्।
सिर्जना — कविता रचना। 'हाम्रा सहिद' वा 'मेरो कर्तव्य' शीर्षकमा आठ–दस हरफको कविता लेख्नुहोस्।
- एउटै भाव समात्नुहोस् — सम्झना, कृतज्ञता वा कर्तव्य।
- दैनिक जीवनका बिम्ब छान्नुहोस् — भूपीले गाँस र सासबाट गहिरो कुरा भनेझैँ।
- हरफको अन्त्य मिलाउनुहोस् — जस्तै: देशका लागि / वेशका लागि।
- एउटा टेक बनाउनुहोस् र त्यसलाई सुरु र अन्त्यमा राख्नुहोस्।
- ठुलो स्वरमा पढेर जाँच्नुहोस् — जिब्रो अड्किने ठाउँमा लय बिग्रेको हुन्छ।
शिक्षकले हेर्ने कुरा: विषयअनुसारको भाव, लय र अन्त्यानुप्रास, शुद्ध वर्णविन्यास र कम्तीमा एउटा बिम्ब वा प्रतीक। छोटो तर मिलेको कविताले लामो तर छरिएको कवितालाई जित्छ।
पाठको सार
- 'सहिदहरूको सम्झनामा' भूपी शेरचन (जन्म वि.सं. १९९३, टुकुचे, मुस्ताङ) को कविता हो; यो 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' सङ्ग्रहमा छ, जसले साझा पुरस्कार पाएको थियो।
- टेक: तारा झरेर नगए बिहान हुँदैन, सपुत मरेर नगए मुलुक बन्दैन।
- गाँस, सास, धड्कन र खुसी — सबैमा सहिदको रगत छ; हामी उनीहरूप्रति ऋणी छौँ।
- कर्तव्य बिर्से इतिहास, सहिदका लास, धर्ती र आकाशले धिक्कार्छन्।
- उन्नति नगरे सहिद रुन्छन्; देशको उन्नति नै सच्चा श्रद्धाञ्जलि हो।
- शिल्प: दृष्टान्त, मानवीकरण, प्रतीक, पुनरुक्ति र अन्त्यानुप्रास।
- नामका पाँच भेद (व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, समूहवाचक, द्रव्यवाचक, भाववाचक) र सर्वनामका छ भेद (पुरुषवाचक, दर्शकवाचक, प्रश्नवाचक, सम्बन्धवाचक, निजवाचक, अनिश्चयवाचक)।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- भूपी शेरचनको जन्मस्थान कुन हो? [1] (क) काठमाडौँ (ख) पोखरा (ग) टुकुचे, मुस्ताङ (घ) धरान
- टेकअनुसार बिहान हुन के हुनुपर्छ? [1] (क) तारा झर्नुपर्छ (ख) चरा बोल्नुपर्छ (ग) हावा चल्नुपर्छ (घ) घाम अस्ताउनुपर्छ
- "मिर्मिरे" शब्दले कुन समय जनाउँछ? [1] (क) मध्यरात (ख) बिहानीपख (ग) मध्याह्न (घ) साँझ
- "धर्तीले मुख लाजले छोप्ला" मा कुन अलङ्कार छ? [1] (क) उपमा (ख) दृष्टान्त (ग) मानवीकरण (घ) अनुप्रास
- हामीले के नगरे सहिद रुनेछन्? [1] (क) शोक (ख) उन्नति (ग) पूजा (घ) यात्रा
- "दासता" कुन नाम हो? [1] (क) व्यक्तिवाचक (ख) जातिवाचक (ग) द्रव्यवाचक (घ) भाववाचक
- "जो देशका लागि मर्छ, ऊ अमर हुन्छ" वाक्यमा "जो" कुन सर्वनाम हो? [1] (क) पुरुषवाचक (ख) सम्बन्धवाचक (ग) प्रश्नवाचक (घ) निजवाचक
- 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' ले कुन पुरस्कार पाएको थियो? [1] (क) मदन पुरस्कार (ख) साझा पुरस्कार (ग) जगदम्बाश्री (घ) पद्मश्री
समूह क का उत्तर
१. (ग) — भूपीको जन्म वि.सं. १९९३ मा टुकुचे, मुस्ताङमा भएको हो।
२. (क) — "हुँदैन बिहान मिर्मिरेमा तारा झरेर नगए"।
३. (ख) — बिहानीपखको धमिलो उज्यालो।
४. (ग) — धर्तीलाई मानिसझैँ लजाउने बनाइएको।
५. (ख) — हामीले देशको उन्नति गरेनौँ भने सहिद रुनेछन्।
६. (घ) — दासता छुन नसकिने अवस्था हो।
७. (ख) — "जो" ले दुई उपवाक्य जोडेको छ।
८. (ख) — साझा पुरस्कार।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- कविताको टेक लेखी त्यसको अर्थ स्पष्ट पार्नुहोस्। [2]
- "हामीले खाने प्रत्येक गाँसमा रगत छ सहिदको" भन्नुको आशय लेख्नुहोस्। [2]
- कर्तव्य बिर्सेमा कस-कसले धिक्कार्नेछन्? [2]
- भूपी शेरचनको छोटो परिचय दिनुहोस्। [2]
- दिइएका नामको भेद लेख्नुहोस्: तारा, रगत, खुसी, सेना। [2]
समूह ख का उत्तर
१. टेक: "हुँदैन बिहान मिर्मिरेमा तारा झरेर नगए, बन्दैन मुलुक दुईचार सपुत मरेर नगए।" अर्थ: तारा अस्ताएर नगई बिहान नभएझैँ केही वीर सन्तानले बलिदान नदिई देश बन्दैन; ठुलो उपलब्धिका लागि त्याग अनिवार्य छ।
२. हामीले शान्तिपूर्वक खान, बाँच्न र रमाउन पाएको अवस्था सहिदले ज्यान दिएर ल्याएका हुन्। त्यसैले हाम्रो हरेक गाँस उनीहरूको त्यागको फल हो र हामी उनीहरूप्रति ऋणी छौँ।
३. हामीले कर्तव्य बिर्स्यौँ भने इतिहासले धिक्कार्नेछ, गोली खाएर ढलेका सहिदका लासले धिक्कार्नेछन्, धर्तीले लाजले मुख छोप्नेछ र आकाशले धिक्कार्नेछ।
४. भूपी शेरचनको जन्म वि.सं. १९९३ मा टुकुचे, मुस्ताङमा भएको थियो र निधन वि.सं. २०४६ मा भयो। उनी लयात्मक गद्य कविता र व्यङ्ग्यका लागि चर्चित छन्। 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे' उनको प्रसिद्ध सङ्ग्रह हो, जसका लागि उनले साझा पुरस्कार पाए।
५. तारा — जातिवाचक; रगत — द्रव्यवाचक; खुसी — भाववाचक; सेना — समूहवाचक।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- 'सहिदहरूको सम्झनामा' कविताको मूल भाव र सन्देश लेख्नुहोस्। [4]
- "धर्तीले मुख लाजले छोप्ला, आकाशले धिक्कार्ला" — सन्दर्भसहित व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
- सहिदप्रति एक विद्यार्थीको कर्तव्य के-के हुन्? कविताका आधारमा लेख्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. मूल भाव। कविले सहिदको बलिदानप्रति गहिरो श्रद्धा व्यक्त गर्दै हामी सबै उनीहरूप्रति ऋणी छौँ भन्ने बोध गराएका छन्। तारा झरेर नगए बिहान नहुने र सपुत मरेर नगए मुलुक नबन्ने तुलनाबाट बलिदानको अनिवार्यता देखाइएको छ। ऋणको बोध। हामीले खाने गाँस, फेर्ने सास, मुटुको धड्कन र खुसीका पल सबैमा सहिदको रगत छ। चेतावनी। कर्तव्य बिर्से इतिहास, धर्ती र आकाशले धिक्कार्नेछन्; उन्नति नगरे सहिद रुनेछन्। सन्देश। स्वतन्त्रता र सुख सित्तैमा आएका होइनन्; सहिदको सम्मान फूलमाला चढाएर मात्र होइन, आफ्नो कर्तव्य पालना गरी देशको उन्नति गरेर गर्नुपर्छ।
२. सन्दर्भ। प्रस्तुत हरफ भूपी शेरचनको 'सहिदहरूको सम्झनामा' कविताको चेतावनी दिने अंशबाट लिइएको हो। व्याख्या। सहिदहरूले देशका लागि ज्यान दिए। तिनको बलिदानबाट पाएको सुख भोग्ने हामीले आफ्नो कर्तव्य बिर्स्यौँ भने त्यो ठुलो कृतघ्नता हुनेछ। यस्तो लाजमर्दो कामले धर्तीले पनि लाजले मुख छोप्नेछ र आकाशले हामीलाई धिक्कार्नेछ। विशेषता। धर्ती र आकाशलाई मानिसजस्तै लजाउने र धिक्कार्ने बनाइएकाले मानवीकरण अलङ्कार छ। निष्कर्ष। कर्तव्य पालना गर्नु सहिदप्रतिको सच्चा श्रद्धा हो भन्ने सन्देश यस हरफले दिन्छ।
३. भूमिका। कविताले हामी सहिदप्रति ऋणी छौँ र उन्नति नगरे सहिद रुन्छन् भनेको छ, त्यसैले विद्यार्थीको पनि कर्तव्य छ। कर्तव्यहरू। (क) मन लगाएर पढ्ने र सिप सिक्ने, किनभने शिक्षित नागरिकले नै देशको उन्नति गर्छ। (ख) अनुशासन, सत्य र इमानदारी पालना गर्ने। (ग) सहिद दिवस (माघ १६) मा सहिदको योगदान सम्झने र उनीहरूको इतिहास जान्ने। (घ) सार्वजनिक सम्पत्ति र स्मारकको रक्षा गर्ने। (ङ) जात, भाषा र धर्मका आधारमा भेदभाव नगरी एकता कायम राख्ने। निष्कर्ष। यी कर्तव्य पालना गरे मात्र सहिदको बलिदान सार्थक हुन्छ।
वस्तुगत अभ्यास
सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]
१. 'सहिदहरूको सम्झनामा' कविता कहिले लेखिएको हो? (क) वि.सं. २००७ (ख) वि.सं. २०१९ (ग) वि.सं. २०४६ (घ) वि.सं. २०६२
२. कवितामा "बिउ" ले के जनाउँछ? (क) खेती (ख) बलिदान (ग) अन्न (घ) गरिबी
३. "आफू" कुन सर्वनाम हो? (क) पुरुषवाचक (ख) निजवाचक (ग) दर्शकवाचक (घ) अनिश्चयवाचक
४. कविताको अन्त्य कसरी हुन्छ? (क) नयाँ प्रश्नमा (ख) सुरुको टेक दोहोरिएर (ग) सहिदको नामावलीमा (घ) प्रार्थनामा
५. सहिद दिवस कहिले मनाइन्छ? (क) असार १५ (ख) माघ १६ (ग) चैत २४ (घ) साउन १
वस्तुगत अभ्यासका उत्तर
१. (ख) — वि.सं. २०१९।
२. (ख) — बिउ नछरे बोट नउम्रेझैँ बलिदानविना देश बन्दैन।
३. (ख) — निजवाचक।
४. (ख) — सुरुको टेक दोहोरिएर।
५. (ख) — माघ १६ गते।
Practise more: Nepali question bank