डल्ले खोला (कथा)

'डल्ले खोला' परशु प्रधान को व्यङ्ग्यात्मक सामाजिक कथा हो। हिउँदमा नाघ्न सकिने तर वर्षामा बहुलाएर ज्यान लिने डल्ले खोलामा पुल र कुलो बनाउने नाममा रकम निकासा हुन्छ, तर त्यो रकम गाउँका रनबहादुर को छोरीको बिहेको भोज र शिवबहादुर को जुवाको घाटा टार्नमा सकिन्छ। पुल "कागजको घाममा उदाएर त्यहीँ अस्ताउँछ"; खोला जस्ताको तस्तै बगिरहन्छ। कथाले विकासका नाममा हुने भ्रष्टाचार, हाकिमको लापरबाही र जनताको निरन्तर पीडामाथि तीखो व्यङ्ग्य गरेको छ।

१७.१ कथाको सार, घटनाक्रम र पात्र

सार

डल्ले खोला आज पनि सारा वातावरणलाई डरलाग्दो बनाएर बगिरहेछ। सदरमुकामबाट गाउँ फर्कँदा कथाको 'ऊ' पात्रले कम्मरभन्दा माथि पानी आएको खोला बलियो लट्ठीको सहाराले बडो मुस्किलले तर्छ; नत्र पोहोरको टिकुटेझैँ ऊ पनि बगेर लास साप्सुमा मात्र भेटिने थियो। खोला वर्षामा मानौँ भन्छ — "ममाथि पुल बनाइदेओ, मलाई कुलामा बाँडेर खेतमा पुर्‍याइदेओ।" तर हरेक वर्ष पुल कागजमा मात्र बन्छ।

रनबहादुरको पुल। रनेकी जेठी छोरीको बिहे तय भइसकेको छ, तर भोजका लागि सुँगुर किन्ने र नयाँ लुगा हाल्ने पैसा छैन। सपनामा डल्ले खोलाले भन्छ — "तिम्रा सारा सुखदुःखको साथी म नै हुँ।" भोलिपल्ट रनबहादुर सदरमुकाम पुगेर हाकिमसामु "डल्ले खोलालाई पुल चाहिन्छ, २०,००० रुपियाँ दिनुस्, बाँकी चन्दा र श्रमदानले पूरा गर्छौँ" भन्छ। बजेट नभएको बहाना गर्ने हाकिमसामु ऊ देशभक्ति र विकासको भाषण दिन्छ; मलायामा सैनिक हुँदा देखेका सडक, बिजुली र पुलको उदाहरण दिन्छ। हाकिमले भाषण आधा मात्र बुझे पनि केही दिनमै लगत इस्टिमेट बन्छ र १०,००० रुपियाँ निकासा हुन्छ। रकम रनबहादुर आफैँ बुझ्छ — घरमा सात दिन भोज चल्छ, सातओटा सुँगुर काटिन्छन् र गाउँलेले उसलाई "तगडा मान्छे" भन्छन्। खोलामाथि एक-दुईओटा काठ मात्र राखिन्छन्; अर्को वर्षाको भेलले तिनलाई पनि बगाउँछ।

शिवबहादुरको कुलो। यस वर्ष जुवामा धेरै हारेको शिवबहादुर को पालो आउँछ। ऊ हाकिमसामु "पुलको रकम पूरै हिनामिना भयो, कारबाही हुनुपर्छ" भन्दै अब बाँध र कुलो बनाउन १०,००० रुपियाँ माग्छ। नयाँ हाकिमले पनि आधा बुझेर रकम निकासा गर्छन्। गाउँमा फाँट हरियो हुने र अनिकाल भाग्ने आशा जाग्छ; कुलो खन्न सुरु हुन्छ, तर केही दिनमै डोब मात्र बाँकी रहन्छन्। जाँच्न आएका मानिसले कुनै कुलो चलेको देख्छन्, तर त्यो डल्ले खोलाकै हो कि अर्कै खोलाको भन्ने थाहा पाउँदैनन्।

अन्त्य। डल्ले खोलामा न पुलको रूपरेखा छ, न कुलाको। खोला व्यङ्ग्य गर्दै सन्तोष मान्छ — "पुल बनेन त के भो? कसैको बिहे राम्ररी सम्पन्न भयो। कुलो बनेन त के भो? कसैले बसाइँ सर्नु परेन।… म कागजमा ब्युँझन्छु, म सपनामा उदाउँछु।" मध्य वर्षामा 'ऊ' पात्रले फेरि मुस्किलले खोला तर्छ, फर्केर हेर्छ — डल्ले खोला उस्तै छ, उसरी नै बगिरहेछ।

घटनाक्रम (पाठ्यपुस्तकको अभ्यासअनुसार सही क्रम)

1. डल्ले खोला सारा वातावरण भयभीत बनाएर बगिरहनु।
2. रनबहादुरमा नयाँ जोश र उत्साह आउनु।
3. रनबहादुरको भाषण हाकिमले केही बुझ्नु र केही नबुझ्नु।
4. डल्ले खोलाले फेरि निमन्त्रणा गर्न खोज्दै हात फैलाएर बोल्नु।
5. शिवबहादुरले पुलको रकम हिनामिना भएको बताउनु।
6. गाउँबाट अनिकाल सदाका लागि भाग्ने आशा गरिनु।
7. कुलो खनिन लाग्दा सुरुमा मानिसले निकै उत्साह देखाउनु।
8. जाँचपासका लागि माथिबाट मान्छे आएर कुलो जाँच्नु।
9. डल्ले खोला उस्तै हुनु र उसरी नै बगिरहनु।

पात्र र चरित्र

पात्र	चरित्र	प्रमाण
रनबहादुर (रने)	स्वार्थी, अवसरवादी, भ्रष्ट	पुलको रकम छोरीको बिहेको भोजमा सक्यो
	वाक्पटु, चलाख	देशभक्ति र विकासको भाषण दिएर हाकिमलाई प्रभावित पार्‍यो
शिवबहादुर	जुवाडे, पाखण्डी	अर्काको हिनामिनाको कारबाही माग्दै आफैँ कुलोको रकम हिनामिना गर्‍यो
हाकिम	लापरबाह, गैरजिम्मेवार	कुरा आधा मात्र बुझेर, जाँचबुझ नगरी रकम निकासा गरे
जाँच्ने मानिस	औपचारिकतामा सीमित	कुलो कुन खोलाको हो भन्ने नै थाहा नपाई जाँच पास गरे
गाउँले	सोझा, आशावादी	काठ राख्दा "अब बाँचिने भयो" भनी विश्वास गरे
'ऊ' (गाउँले यात्री)	पीडित जनताको प्रतिनिधि	सुरु र अन्त्यमा ज्यानको बाजी लगाएर खोला तर्छ
डल्ले खोला	मानवीकृत पात्र, व्यङ्ग्यको माध्यम	बोल्छ, निमन्त्रणा गर्छ, खिस्सी उडाइएको अनुभव गर्छ

१७.२ द्वन्द्व, वातावरण र सन्देश

द्वन्द्व।

1. मानिस र प्रकृति — गाउँले र बहुलाउने डल्ले खोलाबिच; हरेक वर्षा ज्यानको खतरा।
2. जनहित र व्यक्तिगत स्वार्थ — पुल र कुलोको आवश्यकता बनाम रनबहादुर र शिवबहादुरको निजी लाभ।
3. जनता र प्रशासन — जनताको पीडा र हाकिमको लापरबाही, जाँच नगरी रकम निकासा।

वातावरण (परिवेश)। पहाडी ग्रामीण क्षेत्र, खोलापारिको सदरमुकाम र हाकिमको कार्यालय; समय वर्षायाम (वसन्त र शरद् पनि बित्छन्)। गाउँमा पुल, कुलो र सिँचाइको अभाव, अनिकाल, बसाइँसराइ, भोजमा सुँगुर काट्ने र रक्सी-भाले खाएर बिहेको स्वीकृति दिने चलन, जुवा र मलायामा सैनिक सेवाको सन्दर्भले यथार्थ ग्रामीण परिवेश बनाएका छन्।

व्यङ्ग्य। कथाका सबैभन्दा तीखा व्यङ्ग्य:

कथांश	व्यङ्ग्य
"पुल कागजको घाममा उदाएर त्यहीँ अस्ताउने गर्छ"	योजना कागजमा मात्र बन्छ, जमिनमा होइन
"उसको भाषणले जादुको नै काम गरेको थियो"	ठुला भाषणले बजेट निकाल्न सजिलो, काम गर्न होइन
"उसलाई तगडा मान्छेको उपाधि"	भ्रष्टलाई समाजले नै सम्मान गर्छ
"त्यो कुलो डल्ले खोलाको थियो कि अरू नै खोलाको"	अनुगमन औपचारिकता मात्र
"पुल बनेन त के भो? कसैको बिहे राम्ररी सम्पन्न भयो।"	विकासको रकम निजी काममा सकिन्छ
"म कागजमा ब्युँझन्छु, म सपनामा उदाउँछु"	खोला हरेक वर्ष भ्रष्टाचारको बहाना बन्छ

सन्देश। विकासका नाममा आएको सार्वजनिक रकमको दुरुपयोग गर्नु जनताको ज्यानसँग खेल्नु हो। भाषण र कागजी योजनाले विकास हुँदैन; इमानदार कार्यान्वयन, कडा अनुगमन र सचेत जनसहभागिता चाहिन्छ। भ्रष्टलाई सम्मान गर्ने समाजले आफ्नै दुःख लम्ब्याउँछ।

समीक्षात्मक उत्तर — डल्ले खोलामा पुल किन बन्न सकेन?

डल्ले खोलामा पुल नबन्नुको मुख्य कारण भ्रष्टाचार हो। रनबहादुरले गाउँको पुलका नाममा १०,००० रुपियाँ निकासा गराए पनि त्यो रकम छोरीको बिहेको सात दिने भोजमा खर्च गर्‍यो; खोलामाथि एक-दुई काठ मात्र राखियो। दोस्रो कारण हाकिमको लापरबाही हो — उनले भाषण आधा मात्र बुझेर, कुनै जाँचबुझ नगरी रकम दिए। तेस्रो कारण अनुगमनको अभाव हो — कुलो जाँच्न आउनेले त त्यो कुन खोलाको कुलो हो भन्ने पनि थाहा पाएनन्। चौथो कारण समाजको मौनता हो — गाउँलेले रनबहादुरलाई प्रश्न गर्नुको सट्टा "तगडा मान्छे" भने। यी सबै कारणले पुल कागजमा मात्र बन्यो र डल्ले खोला उस्तै खतरनाक रह्यो। भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न जनता सचेत भएर सार्वजनिक कामको हिसाब माग्नुपर्छ।

१७.३ भाषिक संरचना: वाच्य र वाक्य शुद्धीकरण

(क) वाच्य

क्रियाले कर्ता, कर्म वा भावमध्ये कुनलाई प्रधान बनाएको छ भन्ने कुरा वाच्य हो।

वाच्य	प्रधान	पहिचान	उदाहरण
कर्तृवाच्य	कर्ता	क्रिया कर्ताअनुसार	सञ्जय तिमीलाई बोलाउँछ।
कर्मवाच्य	कर्म	कर्तामा द्वारा/बाट, धातुमा 'इ', क्रिया कर्मअनुसार	सञ्जयबाट तिमी बोलाइन्छौ।
भाववाच्य	क्रियाको भाव	अकर्मक क्रिया, 'म' → 'आफू', क्रिया सधैँ अन्य पुरुष, एकवचन	आफू त गाउँमा बसिन्छ।

कर्मवाच्य बनाउने नियम। (१) कर्तामा द्वारा/बाट थप्ने; (२) कर्मको लाई हटाउने; (३) धातुमा इ थपेर कर्मअनुसार लिङ्ग, वचन, पुरुष, आदर मिलाउने; (४) आज्ञार्थ-इच्छार्थमा एकवचन कर्म भए इयोस्, बहुवचन भए इऊन्; (५) काल, पक्ष, भाव र करण-अकरण नफेर्ने।

भाववाच्य बनाउने नियम। अकर्मक क्रियामा मात्र बन्छ; कर्ता हटाउन वा द्वारा/बाट लगाउन सकिन्छ; म → आफू; धातुमा इ थपेर पुलिङ्ग, एकवचन, तृतीय पुरुष रूप बनाउने (हिँडियो, बसिन्छ, गइने छ)।

कर्तृवाच्य	परिवर्तित
सङ्गीता मिठो गीत गाउँदै छिन्।	(कर्मवाच्य) सङ्गीताद्वारा मिठो गीत गाइँदै छ।
बुबाले मिठाई दिनुभएको थियो।	(कर्मवाच्य) बुबाद्वारा मिठाई दिइएको थियो।
हिजो राति त सात घण्टा निदाएछु।	(भाववाच्य) हिजो राति त (आफू) सात घण्टा निदाइएछ।
म त खुब हाँस्छु।	(भाववाच्य) आफू त खुब हाँसिन्छ।
(कर्मवाच्य) तिमीबाट त्यति काम गरियोस् है।	(कर्तृवाच्य) तिमी त्यति काम गर है।
(कर्मवाच्य) कथाका किताब किनिन्छन् र पालैपालो पढिन्छ।	(कर्तृवाच्य) हामी कथाका किताब किन्छौँ र पालैपालो पढ्छौँ।

वाच्य पहिचानको नमुना उत्तर

प्रश्न। वाच्य छुट्याउनुहोस्: (क) हाम्रो विद्यालयले कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्‍यो। (ख) उद्घोषकबाट नाम बोलाइयो। (ग) आफू त सरासर मञ्चमा गइयो। (घ) दर्शकले असाध्यै प्रशंसा गरे। (ङ) तपाईँहरूद्वारा पनि राम्रो कविता रचना गरियोस्।

उत्तर। (क) कर्तृवाच्य (ख) कर्मवाच्य (ग) भाववाच्य — अकर्मक 'जानु', 'आफू' (घ) कर्तृवाच्य (ङ) कर्मवाच्य — इच्छार्थमा 'इयोस्'।

(ख) वर्णविन्यास: 'र' का रूप

रूप	प्रयोग	उदाहरण
र (पूरा)	स्वरसहितको र	राष्ट्रपति, चुरे, रकम
रेफ (अक्षरमाथि लाग्ने र्)	आधा र पछिको अक्षरअघि	पर्यटन, ऊर्जा, सौर्य, परिवर्तन, वर्षा
्र (पदेन — तल)	अक्षरपछि आउने र	प्रकृति, प्रकाशन, क्रम
्र (ट, ड पछि)	ट/ड मा जोडिँदा	राष्ट्र, पेट्रोलियम, ड्राइभर
ृ (ऋ मात्रा)	ऋ स्वर	सृष्टि, दूरदृष्टि, कृषि
र्‍य (आधा र + य)	क्रियाका केही रूपमा	गर्‍यो, पर्‍यो, तर्‍यो

वाक्य शुद्धीकरणको नमुना।

अशुद्ध	शुद्ध	कारण
रनबहादुरले हाकिमसँग पैसा मागिन्।	रनबहादुरले हाकिमसँग पैसा माग्यो।	लिङ्ग सङ्गति
गाउँलेहरू खोला तर्छ।	गाउँलेहरू खोला तर्छन्।	वचन सङ्गति
हाकिमसाहेब रकम निकासा गर्छ।	हाकिमसाहेब रकम निकासा गर्नुहुन्छ।	आदर सङ्गति
पुलको नामनिसान केहि छैन।	पुलको नामनिसान केही छैन।	ह्रस्व-दीर्घ
भेलले काठ बगाइदियो रे भन्नु भयो।	भेलले काठ बगाइदियो रे भन्नुभयो।	पदयोग

१७.४ शब्दभण्डार: शब्दार्थ, उखान र टुक्का

शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
भयभीत	डरले काँपेको
याम	मौसम, बेला
श्रमदान	ज्याला नलिई सार्वजनिक काममा दिइने श्रम
भयावह	डर उत्पन्न गराउने, भयानक
लगत	कामका लागि चाहिने नगद र सामानको सूची
निकासा	स्वीकृत रकम खर्चका लागि दिइनु
हिनामिना	सार्वजनिक धनको दुरुपयोग
व्यङ्ग्य	एउटा कुरा भनेझैँ गरेर अर्को कुरामा चोट पुर्‍याउनु
नामनिसान	अत्तोपत्तो, चिनो
अनिकाल	अन्नपातको ठुलो अभाव
शाश्वत	कहिल्यै नाश नहुने
वायुमण्डल	पृथ्वीको चारैतिर फिँजिएको हावा
मुस्किल	कठिन, दुःसाध्य

टुक्का

टुक्का	अर्थ	वाक्यमा प्रयोग
ज्यानको बाजी लगाउनु	ज्यान जोखिममा पार्नु	गाउँले ज्यानको बाजी लगाएर खोला तर्छन्।
खिस्सी उडाउनु	हाँसो उडाउनु, गिज्याउनु	अल्छीको सबैले खिस्सी उडाए।
दिमागले काम गर्न छाड्नु	के गर्ने थाहा नहुनु	पैसा हराउँदा उसको दिमागले काम गर्न छाड्यो।
जादुको काम गर्नु	अचम्मको प्रभाव पार्नु	उसको भाषणले जादुको काम गर्‍यो।
लामो सास फेर्नु	ढुक्क हुनु	नतिजा देखेर आमाले लामो सास फेर्नुभयो।
टुङ्गो लगाउनु	काम सिध्याउनु, निर्णय गर्नु	सभाले विवादको टुङ्गो लगायो।
नामनिसान नहुनु	कुनै चिनो नहुनु	पुलको नामनिसान थिएन।

उखान — लोकअनुभवमा आधारित पूर्ण वाक्य, जसले शिक्षा दिन्छ।

उखान	अर्थ	कथासँग सम्बन्ध
बारले नै खेत खानु	रक्षक नै भक्षक बन्नु	गाउँको प्रतिनिधि बनेर गएकाहरूले नै रकम खाए
हात्ती आयो हात्ती आयो फुस्सा	ठुलो हल्ला, परिणाम केही नहुनु	पुल र कुलोको ठुलो चर्चा, अन्त्यमा केही बनेन
खोलो तर्‍यो, लौरो बिर्स्यो	काम सकिएपछि सहयोगीलाई बिर्सनु	रकम पाएपछि खोलाको सम्झना कसैलाई भएन
थुकी थुकी तलाउ हुन्छ	सानो सानो प्रयासले ठुलो काम हुन्छ	इमानदार श्रमदानले पुल बन्न सक्थ्यो
जस्तो कर्म, उस्तै फल	कामअनुसार परिणाम	भ्रष्टाचारको फल गाउँले भोग्छन्
एक हातले ताली बज्दैन	सहयोगबिना काम हुँदैन	प्रशासन र जनता दुवै इमानदार हुनुपर्छ

सङ्क्षिप्त शब्द। नेवानि — नेपाल वायुसेवा निगम; नेप्रप्र — नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान; अनेसास — अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज; रासस — राष्ट्रिय समाचार समिति; गापा — गाउँपालिका; नपा — नगरपालिका; प्रअ — प्रधानाध्यापक; प्रम — प्रधानमन्त्री; कोलेनिका — कोष तथा लेखा नियन्त्रण कार्यालय; गोप — गोरखापत्र; लोसेआ — लोक सेवा आयोग; त्रिवि — त्रिभुवन विश्वविद्यालय; नेसंवि — नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय; पाविके — पाठ्यक्रम विकास केन्द्र; जबरा — जङ्गबहादुर राणा।

१७.५ स्वतन्त्र कथा रचना

कथा लेख्दा पात्र र परिवेश → समस्या → घटनाको विकास → चरम → अन्त्य र सन्देश को क्रम मिलाउनुहोस्। संवाद छोटो राख्नुहोस्, भूतकालमा लेख्नुहोस् र सन्देश अन्त्यमा स्पष्ट हुने गरी टुङ्ग्याउनुहोस्।

सुनाइ पाठ १७। यो सुनाइ पञ्चतन्त्र का कथाबारे छ। पञ्चतन्त्र विष्णु शर्माले राजकुमारलाई व्यवहारिक नीति सिकाउन पशुपक्षीका कथामार्फत रचना गरेको मानिन्छ। सुन्दा रचना भएको समय, रचनाको तरिका र बालबालिकालाई दिने ज्ञानका बुँदा टिप्नुहोस्।

पाठको सार

• 'डल्ले खोला' परशु प्रधानको व्यङ्ग्यात्मक सामाजिक कथा हो; केन्द्रमा पुल र कुलो नबनेको डल्ले खोला छ।
• रनबहादुरले पुलका नाममा १०,००० रुपियाँ निकासा गराएर छोरीको बिहेको भोजमा सक्यो; काठ मात्र राखियो र भेलले बगायो।
• जुवामा हारेको शिवबहादुरले पुलको हिनामिनाको कारबाही माग्दै कुलोका नाममा अर्को १०,००० लियो; कुलाका डोब मात्र रहे।
• हाकिम र जाँच्ने मानिसको लापरबाहीले भ्रष्टाचार सजिलो भयो; खोला उस्तै रह्यो।
• डल्ले खोला मानवीकृत पात्र हो र व्यङ्ग्यको माध्यम बनेको छ; कथा चक्रीय संरचनामा छ।
• सन्देश: सार्वजनिक रकमको दुरुपयोग जनताको ज्यानसँग खेल्नु हो; जनता सचेत हुनुपर्छ।
• व्याकरण: कर्तृ, कर्म र भाववाच्य; 'र' का रूप; सङ्क्षिप्त शब्द; उखान र टुक्का।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. 'डल्ले खोला' कथाका कथाकार को हुन्? [1] (क) महेशविक्रम शाह (ख) परशु प्रधान (ग) युवराज नयाँघरे (घ) गुरुप्रसाद मैनाली
2. रनबहादुरले हाकिमसँग कति रुपियाँ माग्यो? [1] (क) ५,००० (ख) १०,००० (ग) २०,००० (घ) ५०,०००
3. पुलका नाममा निकासा भएको रकम रनबहादुरले केमा खर्च गर्‍यो? [1] (क) जुवामा (ख) छोरीको बिहेमा (ग) घर बनाउन (घ) खेत किन्न
4. शिवबहादुरले के बनाउन रकम माग्यो? [1] (क) पुल (ख) बाँध र कुलो (ग) विद्यालय (घ) सडक
5. "आफू त गाउँमा बसिन्छ" कुन वाच्य हो? [1] (क) कर्तृवाच्य (ख) कर्मवाच्य (ग) भाववाच्य (घ) कुनै पनि होइन
6. "बारले नै खेत खानु" को अर्थ के हो? [1] (क) खेतमा बार लगाउनु (ख) रक्षक नै भक्षक बन्नु (ग) धेरै खानु (घ) खेत बाँझो राख्नु

समूह क का उत्तर

१. (ख) परशु प्रधान।

२. (ग) २०,०००; निकासा चाहिँ १०,००० भयो।

३. (ख) छोरीको बिहे — सात दिन भोज, सात सुँगुर।

४. (ख) बाँध र कुलो।

५. (ग) भाववाच्य — 'म' को सट्टा 'आफू' र अकर्मक 'बस्नु'।

६. (ख)।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. रनबहादुरमा किन नयाँ जोश र उत्साह आएको थियो? [2]
2. डल्ले खोलाले हात फैलाएर के के भन्यो? [2]
3. रनबहादुर र हाकिमका चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्। [2]
4. वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्: (क) बुबाले मिठाई दिनुभएको थियो। (कर्मवाच्य) (ख) म त खुब हाँस्छु। (भाववाच्य) [2]

समूह ख का उत्तर

१. छोरीको बिहेमा भोजका लागि सुँगुर किन्ने र नयाँ लुगा हाल्ने पैसा थिएन। सपनामा डल्ले खोलाले "तिम्रा सुखदुःखको साथी म नै हुँ" भनेपछि उसलाई पुलका नाममा रकम ल्याउने उपाय सुझ्यो; त्यसैले ऊ नयाँ जोश र उत्साहसाथ सदरमुकाम पुग्यो।

२. डल्ले खोलाले भन्यो — "म कठ्याङ्ग्रिसकेँ, मलाई छिटो पाखामा लगिदेऊ। त्यहाँको माटोमा म नुहाउँछु र खेल्छु। मलाई धानका बालामा भेट, सुन्तलाका केस्रामा स्वीकार। मलाई सोझै बग्न नदेऊ, नियन्त्रण गर, सीमित तुल्याऊ।" अर्थात् कुलो बनाएर सिँचाइमा प्रयोग गर्न आग्रह गर्‍यो।

३. रनबहादुर चलाख, वाक्पटु र स्वार्थी छ; देशभक्तिको भाषण दिएर सार्वजनिक रकम निजी काममा खर्च गर्छ। हाकिम लापरबाह र गैरजिम्मेवार छन्; सुरुमा बजेट नभएको बहाना गर्छन्, तर भाषण आधा मात्र बुझेर जाँचबुझबिना रकम निकासा गर्छन्। एउटा भ्रष्टाचार गर्ने र अर्को त्यसलाई सजिलो बनाउने पात्र हुन्।

४. (क) बुबाद्वारा मिठाई दिइएको थियो। (ख) आफू त खुब हाँसिन्छ।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. 'डल्ले खोला' कथाको सार लेख्नुहोस्। [4]
2. "भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि जनता सचेत हुनुपर्छ" — यो कथनलाई 'डल्ले खोला' कथाका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
3. भाव विस्तार गर्नुहोस्: "एक मुठी सास भएसम्म हामीले निर्माण कार्यमा पछि पर्नुहुँदैन।" [4]

समूह ग का उत्तर

१. डल्ले खोला हिउँदमा नाघ्न सकिने तर वर्षामा बहुलाएर मानिस बगाउने खोला हो; त्यसमा हरेक वर्ष पुल कागजमा मात्र बन्छ। छोरीको बिहेमा पैसा नभएको रनबहादुर सदरमुकाम गएर हाकिमसामु देशभक्ति र विकासको भाषण दिँदै पुलका लागि २०,००० माग्छ। १०,००० निकासा हुन्छ र त्यो रकम उसले बिहेको सात दिने भोजमा सक्छ; गाउँले उसलाई "तगडा मान्छे" भन्छन्। खोलामा एक-दुई काठ मात्र राखिन्छन् र भेलले बगाउँछ। त्यसपछि जुवामा हारेको शिवबहादुर पुलको रकम हिनामिना भएको भन्दै कुलोका लागि १०,००० निकासा गराउँछ; कुलाका डोब मात्र बाँकी रहन्छन् र जाँच्नेले कुन खोलाको कुलो हो भन्ने पनि थाहा पाउँदैनन्। अन्त्यमा डल्ले खोला व्यङ्ग्य गर्दै उस्तै बगिरहन्छ र गाउँले फेरि ज्यानको बाजी लगाएर खोला तर्छन्।

२. कथामा पुल र कुलोका लागि दुई पटक रकम निकासा भयो, तर दुवै पटक रकम व्यक्तिको स्वार्थमा सकियो। गाउँलेले रनबहादुरको रकमबारे प्रश्न गर्नुको सट्टा "तगडा मान्छे" भनेर प्रशंसा गरे; भोजमा रमाए र काठ राख्दा मात्र "अब बाँचिने भयो" भनेर सन्तुष्ट भए। कुलोको काममा पनि सुरुको उत्साहपछि कसैले निगरानी गरेनन्। जनता सचेत भएको भए सार्वजनिक सुनुवाइ गर्ने, खर्चको हिसाब माग्ने, उपभोक्ता समिति बनाएर काम आफैँ अनुगमन गर्ने र हिनामिना गर्नेलाई कारबाहीका लागि उजुरी गर्ने थिए। त्यसो भएको भए पुल बन्थ्यो र मानिस बग्ने थिएनन्। त्यसैले भ्रष्टाचार रोक्न प्रशासन मात्र होइन, सचेत र प्रश्न गर्ने जनता चाहिन्छ।

३. यो भनाइ 'डल्ले खोला' कथामा रनबहादुरको भाषणबाट लिइएको हो। यसको अर्थ हो — शरीरमा सास रहुन्जेल अर्थात् जीवनभर देश र समाजको निर्माणमा लागिरहनुपर्छ। बाटो, पुल, कुलो, विद्यालय जस्ता संरचना सबैको साझा सम्पत्ति हुन्; यिनमा श्रमदान, चन्दा र इमानदारी आवश्यक हुन्छ। तर कथामा यही भनाइ बोल्ने रनबहादुरले नै पुलको रकम हिनामिना गर्‍यो — त्यसैले कथाले भाषण र व्यवहारबिचको फरकमाथि व्यङ्ग्य गरेको छ। साँचो देशभक्ति सुन्दर भाषणमा होइन, इमानदार काममा देखिन्छ।

वस्तुगत अभ्यास

सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]

१. रनबहादुर कुन देशमा सैनिक भएको थियो? (क) भारत (ख) मलाया (ग) बेलायत (घ) सिङ्गापुर

२. पुलका नाममा खोलामाथि के राखियो? (क) फलामे डोरी (ख) एक-दुईओटा काठ (ग) ढुङ्गाको खम्बा (घ) केही पनि राखिएन

३. "सङ्गीता मिठो गीत गाउँदै छिन्" को कर्मवाच्य हो — (क) सङ्गीताद्वारा मिठो गीत गाइँदै छ। (ख) सङ्गीताले गीत गाइन्। (ग) आफू गीत गाइन्छ। (घ) सङ्गीता गीत गाउँछिन्।

४. 'अनेसास' को पूरा रूप हो — (क) अखिल नेपाल साहित्य समाज (ख) अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (ग) अन्तर्राष्ट्रिय नेपाल सञ्चार समिति (घ) अनेकौँ साहित्य सङ्गठन

५. "हात्ती आयो हात्ती आयो फुस्सा" कस्तो अवस्थामा भनिन्छ? (क) ठुलो हल्ला तर परिणाम केही नहुँदा (ख) हात्ती देख्दा (ग) धेरै डराउँदा (घ) काम छिटो हुँदा

वस्तुगत अभ्यासका उत्तर

१. (ख) मलाया।

२. (ख) एक-दुईओटा काठ।

३. (क)।

४. (ख)।

५. (क) — पुल र कुलोको चर्चा धेरै, बनेन केही।