Unit 7 · पाठ · 12 min read
पदमार्ग (रूपक - संवाद)
What the syllabus asks for 5
- संवादको सार, पात्र र परिवेश
- रूपक विधाको परिचय र संवादको अभिनय
- भाषिक संरचना: कालका पूर्ण पक्ष, अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष
- शब्दभण्डार: शब्दार्थ
- संवाद लेखन र प्रस्तुति
'पदमार्ग' रूपक विधाको संवादात्मक पाठ हो। यसमा काठमाडौँको एउटै विद्यालयबाट माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेका साथीहरू लामो समयपछि भेटघाटमा जम्मा हुन्छन् — कोही नाम्चेबाट, कोही जनकपुरबाट, कोही झापाबाट त कोही कालीकोटबाट। तिनको कुराकानीबाट नेपालको भौगोलिक विविधता, पदयात्रा, पर्यटन व्यवसाय, आतिथ्य र सामाजिक सद्भाव एकै ठाउँमा खुल्छन्। हिमाल, पहाड र तराईका फरक भाषा, धर्म र पेसाका साथी एउटै योजनामा जोडिनु आफैँमा विविधतामा एकताको सुन्दर उदाहरण हो।
(१) संवादका पात्र, तिनको ठाउँ र पेसा। (२) मुख्य विषयवस्तु — पदयात्रा, पर्यटन र सामाजिक सद्भाव। (३) रूपक र संवादका विशेषता तथा संवाद लेखन। (४) कालका पूर्ण, अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष।
७.१ संवाद भनेको के हो?
संवाद दुई वा दुईभन्दा बढी पात्रबिच हुने कुराकानीको लिखित रूप हो। रङ्गमञ्चमा प्रदर्शन गर्न मिल्ने भएकाले यसलाई रूपक विधाअन्तर्गत राखिन्छ। संवादमा कथाकारको स्वर सुनिँदैन — पात्र आफैँ बोल्छन् र आफ्नै भाषाबाट आफ्नो चरित्र खोल्छन्।
| तत्त्व | संवादमा कसरी आउँछ |
|---|---|
| पात्र | कुरा गर्ने व्यक्तिहरू; नाम र परिचय कोष्ठभित्र दिइन्छ |
| संवाद (बोलाइ) | पात्रको नामपछि दुई बिन्दु लगाई बोलाइ लेखिन्छ |
| दृश्य | संवाद कहाँ भइरहेको छ भन्ने |
| कथानक | कुराकानीबाटै घटना अघि बढ्छ |
| निर्देशन | रङ्गमञ्चका लागि भनिएका कुरा कोष्ठभित्र |
रूपक अभिनयप्रधान विधा हो, जुन मञ्चमा प्रदर्शन गर्न लेखिन्छ। संवाद रूपकभित्र पात्रहरूले बोल्ने कुरा हो। रूपकमा संवाद नभई पात्रको मन बुझाउने उपाय छैन, त्यसैले संवाद रूपकको प्राण हो।
७.२ पाठको सारांश
पात्रको परिचय (कोष्ठभित्र)।
- आङरिता शेर्पा — नाम्चे बजारमा बस्छिन्, पेसा पर्यटन व्यवसाय।
- फातिमा खातुन — जनकपुरमा बस्छिन्, खाद्यान्न व्यापारी।
- ईश्वर राजवंशी — झापामा बस्छन्, पत्रकार।
- सुप्रभा शाही — कालीकोटमा बस्छिन्, बैङ्कमा कार्यरत।
- काठमाडौँको एउटै विद्यालयबाट माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेका यी साथीहरू बिदाको समय मिलाएर भेटघाट गर्छन्।
संवादको मुख्य कुरा। सुप्रभाले सुरु गर्छिन् — "धेरै लामो समयको अन्तरालपछि बल्लतल्ल हाम्रो भेटघाटको साइत जुर्यो। वर्षको एक पटक हामी एकअर्काको घरमा पुग्ने गरौँ। यसै वर्षबाट यो कामको थालनी गरौँ न साथीहरू।" आङरिताले त्यसलाई मन पराउँदै भन्छिन् — "बरु यसपल्ट सगरमाथा आधार शिविरसम्मको पदयात्रा गरेर…" — यसरी संवाद पदयात्राको योजनामा अघि बढ्छ।
संवादमा निम्न कुरा उठ्छन्:
- पदयात्राको महत्त्व — हिमाल, पहाड र तराईका सबैजसो क्षेत्र नेपालमा भ्रमणयोग्य छन्; पदयात्राबाट आनन्दका साथै नयाँ ज्ञान पाइन्छ।
- पर्यटन व्यवसाय — आङरिता पर्यटन व्यवसायी भएकाले पदयात्रा व्यवसाय, आतिथ्य, पथप्रदर्शक र घरबास (होमस्टे) बारे जानकारी दिन्छिन्।
- विविधतामा एकता — नाम्चे, जनकपुर, झापा र कालीकोटका साथी एउटै योजनामा जोडिनु नै सामाजिक सद्भावको उदाहरण।
- आर्थिक सम्भावना — पर्यटनले स्थानीय रोजगारी, घरबास र स्थानीय उत्पादनको बजार सिर्जना गर्छ।
७.३ संवादका पात्रको परिचय
| पात्र | ठाउँ | पेसा | संवादमा भूमिका |
|---|---|---|---|
| सुप्रभा शाही | कालीकोट | बैङ्क कर्मचारी | भेटघाट र पदयात्राको प्रस्ताव गर्ने |
| आङरिता शेर्पा | नाम्चे | पर्यटन व्यवसायी | पदयात्रा र पर्यटनबारे जानकारी दिने |
| फातिमा खातुन | जनकपुर | खाद्यान्न व्यापारी | खानपान र आर्थिक पक्षमा बोल्ने |
| ईश्वर राजवंशी | झापा | पत्रकार | सूचना र टिपोटको महत्त्व बताउने |
७.४ विषयवस्तु र सन्देश
विषयवस्तु। पदयात्रा र पर्यटन; नेपालको भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधता; पर्यटनबाट हुने आर्थिक लाभ; पुराना साथीको भेटघाट र सामाजिक सद्भाव।
सन्देश।
- नेपाल भ्रमणयोग्य देश हो। हिमाल, पहाड र तराई — सबैजसो क्षेत्र पदयात्राका लागि उपयुक्त छन्।
- पदयात्राले ज्ञान र आनन्द दुवै दिन्छ। नयाँ ठाउँ, नयाँ मान्छे, नयाँ संस्कृति।
- पर्यटन आर्थिक विकासको आधार हो। यसले रोजगारी, घरबास र स्थानीय उत्पादनको बजार सिर्जना गर्छ।
- पर्यटनमा आतिथ्य र सुरक्षा आवश्यक छ। आउने पर्यटकको सत्कार र सुरक्षा नै उनीहरूलाई फर्केर आउन लगाउने कारण हो।
- विविधतामा एकता। फरक भाषा, धर्म र भूगोलका साथी एउटै योजनामा जोडिनु नेपाली समाजको सुन्दरता हो।
(१) फोहोर आफैँसँग फर्काएर ल्याउनु — पदमार्गमा फोहोर फाल्नु हुँदैन। (२) स्थानीय संस्कृति र मठ-मन्दिरको मर्यादा राख्नु। (३) अनुभवी पथप्रदर्शक लिनु र मौसमको जानकारी बुझ्नु। (४) पदयात्राको टिपोट र फोटो राख्नु — त्यो पछि यात्रा-लेखको सामग्री बन्छ।
७.५ भाषाशैली
संवादको भाषा बोलीचालीको, स्वाभाविक र पात्रअनुसार फरक हुनुपर्छ। यही पाठमा पनि फरक पेसाका पात्रले आफ्नै क्षेत्रको शब्द प्रयोग गर्छन्।
| विशेषता | व्याख्या |
|---|---|
| सहज बोली | "साथीहरू!", "आहा!" जस्ता सम्बोधन र भाववाचक शब्द |
| पात्रअनुसार शब्द | पर्यटन व्यवसायीले पदयात्रा, पथप्रदर्शक, घरबासका कुरा; व्यापारीले दर र बजारका कुरा |
| छोटो वाक्य | संवादमा लामो वाक्य हुँदैन; बोल्दाझैँ छोटो र सीधा |
| निर्देशन कोष्ठमा | "आङरिता शेर्पा नाम्चे बजारमा बस्छिन्…" — रङ्गमञ्चको सङ्केत |
| प्रश्न र जवाफ | संवाद अघि बढाउने मुख्य साधन |
संवादमा प्रत्येक बोलाइअघि बोल्ने पात्रको नाम र दुई बिन्दु अनिवार्य छ। "सुप्रभा : साथीहरू!" — नाम नलेखिए कसले भनेको हो थाहा हुँदैन र संवादको सबै अर्थ हराउँछ। साथै पात्रको परिचय पहिलो पटक आउँदा कोष्ठभित्र लेख्नुहोस् — यो रूपक लेखनको नियम हो।
७.६ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| पदमार्ग | पदयात्राका लागि तोकिएको पैदल बाटो |
| भ्रमण | घुम्ने काम, यात्रा |
| पदयात्रा | पैदल यात्रा |
| गन्तव्य | पुग्ने ठाउँ, लक्ष्य |
| नौलो | नयाँ, अप्रचलित |
| आतिथ्य | पाहुनाको सत्कार |
| साइत | शुभ समय, मुहूर्त |
| थालनी | सुरुवात |
| अन्तराल | बिचको समय, फरक |
| मक्ख | मोहित, आनन्दित |
७.७ व्याकरण: कालका पूर्ण, अज्ञात र अभ्यस्त पक्ष
काम सकियो कि चलिरहेको छ, वक्ताले देखेर भनेको हो कि पछि थाहा पाएको, वा बानीका रूपमा हुने गरेको हो — यस्ता कुरा क्रियाको पक्षले जनाउँछ। अघिल्लो पाठमा अपूर्ण पक्ष पढियो; यहाँ बाँकी तीन पक्ष पढौँ।
(क) पूर्ण पक्ष
काम सकिइसकेको जनाउने पक्षलाई पूर्ण पक्ष भनिन्छ। धातुमा -एको/-एका/-एकी लागेपछि छ, थियो वा हुनेछ जोडिन्छ। यो तीनै कालमा हुन्छ।
| काल | रूप | उदाहरण |
|---|---|---|
| पूर्ण वर्तमान | -एको छ | सुप्रभाले भेटघाटको प्रस्ताव राखेकी छन्। |
| पूर्ण भूत | -एको थियो | उनीहरूले काठमाडौँमा माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेका थिए। |
| पूर्ण भविष्यत् | -एको हुनेछ | भोलि यतिबेला हामी नाम्चे पुगेका हुनेछौँ। |
(ख) अज्ञात पक्ष
वक्ताले काम हुँदा नदेखेको, पछि मात्र थाहा पाएको वा अचम्म मानेर भनेको जनाउने भूत कालको पक्षलाई अज्ञात भूत भनिन्छ। यसमा -एछ, -एछन्, -एछु लाग्छ।
- साथीहरू त सबै आइपुगेछन्! (आइपुगेको क्षण देखिएन, पछि थाहा भयो।)
- नाम्चे बजार त निकै राम्रो रहेछ।
(ग) अभ्यस्त पक्ष
भूत कालमा बारम्बार वा बानीका रूपमा हुने गरेको कामलाई अभ्यस्त भूत भनिन्छ। यसमा -थ्यो, -थे, -थिन्, -थेँ लाग्छ।
- विद्यालय पढ्दा हामी हरेक शनिबार डाँडामा घुम्न जान्थ्यौँ।
- आङरिताका बुबा पर्यटकलाई सगरमाथा आधार शिविरसम्म पुर्याउँथे।
"ऊ हिजो आएछ।" — आएको कुरा पछि थाहा भयो (अज्ञात)। "ऊ हरेक दिन आउँथ्यो।" — आउने बानी थियो (अभ्यस्त)। "हरेक दिन", "सधैँ", "बेलाबेला" जस्ता शब्दसँग प्रायः अभ्यस्त पक्ष आउँछ।
पक्ष पहिचानको नमुना उत्तर
प्रश्न। तलका वाक्यका क्रियाको काल र पक्ष लेख्नुहोस्: (क) हामीले पदयात्राको योजना बनाएका छौँ। (ख) आङरिता त पहिल्यै आइपुगिछन्। (ग) सानोमा फातिमा जनकपुरको मेला हेर्न जान्थिन्। (घ) उनीहरूले विद्यालयमा सँगै पढेका थिए।
उत्तर। (क) बनाएका छौँ — पूर्ण वर्तमान। (ख) आइपुगिछन् — अज्ञात भूत। (ग) जान्थिन् — अभ्यस्त भूत। (घ) पढेका थिए — पूर्ण भूत।
७.८ रचना र लेखन — संवाद लेखन
विषय। तपाईँको विद्यालयले गर्ने वृक्षरोपण कार्यक्रमबारे दुई साथीबिचको संवाद लेख्नुहोस्।
संवाद लेख्ने क्रम।
- पात्रको परिचय पहिले कोष्ठभित्र लेख्नुहोस् — नाम, ठाउँ, परिचय।
- बोलाइ "नाम : …" भनेर लेख्नुहोस्।
- स्वाभाविक बनाउनुहोस् — मान्छेले बोल्दा छोटो वाक्य बोल्छ, बिचमा प्रश्न सोध्छ।
- एउटा मुख्य विषय समात्नुहोस् — संवाद कतै नक्कली नहोस्।
- अन्त्यमा निष्कर्ष — पात्रहरू एउटा सहमतिमा पुगून्; संवाद खुला नछोड्नुहोस्।
शब्दभण्डार र प्रयोग
| शब्द | अर्थ | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| पदमार्ग | पैदल हिँड्ने बाटो | पदमार्गको मर्मतले पर्यटक बढ्यो। |
| संवाद | दुई वा बढी पात्रको कुराकानी | संवादमा पात्रको नामपछि विसर्ग चिह्न (:) लाग्छ। |
| आतिथ्य | पाहुनाको सत्कार | गाउँले आतिथ्यले यात्रुको थकाइ मेटिन्छ। |
| गन्तव्य | पुग्नुपर्ने ठाउँ | गन्तव्य टाढा भए पनि बाटो रमाइलो थियो। |
| संरक्षण | जोगाउने काम | पदमार्गको सरसफाइ र संरक्षण सबैको दायित्व हो। |
| सम्भावना | हुन सक्ने अवस्था | यो क्षेत्रमा पर्यटनको ठुलो सम्भावना छ। |
क्रियाकलाप र परियोजना
आफ्नो गाउँ वा टोलको एक हिँड्ने बाटोको नक्सा बनाउनुहोस् — सुरु बिन्दु, बिचका चिनारी (मन्दिर, चौतारी, धारा, पसल), गन्तव्य र अनुमानित समय। बाटोमा भेटिने तीन समस्या र तीन सुधारका सुझाव लेख्नुहोस्।
पाठको संवादलाई कक्षामा मञ्चन गर्नुहोस् — तीन पात्र, पाँच मिनेट। स्वरको उचाइ-निचाइ, हाउभाउ र पालोको क्रममा ध्यान दिनुहोस्।
दुई अङ्कको नमुना उत्तर
प्रश्न. संवाद लेख्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा लेख्नुहोस्। [2]
उत्तर. प्रत्येक पात्रको नाम लेखी विसर्ग चिह्न (:) राख्नुपर्छ र प्रत्येक पालो नयाँ हरफमा लेख्नुपर्छ; भाषा बोलीचालीको, पात्रअनुसार मिल्दो र प्रसङ्गसँग जोडिएको हुनुपर्छ।
पाठको विश्लेषण
| पक्ष | विवरण |
|---|---|
| विधा | रूपक — संवाद |
| परिवेश | लामो समयपछि पुराना साथीहरूको भेटघाट |
| पात्र | आङरिता शेर्पा, फातिमा खातुन, ईश्वर राजवंशी, सुप्रभा शाही |
| विषय | पदयात्रा, पर्यटनको सम्भावना, विविधतामा एकता |
| भाषाशैली | बोलीचालीको, पालैपालोको कुराकानी |
| सन्देश | पर्यटनको लाभ स्थानीयसम्म पुगे मात्र संरक्षण दिगो हुन्छ |
पाठको सार
- 'पदमार्ग' संवादात्मक (रूपक) पाठ हो, जसमा पुराना साथीहरूको भेटघाटको कुराकानी छ।
- पात्र: आङरिता शेर्पा (नाम्चे, पर्यटन व्यवसायी), फातिमा खातुन (जनकपुर, खाद्यान्न व्यापारी), ईश्वर राजवंशी (झापा, पत्रकार), सुप्रभा शाही (कालीकोट, बैङ्ककर्मी)।
- सुप्रभाको प्रस्तावमा वर्षको एक पटक भेटघाट र पदयात्राको योजना बन्छ।
- विषयवस्तु: पदयात्रा र पर्यटन, नेपालको भौगोलिक विविधता, आर्थिक सम्भावना र सामाजिक सद्भाव।
- सन्देश: नेपाल भ्रमणयोग्य देश हो; पर्यटनले रोजगारी र विकास ल्याउँछ; विविधतामा एकता हाम्रो पहिचान हो।
- व्याकरण: पूर्ण पक्ष (-एको छ/थियो/हुनेछ), अज्ञात भूत (-एछ), अभ्यस्त भूत (-थ्यो)।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- 'पदमार्ग' कुन विधाको पाठ हो? [1] (क) कविता (ख) कथा (ग) रूपक — संवाद (घ) निबन्ध
- आङरिता शेर्पाको पेसा के हो? [1] (क) पत्रकार (ख) पर्यटन व्यवसायी (ग) बैङ्ककर्मी (घ) खाद्यान्न व्यापारी
- सुप्रभा शाही कहाँ बस्छिन्? [1] (क) नाम्चे (ख) जनकपुर (ग) झापा (घ) कालीकोट
- भेटघाटको प्रस्ताव कसले राख्छिन्? [1] (क) आङरिता (ख) फातिमा (ग) सुप्रभा (घ) ईश्वर
- "नाम्चे त निकै राम्रो रहेछ।" कुन पक्ष हो? [1] (क) पूर्ण भूत (ख) अज्ञात भूत (ग) अभ्यस्त भूत (घ) सामान्य वर्तमान
- संवादमा पहिलो पटक पात्रको परिचय कहाँ लेखिन्छ? [1] (क) बोलाइमा (ख) कोष्ठभित्र (ग) शीर्षकमा (घ) अन्त्यमा
समूह क का उत्तर
१. (ग) — रूपक, संवादात्मक पाठ।
२. (ख) — पर्यटन व्यवसायी, नाम्चे बजारमा बस्छिन्।
३. (घ) — कालीकोटमा, बैङ्कमा कार्यरत।
४. (ग) — सुप्रभाले।
५. (ख) — "रहेछ" ले पछि थाहा पाएको कुरा जनाउँछ।
६. (ख) — संवाद सुरु हुनुअघि कोष्ठभित्र।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- संवाद भनेको के हो? यसका दुई विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
- 'पदमार्ग' संवादका पात्रको नाम, ठाउँ र पेसा लेख्नुहोस्। [2]
- पदयात्राबाट के-के फाइदा हुन्छन्? दुई बुँदामा लेख्नुहोस्। [2]
- 'पदमार्ग' संवादले दिने मुख्य सन्देश लेख्नुहोस्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. संवाद भनेको दुई वा दुईभन्दा बढी पात्रबिच हुने कुराकानीको लिखित रूप हो। विशेषता: (क) यसमा पात्र आफैँ बोल्छन् — कथाकारको स्वर सुनिँदैन; (ख) प्रत्येक बोलाइअघि पात्रको नाम लेखिन्छ र पहिलो पटक परिचय कोष्ठभित्र दिइन्छ। (ग) भाषा बोलीचालीको र स्वाभाविक हुन्छ। (कुनै दुई लेखे पुग्छ।)
२. आङरिता शेर्पा — नाम्चे, पर्यटन व्यवसायी। फातिमा खातुन — जनकपुर, खाद्यान्न व्यापारी। ईश्वर राजवंशी — झापा, पत्रकार। सुप्रभा शाही — कालीकोट, बैङ्कमा कार्यरत।
३. (क) पदयात्राबाट आनन्दको अनुभूति हुन्छ र नयाँ ठाउँ, नयाँ मानिस तथा नयाँ संस्कृतिको ज्ञान पाइन्छ। (ख) स्वास्थ्य र स्फूर्ति बढ्छ। (ग) देशभित्रको पर्यटन फस्टाएर स्थानीय रोजगारी र घरबास व्यवसाय बढ्छ। (कुनै दुई लेखे पुग्छ।)
४. नेपाल हिमाल, पहाड र तराईका सबैजसो क्षेत्र भ्रमणयोग्य भएको हुँदा पर्यटनको ठुलो सम्भावना छ, र त्यसलाई सदुपयोग गर्नुपर्छ। साथै फरक भाषा, धर्म र भूगोलका साथी एउटै योजनामा जोडिनु नै नेपालको विविधताभित्रको एकता हो — यही यस संवादको मुख्य सन्देश हो।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- 'पदमार्ग' संवादको सारांश लेखी यसले पर्यटन र राष्ट्रिय एकताबारे दिने सन्देश विश्लेषण गर्नुहोस्। [4]
- "नेपालमा पर्यटनको ठुलो सम्भावना छ" — यस भनाइको पुष्टि गर्दै पर्यटनबाट हुने फाइदा र त्यसका चुनौती लेख्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. सारांश। काठमाडौँको एउटै विद्यालयबाट माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेका साथीहरू — आङरिता शेर्पा (नाम्चे, पर्यटन व्यवसायी), फातिमा खातुन (जनकपुर, खाद्यान्न व्यापारी), ईश्वर राजवंशी (झापा, पत्रकार) र सुप्रभा शाही (कालीकोट, बैङ्क कर्मचारी) — बिदाको समय मिलाएर भेटघाट गर्छन्। सुप्रभाले वर्षको एक पटक एकअर्काको घरमा पुग्ने प्रस्ताव राख्छिन् र आङरिताले सगरमाथा आधार शिविरसम्मको पदयात्राको सुझाव दिन्छिन्। कुराकानी क्रममा पदयात्राको महत्त्व, पर्यटन व्यवसाय, आतिथ्य, स्थानीय संस्कृति र भौगोलिक विविधताबारे जानकारी आदानप्रदान हुन्छ। सन्देशको विश्लेषण। पर्यटनबारे — नेपालमा हिमाल, पहाड र तराई सबै भ्रमणयोग्य छन्; पदयात्राले आनन्द र ज्ञान दुवै दिन्छ, र पर्यटन व्यवसायले स्थानीय रोजगारी तथा आय आर्जनको बाटो खोल्छ। राष्ट्रिय एकताबारे — नाम्चे, जनकपुर, झापा र कालीकोटजस्ता चार फरक भौगोलिक क्षेत्रका साथी एउटै योजनामा जोडिनु नै विविधताभित्रको एकताको प्रतीक हो। भाषा, धर्म र पेसा फरक भए पनि साझा विद्यालय संस्कारले उनीहरूलाई जोडेको छ — नेपालको सामाजिक एकता यसै सूत्रमा उभिएको छ।
२. पुष्टि। नेपालमा संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) सहित आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला संसारका १४ हिमालमध्ये ८ वटा छन्। सगरमाथा आधार शिविर, अन्नपूर्ण र लाङटाङ जस्ता प्रसिद्ध पदमार्ग, तराईका जङ्गल र राष्ट्रिय निकुञ्ज, तीर्थस्थल तथा विविध जातजातिको संस्कृति छ। छोटो दूरीभित्र यति धेरै विविधता भेटिने देश संसारमा कमै छन्; त्यसैले नेपाल पर्यटकको रोजाइमा पर्छ। फाइदा। (क) रोजगारी — पथप्रदर्शक, भरिया, होटल र घरबास सञ्चालक। (ख) ग्रामीण अर्थतन्त्रको विकास — पर्यटकले स्थानीय उत्पादन किन्छन्। (ग) पूर्वाधार निर्माण र सरसफाइ। (घ) नेपालको चिनारी विश्वमा बढ्नु। चुनौती। (क) फोहोर र वातावरणीय प्रदूषण। (ख) मौसमी निर्भरता — बिदाको समयमा भिड, अरू बेला सुनसान। (ग) विकासको नाममा सांस्कृतिक विकृति र ठाउँको मौलिकता हराउनु। (घ) पूर्वाधार र सुरक्षाको कमी; आकस्मिक अवस्थामा उद्धारको जोखिम। निष्कर्ष। पर्यटनलाई टिकाउ बनाउन सफा पदमार्ग, स्थानीय समुदायको सहभागिता, गुणस्तरीय आतिथ्य र सुरक्षा व्यवस्थापन — चारै कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
थप अभ्यास
छोटो उत्तर (२ अङ्क)
१. संवाद र मनोवादबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्।
२. 'आतिथ्य' र 'गन्तव्य' शब्द वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
लामो उत्तर (४ अङ्क)
३. पदमार्ग संरक्षण र पर्यटन प्रवर्धनमा स्थानीय समुदायको भूमिका लेख्नुहोस्।
थप अभ्यासका उत्तर
१. संवादमा दुई वा बढी पात्रबिच कुराकानी हुन्छ; मनोवादमा एउटै पात्र मनभित्रै कुरा गर्छ र आन्तरिक भाव प्रकट हुन्छ।
२. गाउँले आतिथ्यले पाहुनाको मन जित्छ। हिँड्दाहिँड्दै साँझमा गन्तव्य पुगियो।
३. बाटो, चौतारी, धारा र सङ्केत पाटीको मर्मत तथा सरसफाइ; फोहोर व्यवस्थापन र प्लास्टिक नियन्त्रण; घरबास र चियापसलमार्फत स्थानीय आम्दानी; स्थानीय खाना, कला र संस्कृतिको प्रस्तुति; पथप्रदर्शक र भरियाको तालिम; सुरक्षा र प्राथमिक उपचारको व्यवस्था; प्रचार र सामाजिक सञ्जालमार्फत गन्तव्यको जानकारी।
वस्तुगत अभ्यास
सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]
१. 'पदमार्ग' कुन विधाको रचना हो? (क) संवाद (ख) कविता (ग) निबन्ध (घ) दैनिकी
२. संवादमा पात्रको नामपछि कुन चिह्न लाग्छ? (क) पूर्णविराम (ख) विसर्ग (:) (ग) प्रश्नचिह्न (घ) अल्पविराम
३. पदमार्गको मुख्य आर्थिक महत्त्व के हो? (क) खनिज (ख) पर्यटनबाट स्थानीय आम्दानी (ग) उद्योग (घ) निर्यात
४. घरबासको मुख्य लाभ कसलाई पुग्छ? (क) ठुला होटललाई (ख) स्थानीय परिवारलाई (ग) विदेशीलाई (घ) सरकारलाई मात्र
५. पदमार्ग संरक्षणको पहिलो काम हो — (क) फोहोर व्यवस्थापन र बाटो मर्मत (ख) भवन निर्माण (ग) रुख काट्ने (घ) शुल्क बढाउने
वस्तुगत अभ्यासका उत्तर
१. (क) — संवाद।
२. (ख) — विसर्ग चिह्न।
३. (ख) — पर्यटनबाट स्थानीय आम्दानी।
४. (ख) — स्थानीय परिवारलाई।
५. (क) — फोहोर व्यवस्थापन र बाटो मर्मत।
Practise more: Nepali question bank