अमर पुत्र (कथा)

'अमर पुत्र' भीमनिधि तिवारीको करुण रसप्रधान सामाजिक कथा हो। ललितपुरका प्रसिद्ध हात्तीदाँतका शिल्पकार भाजुलालको एक मात्र छोरा जुजुलाल अचानक बिरामी परेर बितेको छ। शोकमा डुबेका भाजुलालले एक भक्तका लागि हात्तीदाँतमा श्रीकृष्णको मूर्ति कुँद्छन्, तर मूर्ति पूरा हुँदा त्यसको अनुहार ठ्याक्कै आफ्नो छोराजस्तो देखिन्छ। त्यसैले उनी बैना फिर्ता गरेर पनि मूर्ति बेच्दैनन्। हाडमासुको छोरो चितामा जलेर खरानी भयो, तर हात्तीदाँतमा कुँदिएको छोरो युगौँसम्म बाँच्नेछ — यही मूर्ति भाजुलालको अमर पुत्र हो।

६.१ कथाको सार, घटनाक्रम र चरित्रचित्रण

(क) कथाकार

भीमनिधि तिवारी नेपाली कथा, नाटक र कविताका चर्चित स्रष्टा हुन्। उनका रचनामा सामाजिक जीवनका सुख-दुःख र मानवीय संवेदना सरल, संवादप्रधान भाषामा व्यक्त हुन्छन्। 'अमर पुत्र' मा उनले एउटा कलाकारको पुत्रशोक र कलाप्रतिको मायालाई एकै ठाउँमा उनेका छन्।

(ख) कथाको सार

पुत्रशोक। ललितपुरका भाजुलाल हात्तीदाँतमा मूर्ति कुँद्ने विश्वप्रसिद्ध शिल्पकार हुन्; उनका कलाकृति युरोप र अमेरिकाका सङ्ग्रहालयसम्म पुगेका छन्। बुढेसकालमा आराम गर्ने बेला उनको एक मात्र छोरो जुजुलाल अपरझट रोगले बित्छ। घरमा बुढी श्रीमती र भर्खरकी बुहारी मात्र बाँकी छन्। छिमेकी शिल्पकार सानुमान सान्त्वना दिन आउँदा भाजुलाल भन्छन् — छोरासँगै यो कला पनि लोप हुने भयो। छोरा गुमाउनुको पीडासँगै आफ्नो कला अब कसले धान्ला भन्ने चिन्ता उनलाई खान्छ।

मूर्तिको अर्डर। त्यही बेला एक वैष्णव भक्त आउँछन् र मयूर मुकुट, वनमाला र मुरली लिएका श्रीकृष्णको चित्र देखाउँदै हात्तीदाँतको त्यस्तै मूर्ति बनाइदिन अनुरोध गर्छन्। "यो काम तपाईंबाट होला र?" भन्ने भक्तको शङ्काले भाजुलालको कलाकार-स्वाभिमान ब्युँझन्छ। काममा मन लगाए शोक बिर्सिएला र घरको खर्च पनि चल्ला भनेर उनी अर्डर लिन्छन्। भगवान्को काम भएकाले मोल तोक्दैनन्, बैनाबापत दस रुपियाँ मात्र लिन्छन् र पन्ध्र दिनको समय माग्छन्।

मूर्तिमा छोरो। भाजुलाल बिहानदेखि साँझसम्म कुँद्न थाल्छन्। अन्त्यमा आँखा कुँद्दा मूर्ति हाँसेजस्तो लाग्छ र उनको शोकले भरिएको मन पनि हाँस्छ। नवौँ दिन भक्त आउँदा उनी हतारहतार मूर्ति सिरानमुनि लुकाउँछन्; भक्त गएपछि मूर्ति हेरेर आँसु झार्छन्।

बैना फिर्ता। पन्ध्रौँ दिन भक्त आउँछन् र मूर्ति देखेर "क्या मनोहर मूर्ति!" भन्छन्। मोल सोध्दा भाजुलाल चुप लाग्छन् र अन्त्यमा "यो मूर्ति तपाईंलाई दिने होइन, दस दिनमा अर्को बनाइदिन्छु" भन्छन्। भक्तलाई यो बुढो बौलाहाजस्तो लाग्छ; उनी भन्छन् — यहाँ तपाईं मात्र शिल्पकार हुनुहुन्न, मेरो बैना फिर्ता गर्नुहोस्। भाजुलालको कन्तुरमा जम्मा साढे पाँच रुपियाँ हुन्छ; बाँकी साढे चार रुपियाँ बुढी र बुहारीसँग मागेर उनी दस रुपियाँ फिर्ता गर्छन्। भक्त पैसा सोहोरेर केही नबोली जान्छन्।

अमर पुत्र। घरमा चामल र दाउरा सकिएको बेला मूर्ति नदिएर बैनासमेत फिर्ता गरेकामा बुढी रिसाउँछिन्। भाजुलाल भन्छन् — "यो मूर्ति मलाई प्राणभन्दा प्यारो छ; शङ्खमूलमा जलाएको हाम्रो छोरो कृष्णको मुकुट लगाएर, मुरली बोकेर फर्केर आएको छ।" बुढीले मूर्ति नियालेर हेर्छिन् र "मेरो जुजु!" भन्दै छातीमा टाँसेर रुन थाल्छिन्। बुहारीले पनि त्यसमा आफ्ना पतिको अनुहार देख्छिन् र कहिले छातीमा हान्दै, कहिले अँगालो हाल्दै विलाप गर्छिन्। अन्त्यमा दुवै भन्छन् — "यो मूर्ति बाहिर दिनु हुँदैन।" कथाकार टुङ्ग्याउँछन्: हाडमासुको छोरो खरानी भयो, तर हात्तीदाँतको छोरो युगौँसम्म रहिरहनेछ।

(ग) पात्र र चरित्रचित्रण

पात्र	चरित्रका विशेषता	कथाबाट प्रमाण
भाजुलाल	कुशल कलाकार, स्वाभिमानी, पुत्रवत्सल, इमानदार	विदेशसम्म पुगेका कलाकृति; "यो काम होला र?" सुनेपछि स्वाभिमान जाग्नु; छोराको अनुहार भएको मूर्ति नबेच्नु; उधार लिएर पनि बैना फिर्ता गर्नु
बुढी (श्रीमती)	ममतामयी आमा, गृहस्थीको चिन्ता गर्ने	घरमा चामल-दाउरा नभएकामा रिसाउनु; मूर्तिमा छोरो देखेर "मेरो जुजु!" भन्दै रुनु
बुहारी	शोकाकुल, परिवारको दुःख बुझ्ने	मूर्तिमा पतिको अनुहार देखेर विलाप गर्नु
भक्त	धार्मिक तर व्यावहारिक, अधीर	मूर्तिको प्रशंसा गर्नु; नपाउँदा रिसाएर बैना फिर्ता माग्नु
सानुमान	सहृदयी छिमेकी, सहकर्मी शिल्पकार	शोकमा सान्त्वना दिन आउनु

६.२ कथाको सन्देश र शीर्षकको सार्थकता

सन्देश।

1. सन्तानप्रतिको माया संसारकै गहिरो माया हो। गरिबीमा पनि भाजुलाल छोराको सम्झना बेच्न तयार भएनन्।
2. कला कलाकारको आत्मा हो। साँचो कलाकारले आफ्नो भावना कलाकृतिमा उतार्छ; त्यसैले उनको शोक मूर्तिमा छोराको अनुहार बनेर प्रकट भयो।
3. मानिस मर्छ, कला बाँच्छ। मानव शरीर नश्वर छ, तर कलाकृति पुस्तौँसम्म रहन्छ।
4. परम्परागत सिप जोगाउनुपर्छ। छोरासँगै कला लोप हुने भाजुलालको चिन्ताले हाम्रा परम्परागत सिप नयाँ पुस्तामा सार्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।
5. इमानदारी। आफूसँग पैसा नहुँदा पनि भाजुलालले उधार लिएर बैना फिर्ता गरे।

शीर्षकको सार्थकता। 'अमर' को अर्थ नमर्ने र 'पुत्र' को अर्थ छोरा हो। भाजुलालको हाडमासुको छोरो जुजुलाल रोगले बित्यो र शङ्खमूलमा जलेर खरानी भयो। तर शोकमा डुबेका बाबुले हात्तीदाँतमा कुँदेको कृष्णको मूर्तिमा छोराकै अनुहार आयो। आमा र बुहारीले पनि त्यसमा जुजुलाललाई नै देखे। हात्तीदाँतको त्यो मूर्ति युगौँसम्म रहन्छ, त्यसैले त्यो भाजुलालको कहिल्यै नमर्ने छोरो अर्थात् अमर पुत्र हो। कथाको केन्द्रीय भाव र अन्त्य दुवै शीर्षकमै समेटिएकाले शीर्षक पूर्ण रूपमा सार्थक छ।

६.३ व्याकरण: कालका अपूर्ण पक्ष

काम कुन समयमा भयो भन्ने कुरा कालले जनाउँछ; काम सकियो कि चलिरहेको छ भन्ने कुरा पक्षले जनाउँछ। काम सुरु भएर अझै जारी रहेको जनाउने क्रियारूपलाई अपूर्ण पक्ष भनिन्छ। यसमा धातुमा -दै वा -इरहेको लागेपछि छ/थियो/हुनेछ जोडिन्छ।

काल	अपूर्ण पक्षको रूप	उदाहरण
वर्तमान अपूर्ण	-दै छ / -इरहेको छ	भाजुलाल मूर्ति कुँद्दै छन्। / कुँदिरहेका छन्।
भूत अपूर्ण	-दै थियो / -इरहेको थियो	बुढी बिहान-बेलुका रुँदै थिइन्।
भविष्यत् अपूर्ण	-दै हुनेछ / -इरहेको हुनेछ	भोलि यतिबेला भक्त पर्खिरहेका हुनेछन्।

अपूर्ण पक्षको नमुना उत्तर

प्रश्न। कोष्ठकमा दिइएअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्: (क) भाजुलाल मूर्ति कुँद्छन्। (अपूर्ण वर्तमान) (ख) बुहारी रुन्छिन्। (अपूर्ण भूत) (ग) भक्त आउँछन्। (अपूर्ण भविष्यत्)

उत्तर। (क) भाजुलाल मूर्ति कुँद्दै छन्। (ख) बुहारी रुँदै थिइन्। (ग) भक्त आउँदै हुनेछन्।

६.४ शब्दभण्डार: अनुकरणात्मक शब्द; वर्णविन्यास: य र ए

(क) शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
शिल्पकार	हातले कलात्मक वस्तु बनाउने कालिगड
हात्तीदाँत	हात्तीको लामो दाँत, जसमा मूर्ति कुँदिन्छ
अपरझट	अचानक, नसोचेको बेला
बैना	काम वा सामानबापत पहिले दिइने केही रकम
कन्तुर	पैसा वा गरगहना राख्ने सानो सन्दुक
मनोहर	मन लोभ्याउने, सुन्दर
विलाप	रोएर गरिने शोक
वनमाला	जङ्गली फूलको लामो माला
अमर	कहिल्यै नमर्ने

(ख) अनुकरणात्मक शब्द

कुनै आवाज, चाल वा दृश्यको नक्कल गरेर बनेका शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ। यस्ता शब्द प्रायः दोहोरिएर वा "-क्क", "-ल्ल" जस्ता अन्त्यसहित आउँछन्।

शब्द	केको अनुकरण	वाक्यमा प्रयोग
हत्तपत्त	हतारको चाल	भाजुलालले हत्तपत्त मूर्ति लुकाए।
थचक्क	एक्कासि बस्ने चाल	ऊ थाकेर थचक्क बस्यो।
टुलुटुलु	एकोहोरो हेराइ	बुहारी मूर्तितिर टुलुटुलु हेरिरहिन्।
बरबर	आँसु झरेको दृश्य	आमाका आँखाबाट बरबर आँसु झरे।
खितखित	मन्द हाँसोको आवाज	केटाकेटी खितखित हाँसे।
टलक्क	चम्किलो दृश्य	सेतो मूर्ति टलक्क टल्कियो।
खुरुखुरु	छिटो हिँडाइ	भक्त खुरुखुरु हिँडे।

(ग) 'य' र 'ए' को वर्णविन्यास

नियम	शुद्ध	अशुद्ध
धातुपछि -एको, -एर, -ए आउँदा स्वरपछि ए लेख्ने	आएको, गएर, खाए, भएको	आयेको, गयेर, खाये, भयेको
भूत कालका -यो, -यौ, -यौँ मा य लेख्ने	आयो, गयो, भयो, खायौँ	गओ, भओ
'एक' बाट बनेका शब्दमा ए	एउटा, एउटै, एकै	यौटा, यउटा
तत्सम शब्दमा मूलअनुसार य	न्याय, व्यापार, ध्येय, श्रेय	न्याए, ब्यापार

वर्णविन्यासको नमुना उत्तर

प्रश्न। शुद्ध पार्नुहोस्: "भक्त आयेर यौटा मूर्ति माग्यो। भाजुलालले बैना लियेर मूर्ति बनाये।"

उत्तर। भक्त आएर एउटा मूर्ति मागे। भाजुलालले बैना लिएर मूर्ति बनाए।

कारण। -एर र -ए अघि स्वर भएकाले ए लेखिन्छ; 'एक' बाट बनेको शब्दमा ए; आदरार्थी कर्ता "भक्त" सँग "मागे" मिल्छ।

६.५ सुनाइ र सिर्जना

सुनाइ। शिक्षकले सुनाउने कथा ध्यान दिएर सुन्नुहोस् र (क) मुख्य पात्र, (ख) मुख्य घटना, (ग) कथाको अन्त्य र (घ) एउटा मन परेको संवाद टिप्नुहोस्।

सिर्जना — 'मेरो हजुरबुबाको सिप' शीर्षकमा कथा लेखन।

1. आरम्भ — पात्र (हजुरबुबा), ठाउँ र उनको सिप (बाँसको काम, ढाका बुनाइ, काठको काम)।
2. द्वन्द्व — सिप सिक्ने कोही नभएको चिन्ता।
3. चरमबिन्दु — एउटा घटना जसले नातिलाई सिप सिक्न प्रेरित गर्छ।
4. अन्त्य — सिप जोगिएको सन्तोष र स्पष्ट सन्देश।

पाठको सार

• 'अमर पुत्र' भीमनिधि तिवारीको करुण सामाजिक कथा हो।
• ललितपुरका हात्तीदाँतका शिल्पकार भाजुलालको एक मात्र छोरो जुजुलाल अचानक बित्छ।
• भक्तका लागि कुँदेको कृष्णको मूर्तिमा छोराको अनुहार आउँछ; भाजुलाल साढे पाँच रुपियाँ आफ्नो र साढे चार रुपियाँ उधार मिलाएर दस रुपियाँ बैना फिर्ता गर्छन्।
• आमा र बुहारी मूर्तिमा जुजुलाललाई देखेर विलाप गर्छन्: "यो मूर्ति बाहिर दिनु हुँदैन।"
• हाडमासुको छोरो खरानी भयो, हात्तीदाँतको छोरो अमर भयो — यही शीर्षकको अर्थ हो।
• अपूर्ण पक्ष: -दै छ/थियो/हुनेछ, -इरहेको छ/थियो/हुनेछ।
• अनुकरणात्मक शब्द: हत्तपत्त, थचक्क, टुलुटुलु; वर्णविन्यास: आएको, गयो, एउटा।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. 'अमर पुत्र' कथाका कथाकार को हुन्? [1] (क) भूपी शेरचन (ख) भीमनिधि तिवारी (ग) गणेशप्रसाद भट्टराई (घ) प्रपन्नाचार्य
2. भाजुलाल केको मूर्ति कुँद्ने शिल्पकार थिए? [1] (क) ढुङ्गा (ख) माटो (ग) हात्तीदाँत (घ) तामा
3. भाजुलालले बैनाबापत कति रुपियाँ लिएका थिए? [1] (क) साढे पाँच (ख) साढे चार (ग) दस (घ) पन्ध्र
4. "मेरो जुजु!" भन्दै मूर्ति छातीमा टाँस्ने को थिइन्? [1] (क) बुहारी (ख) बुढी (ग) छिमेकी (घ) भक्तकी श्रीमती
5. "बुढी रुँदै थिइन्।" वाक्य कुन पक्षमा छ? [1] (क) अपूर्ण भूत (ख) सामान्य भूत (ग) पूर्ण भूत (घ) अपूर्ण वर्तमान
6. अनुकरणात्मक शब्द कुन हो? [1] (क) मूर्ति (ख) हत्तपत्त (ग) शिल्पकार (घ) बैना
7. शुद्ध शब्द कुन हो? [1] (क) आयेको (ख) आएको (ग) आयको (घ) आअको

समूह क का उत्तर

१. (ख) — भीमनिधि तिवारी।

२. (ग) — हात्तीदाँत।

३. (ग) — दस रुपियाँ; फिर्ता गर्दा साढे पाँच आफ्नो र साढे चार उधार थियो।

४. (ख) — भाजुलालकी बुढी श्रीमती।

५. (क) — "रुँदै थिइन्" ले भूतमा काम जारी रहेको जनाउँछ।

६. (ख) — हतारको चालको अनुकरण।

७. (ख) — -एको अघि स्वर भएकाले ए।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. भाजुलालले मूर्ति बनाउने अर्डर किन लिए? [2]
2. भाजुलालले भक्तलाई मूर्ति किन दिएनन्? [2]
3. बैना फिर्ता गर्दा भाजुलालको आर्थिक अवस्था कस्तो देखियो? [2]
4. वाक्यलाई अपूर्ण वर्तमानमा बदल्नुहोस्: (क) म कथा पढ्छु। (ख) उनीहरू मूर्ति हेर्छन्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. छोराको मृत्युपछि भाजुलाल शोकमा डुबेका थिए। काममा मन लगाए शोक कम होला र घरखर्च पनि चल्ला भन्ने सोचे; साथै "यो काम तपाईंबाट होला र?" भन्ने भक्तको शङ्काले उनको कलाकार-स्वाभिमान जाग्यो। त्यसैले उनले अर्डर लिए।

२. मूर्ति पूरा हुँदा त्यसको अनुहार ठ्याक्कै उनको मरेको छोरा जुजुलालजस्तो भयो। त्यो मूर्ति उनका लागि भगवान्को मूर्ति मात्र नभई छोराको सम्झना र प्राणभन्दा प्यारो भयो, त्यसैले उनले बैना फिर्ता गरेर पनि मूर्ति दिएनन्।

३. उनको अवस्था निकै कमजोर थियो। कन्तुरमा साढे पाँच रुपियाँ मात्र थियो; बाँकी साढे चार रुपियाँ बुढी र बुहारीसँग मागेर दस रुपियाँ पुर्‍याए। घरमा चामल र दाउरासमेत सकिएको थियो।

४. (क) म कथा पढ्दै छु। (ख) उनीहरू मूर्ति हेर्दै छन्।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. 'अमर पुत्र' कथाको सार लेख्नुहोस्। [4]
2. 'अमर पुत्र' शीर्षकको सार्थकता पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
3. भाजुलालको चरित्रचित्रण गर्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. ललितपुरका हात्तीदाँतका प्रसिद्ध शिल्पकार भाजुलालको एक मात्र छोरो जुजुलाल अचानक रोगले बित्छ। शोकमा डुबेका भाजुलाललाई छोरासँगै आफ्नो कला पनि लोप हुने चिन्ता छ। त्यही बेला एक भक्तले हात्तीदाँतको कृष्णको मूर्ति बनाइदिन अनुरोध गर्छन्। भाजुलाल दस रुपियाँ बैना लिएर पन्ध्र दिनमा मूर्ति बनाउने वचन दिन्छन्। मूर्ति पूरा हुँदा त्यसमा छोराको अनुहार देखिन्छ, त्यसैले उनी भक्त आउँदा मूर्ति लुकाउँछन्। पन्ध्रौँ दिन मूर्ति दिन इन्कार गरेपछि भक्त रिसाएर बैना फिर्ता माग्छन्। भाजुलाल कन्तुरको साढे पाँच र उधारको साढे चार रुपियाँ मिलाएर दस रुपियाँ फिर्ता गर्छन्। घरमा बुढी रिसाउँछिन्, तर भाजुलालले मूर्तिमा छोरो फर्केको कुरा बताएपछि बुढी "मेरो जुजु!" भन्दै र बुहारी पतिको अनुहार देखेर विलाप गर्छन्। दुवैले मूर्ति बाहिर दिनु नहुने भन्छन्। हाडमासुको छोरो खरानी भए पनि हात्तीदाँतको छोरो अमर भयो।

२. शीर्षकको अर्थ। 'अमर पुत्र' भनेको कहिल्यै नमर्ने छोरो हो। कथासँग सम्बन्ध। भाजुलालको हाडमासुको छोरो जुजुलाल अपरझट रोगले बित्यो र शङ्खमूलमा जलाइयो। शोकमा डुबेका बाबुले कुँदेको कृष्णको मूर्तिमा छोराकै अनुहार आयो; आमा र बुहारीले पनि त्यसमा जुजुलाललाई देखे। अमरता। हात्तीदाँतको मूर्ति युगौँसम्म रहन्छ, त्यसैले त्यो कहिल्यै नमर्ने छोरो बन्यो। निष्कर्ष। कथाको केन्द्रीय घटना, करुण भाव र अन्त्य तीनै शीर्षकमा समेटिएकाले 'अमर पुत्र' शीर्षक पूर्ण रूपमा सार्थक छ।

३. कुशल कलाकार। भाजुलालका हात्तीदाँतका कलाकृति युरोप र अमेरिकाका सङ्ग्रहालयसम्म पुगेका छन्। स्वाभिमानी। "यो काम तपाईंबाट होला र?" भन्ने शङ्काले उनको स्वाभिमान ब्युँझियो। पुत्रवत्सल। छोराको मृत्युले उनी भित्रैदेखि टुटेका छन् र मूर्तिमा छोराको अनुहार देखेपछि त्यसलाई प्राणभन्दा प्यारो ठान्छन्। इमानदार। मूर्ति दिन नसकेपछि गरिबीमा पनि उधार लिएर बैना फिर्ता गर्छन्। कलाप्रेमी। छोरासँगै कला लोप हुने चिन्ताले उनको कलाप्रतिको माया देखिन्छ। निष्कर्ष। भाजुलाल गरिब भए पनि भावनामा धनी, इमानदार र समर्पित कलाकार हुन्।

वस्तुगत अभ्यास

सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]

१. भाजुलालको छोराको नाम के थियो? (क) सानुमान (ख) जुजुलाल (ग) भाजुलाल (घ) मानलाल

२. भक्तले कुन देवताको मूर्ति मागेका थिए? (क) शिव (ख) गणेश (ग) श्रीकृष्ण (घ) बुद्ध

३. भाजुलालले मूर्ति बनाउन कति दिनको समय लिएका थिए? (क) पाँच (ख) दस (ग) पन्ध्र (घ) बिस

४. "भाजुलाल मूर्ति कुँदिरहेका छन्।" कुन पक्ष हो? (क) सामान्य वर्तमान (ख) अपूर्ण वर्तमान (ग) पूर्ण वर्तमान (घ) अपूर्ण भूत

५. कथाको मुख्य भाव कुन हो? (क) हास्य (ख) करुण (ग) वीर (घ) भयानक

वस्तुगत अभ्यासका उत्तर

१. (ख) — जुजुलाल।

२. (ग) — श्रीकृष्ण।

३. (ग) — पन्ध्र दिन।

४. (ख) — अपूर्ण वर्तमान।

५. (ख) — पुत्रशोकले भरिएको करुण भाव।