मानव अधिकार (निबन्ध)

'मानव अधिकार' निबन्ध एक विद्यार्थीको आत्मपरक स्वरमा लेखिएको छ — "म मानव हुँ" भनेर सुरु हुन्छ र "म सच्चा मानव अधिकारवादी बन्ने अठोटमा छु" भनेर टुङ्गिन्छ। बिचमा आउने मुख्य कुरा यो हो: अधिकार जन्मजात हुन्छ, कसैले दया गरेर दिने कुरा होइन। जन्मदर्ता, पढाइ, नागरिकता र सम्मान पाउनु दया होइन, अधिकार हो। यसै गरी अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु कर्तव्य हो — अधिकार र कर्तव्य सिक्काका दुई पाटा हुन्।

५.१ पाठको परिचय

यो आत्मपरक निबन्ध हो। निबन्धको 'म' पात्र एउटा विद्यार्थी हो जसले आफ्नो जीवनकै अनुभवबाट मानव अधिकार बुझ्दै जान्छ। निबन्धको बल यही हो — यसले अमूर्त सिद्धान्तलाई छाम्न सकिने जीवन घटनामा उतार्छ: जन्मदर्ता, विद्यालय भर्ना, सोह्र वर्षमा नागरिकता, वृद्धवृद्धा र अपाङ्गता भएकालाई सेवा, र चरित्रहत्या नगर्ने संकल्प।

विधा	आत्मपरक निबन्ध (व्यक्तिगत अनुभवमा आधारित)
स्वर	प्रथम पुरुष — "म", "मैले"
उद्देश्य	पाठकलाई अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत बनाउनु
शैली	सरल, आत्मीय र भावपूर्ण, तर तर्कमा आधारित

५.२ निबन्धको सारांश

पहिलो खण्ड — मानव हुनुको अर्थ। निबन्धकार भन्छन्, "म मानव हुँ।" उनले बाल्यकालमा अभिभावकको कुशल संरक्षण पाए, हाँस्दै-खेल्दै दिन बिताए। घर, परिवार र समाजले उनलाई मान्यजन र अग्रजप्रति आदर गर्न सिकायो। अब उनी आफ्नो मानव अधिकार, कर्तव्य र दायित्व बुझ्दै सामाजिक दायित्वको बाटोमा लागेका छन्।

दोस्रो खण्ड — जन्मदर्ता र पढाइ पनि अधिकार। जन्मिनासाथ अभिभावकले उनको जन्मदर्ता गराए र पढाइलेखाइको प्रबन्ध मिलाए। यी कुरा अभिभावकले दया गरेर गरेका होइनन् — यी बालबालिकाका अधिकार हुन्। जन्मदर्ता नभएको बालबालिकाले पछि नागरिकता, विद्यालय भर्ना र अन्य सेवामा कठिनाइ भोग्नुपर्छ, त्यसैले जन्मदर्ता अधिकारको पहिलो ढोका हो।

तेस्रो खण्ड — नागरिकता र देशप्रेम। १६ वर्ष पुगेपछि उनको नागरिकता बन्यो। नागरिकता पाउनु भनेको नेपालको राष्ट्रिय पहिचान धारण गर्नु हो। नागरिकता पाएको क्षणमा उनभित्र राष्ट्रियताको भावना उर्लियो र उनले खुसीका साथ नेपाली धरतीलाई ढोगे। "हरेक नागरिकले आफ्नो नागरिकता हातमा लिएपछि एक पटक प्यारो जन्मभूमिलाई प्रणाम गर्छ" — यो वाक्यले अधिकार र कर्तव्यको सम्बन्ध देखाउँछ।

चौथो खण्ड — सेवा गर्नु दया होइन, अधिकारको सम्मान हो। सानो छँदा पनि उनले वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका र असहायलाई सक्दो सेवा गरे। पछि उनले बुझे — असहाय, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका र दीनदुःखीले सेवा पाउनु उनीहरूको अधिकार हो। अर्थात् दया गरेर दिने कुरा होइन, अधिकार भएरै पाउने कुरा।

पाँचौँ खण्ड — भोगेको कुराबाट सिकाइ। नागरिकता पाएपछि उनलाई स्वतन्त्र भएर लेख्ने इच्छा जाग्यो; आफूलाई सधैँ पत्रपत्रिकामा लेखिरहने लेखकका रूपमा चिनाउने धोको थियो। देशभित्रका मानवीय समस्या पहिचान गरी कलम चलाउने, पर्चा-पम्प्लेट छापेर र सामाजिक सञ्जालमा लेखरचना सेयर गरेर चेतना फैलाउने उनको चाहना थियो।

छैटौँ खण्ड — अधिकारको सीमा पनि छ। निर्मम, अपमानजनक र अमानवीय व्यवहार हुँदा के गर्नुपर्ला? न्यायालयले दोषी ठहराउनुअघि कसैलाई दोषी भन्न पाइँदैन। उनले बुझिसकेका छन् — अधिकारका लागि पहल गर्दा कसैको चरित्रहत्या गर्नुहुँदैन र सबैको गोपनीयता कायम राख्नुपर्छ। अधिकार खोज्ने बहानामा अर्काको अधिकार खोस्न पाइँदैन।

सातौँ खण्ड — अठोट। निबन्धको अन्त्य उनको प्रतिबद्धतामा हुन्छ: अब उनी यस्ता विषयमा कलम चलाउने सोचमा छन्, सच्चा मानव अधिकारका पक्षमा लागिरहने मानव अधिकारवादी बन्ने अठोटमा छन्, र अधिकार नपाउनेलाई नेपालको राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगमार्फत भए पनि अधिकारका लागि पहल गर्ने पक्षमा छन्।

५.३ मानव अधिकार भनेको के हो?

मानव अधिकार भनेको मानिस जन्मजातै पाउने अधिकार हो — जात, धर्म, लिङ्ग, भाषा, सम्पत्ति वा हैसियतको भेदभावविना हरेक मानिसलाई प्राप्त हुने अधिकार।

विशेषता	व्याख्या
जन्मजात	जन्मसँगै प्राप्त, कसैले दिने वा खोस्ने कुरा होइन
सर्वव्यापी	संसारका सबै मानिसलाई समान रूपमा लागू
अविभाज्य	कुनै एउटा अधिकार अर्कोभन्दा कम वा बढी महत्त्वपूर्ण हुँदैन
अहस्तान्तरणीय	कसैले कसैलाई दिन वा बेच्न सक्दैन
दायित्वसहित	अधिकारको उपभोग गर्दा अर्काको अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ

मानव अधिकारका मुख्य प्रकार।

प्रकार	उदाहरण
नागरिक र राजनीतिक	जीवन, स्वतन्त्रता, समानता, नागरिकता, मत दिने अधिकार
आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक	शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण
सामूहिक	शान्ति, विकास, स्वच्छ वातावरण, जातीय तथा भाषिक समूहको अधिकार
बालबालिकाका	जन्मदर्ता, शिक्षा, खेल्ने, शोषणमुक्त हुने, परिवारमै हुर्कने अधिकार

५.४ अधिकार र कर्तव्य

मेरो अधिकार	सँगै रहने मेरो कर्तव्य
शिक्षा पाउने अधिकार	राम्ररी पढ्नु र विद्यालयको नियम पालना गर्नु
स्वच्छ वातावरणको अधिकार	फोहोर नफ्याँक्नु, वृक्षरोपण गर्नु
सम्मान पाउने अधिकार	अरूको सम्मान गर्नु, चरित्रहत्या नगर्नु
बोल्न स्वतन्त्रता	सत्य कुरा मात्र बोल्नु, अरूको गोपनीयता राख्नु
सेवा पाउने अधिकार	सम्भव भए अरूलाई सेवा गर्नु

५.५ नेपालमा मानव अधिकारको संरक्षण

निकाय/कानुन	काम
राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग	वि.सं. २०५७ मा स्थापना; नेपालको संविधानअनुसार संवैधानिक निकाय। मानव अधिकार उल्लङ्घनको उजुरी सुन्ने, छानबिन गर्ने र कारबाहीको सिफारिस गर्ने
नेपालको संविधान (भाग ३)	धारा १६ देखि ४६ सम्म मौलिक हकको सुनिश्चितता — जस्तै सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने, समानता, शिक्षा, स्वास्थ्य र बालबालिकाको हक
बालबालिकासम्बन्धी कानुन	बालश्रम, बालविवाह र शोषणविरुद्ध संरक्षण
सर्वोच्च अदालत	नागरिक अधिकारसम्बन्धी मुद्दामा अन्तिम निर्णय
गैरसरकारी संस्था	चेतना, सहयोग र पैरवी

५.६ भाषाशैली

निबन्धको भाषा आत्मीय, सरल र तर्कपूर्ण छ। प्रथम पुरुषको प्रयोगले पाठकलाई निबन्धकारसँग जोड्छ — लाग्छ, यो मेरै कुरा हो। जिज्ञासाले सुरु गरेर अनुभवबाट निष्कर्ष निकाल्ने शैलीले पाठकलाई पनि आफैँ बुझेजस्तो अनुभव दिन्छ।

विशेषता	उदाहरण	प्रभाव
प्रथम पुरुषको स्वर	"म मानव हुँ", "मैले बुझेँ"	आत्मीयता र विश्वसनीयता
जीवनका घटना	जन्मदर्ता, नागरिकता, सेवा	अमूर्त कुरा मूर्त बन्छ
प्रत्यक्ष प्रश्न	"के न्यायालयले दोषी नठहर्‍याएसम्म कसैलाई दोषी भन्न पाइएला त?"	पाठकलाई सोच्न बाध्य
प्रतिबद्धताको भाषा	"प्रतिबद्धता जनाएको छु", "अठोटमा छु"	निष्कर्ष बलियो

५.७ मुख्य भाव र सन्देश

मुख्य भाव। आफ्नो र अरूको अधिकारप्रति सचेत हुनु, कर्तव्य पालना गर्नु र अधिकार नपाएकाको पक्षमा उभिनु।

सन्देश।

1. अधिकार जन्मजात हो — कसैले दया गरेर दिने उपहार होइन।
2. अधिकार र कर्तव्य अलग हुँदैनन् — अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु आफ्नै कर्तव्य हो।
3. सेवा दया होइन, अधिकारको सम्मान हो — वृद्ध, अपाङ्गता भएका र दीनदुःखीलाई सेवा पुर्‍याउनु उनीहरूको हक दिनु हो।
4. अधिकारको पनि सीमा छ — न्यायालयको निर्णयअघि कसैलाई दोषी भन्नु, चरित्रहत्या गर्नु र गोपनीयता भङ्ग गर्नु अधिकारको दुरुपयोग हो।
5. चेतना नै पहिलो कदम — लेखेर, बोलेर र सिकाएर मात्र अधिकारको रक्षा हुन्छ।

५.८ पाठबाट शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
अग्रज	आफूभन्दा ठुला, ज्येष्ठ
प्रबन्ध	कुनै काम राम्ररी सम्पन्न गर्न मिलाइने व्यवस्था
निर्मम	मायारहित, कठोर
अठोट	प्रतिज्ञा, दृढ सङ्कल्प
वैध	कानुनअनुसार सही
गोपनीयता	निजी कुरा गुप्त राख्ने अधिकार
चरित्रहत्या	कसैको चरित्रमाथि झुटो आरोप लगाउनु
नागरिकता	राष्ट्रको सदस्यताको आधिकारिक प्रमाण
जन्मदर्ता	जन्मको आधिकारिक अभिलेख
दीनदुःखी	गरिब र दुःखी मानिस
मानव अधिकारवादी	मानव अधिकारको पक्षमा लाग्ने व्यक्ति

५.९ पाठमा आधारित व्याकरण

(क) काल — वर्तमान, भूत र भविष्यत्

क्रियाले काम हुने समय जनाउने व्याकरणिक कोटिलाई काल भनिन्छ। नेपालीमा तीन काल छन्: वर्तमान (अहिले हुने), भूत (भइसकेको) र भविष्यत् (पछि हुने)। प्रत्येक कालको सामान्य रूप यसरी बन्छ:

काल	पहिचान	'म' सँग	'ऊ' सँग	'हामी' सँग
सामान्य वर्तमान	धातु + छ/छु/छौँ	लेख्छु	लेख्छ	लेख्छौँ
सामान्य भूत	धातु + एँ/यो/यौँ	लेखेँ	लेख्यो	लेख्यौँ
सामान्य भविष्यत्	धातु + नेछ/नेछु/नेछौँ	लेख्नेछु	लेख्नेछ	लेख्नेछौँ

पाठबाट उदाहरण। वर्तमान — "म मानव हुँ।" भूत — "१६ वर्ष पुगेपछि मेरो नागरिकता बन्यो।" भविष्यत् — "म अधिकारका पक्षमा कलम चलाउनेछु।"

काल परिवर्तनको नमुना उत्तर

प्रश्न। तलको अनुच्छेदलाई भूत कालमा बदल्नुहोस्: "म विद्यालय जान्छु। त्यहाँ हामी मानव अधिकारबारे पढ्छौँ। शिक्षक हामीलाई कर्तव्य पनि सिकाउनुहुन्छ।"

उत्तर। म विद्यालय गएँ। त्यहाँ हामीले मानव अधिकारबारे पढ्यौँ। शिक्षकले हामीलाई कर्तव्य पनि सिकाउनुभयो।

ध्यान दिनुहोस्। सकर्मक क्रिया (पढ्नु, सिकाउनु) भूत कालमा जाँदा कर्तामा "ले" थपिन्छ: हामी → हामीले, शिक्षक → शिक्षकले।

(ख) 'ब', 'व' र 'ओ' को वर्णविन्यास

नियम	उदाहरण
तत्सम (संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका) शब्दमा मूलमा जे छ त्यही लेख्ने	व — विकास, विद्यालय, व्यवहार, वायु, विवाह; ब — बल, बालक, बुद्धि, बन्धन
तद्भव (संस्कृतबाट रूप फेरिएर आएका) शब्दमा प्रायः ब लेख्ने	वन → बन, विवाह → बिहे, व्याघ्र → बाघ, वेला → बेला
क्रियापदका अन्त्यमा व होइन ओ/उ लेख्ने	आओ, जाओ, खाओ (आव, जाव होइन); आउनु, पाउनु (आवनु, पावनु होइन)

वर्णविन्यासको नमुना उत्तर

प्रश्न। शुद्ध पार्नुहोस्: (क) मानव अधिकार हरेक मानिसको बिकासको आधार हो। (ख) सबै जना बिद्यालय जाव। (ग) उनको विवाह (बिहे) भयो।

उत्तर। (क) मानव अधिकार हरेक मानिसको विकासको आधार हो। (ख) सबै जना विद्यालय जाओ। (ग) वाक्य शुद्ध छ — "विवाह" तत्सम र "बिहे" तद्भव दुवै रूप ठिक छन्।

कारण। विकास र विद्यालय तत्सम शब्द हुन्, मूलमा व छ; "जाओ" क्रियापद भएकाले अन्त्यमा ओ लेखिन्छ।

(ग) समावेशक र समावेश्य शब्द

धेरै कुरालाई समेट्ने साझा शब्दलाई समावेशक र त्यसभित्र पर्ने शब्दलाई समावेश्य भनिन्छ।

समावेशक	समावेश्य
अधिकार	शिक्षा, स्वास्थ्य, समानता, स्वतन्त्रता
अन्न	चामल, मकै, कोदो, गहुँ, फापर
तरकारी	साग, सिमी, बोडी, करेला, काउली
भाषा	नेपाली, मैथिली, गुरुङ, तामाङ, चेपाङ
महादेश	एसिया, युरोप, अफ्रिका, उत्तर अमेरिका, अन्टार्कटिका

(घ) श्रुतिलेखन

शिक्षकले तलको अनुच्छेद बिस्तारै पढ्नुहुन्छ; सुनेर शुद्धसँग लेख्नुहोस्, अनि आफैँ मिलाउनुहोस्।

मानव अधिकार प्रत्येक व्यक्तिको जन्मसिद्ध अधिकार हो। विद्यालयमा पढ्न पाउनु, सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनु र भेदभावविना व्यवहार पाउनु हाम्रो अधिकार हो। अधिकारसँगै कर्तव्य पनि आउँछ, त्यसैले हामीले अरूको अधिकारको पनि सम्मान गर्नुपर्छ।

ध्यान दिनुपर्ने शब्द। व्यक्ति, जन्मसिद्ध, विद्यालय, सम्मानपूर्वक, व्यवहार, कर्तव्य।

शब्दभण्डार र प्रयोग

शब्द	अर्थ	वाक्यमा प्रयोग
अधिकार	कानुनले दिने वा जन्मसिद्ध हक	शिक्षा प्रत्येक बालकको अधिकार हो।
कर्तव्य	निर्वाह गर्नैपर्ने दायित्व	अधिकारसँगै कर्तव्य पनि आउँछ।
सर्वव्यापी	सबैलाई समान रूपमा लागू हुने	मानव अधिकार सर्वव्यापी हुन्छ।
जन्मसिद्ध	जन्मेसँगै प्राप्त	स्वतन्त्रता जन्मसिद्ध अधिकार हो।
भेदभाव	फरक व्यवहार गर्नु	कुनै आधारमा भेदभाव गर्नु अपराध हो।
घोषणापत्र	औपचारिक रूपमा जारी गरिने दस्तावेज	सन् १९४८ मा घोषणापत्र जारी भयो।

क्रियाकलाप र परियोजना

चार अङ्कको नमुना उत्तर

प्रश्न. मानव अधिकारका चार विशेषता लेख्नुहोस्। [4]

उत्तर. (क) जन्मसिद्ध — मानिस जन्मेसँगै प्राप्त हुन्छ, कसैले दिने उपहार होइन। (ख) सर्वव्यापी — जात, लिङ्ग, धर्म, भाषा वा सम्पत्तिको भेदविना सबैलाई समान। (ग) हस्तान्तरण गर्न नमिल्ने — अरूलाई बेच्न वा सार्न मिल्दैन। (घ) अविभाज्य र परस्पर सम्बन्धित — शिक्षा, स्वास्थ्य, स्वतन्त्रता र समानता एकअर्कामा जोडिएका छन्; एउटा हरण भए अरूमा पनि असर पर्छ।

पाठको विश्लेषण

पक्ष	विवरण
विधा	निबन्ध (विचारप्रधान)
विषय	मानव अधिकारको अर्थ, विशेषता र संरक्षण
मुख्य तर्क	अधिकार जन्मसिद्ध हो; कर्तव्यसँग जोडिएर मात्र टिक्छ
सन्दर्भ	संयुक्त राष्ट्र सङ्घको विश्वव्यापी घोषणापत्र, सन् १९४८
भाषाशैली	तार्किक, उदाहरणसहितको व्याख्यात्मक
निष्कर्ष	अधिकारको रक्षा राज्य, समाज र व्यक्ति — तीनैको साझा दायित्व

पाठको सार

• 'मानव अधिकार' आत्मपरक निबन्ध हो, जो "म मानव हुँ" बाट सुरु हुन्छ।
• मानव अधिकार जन्मजात, सर्वव्यापी, अविभाज्य र अहस्तान्तरणीय हुन्छ।
• जन्मदर्ता, शिक्षा र नागरिकता बालबालिका तथा नागरिकका मौलिक अधिकार हुन्।
• मुख्य निष्कर्ष: असहाय, वृद्धवृद्धा र अपाङ्गता भएकालाई सेवा पुर्‍याउनु दया होइन, उनीहरूको अधिकार हो।
• अधिकारको सीमा अर्काको अधिकार हो; चरित्रहत्या र गोपनीयता भङ्ग अधिकार होइन।
• नेपालमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग अधिकारको रक्षाको मुख्य निकाय हो।
• व्याकरण: काल; समावेशक र समावेश्य शब्द; ब/व/ओ को वर्णविन्यास।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. निबन्ध कुन स्वरमा लेखिएको छ? [1] (क) प्रथम पुरुष (ख) द्वितीय पुरुष (ग) तृतीय पुरुष (घ) मिश्रित
2. निबन्धका अनुसार नागरिकता कति वर्ष पुगेपछि बन्यो? [1] (क) १२ (ख) १४ (ग) १६ (घ) १८
3. अधिकारको पहिलो ढोका मानिएको कुरा हो — [1] (क) नागरिकता (ख) जन्मदर्ता (ग) मतदान (घ) सम्पत्ति
4. वृद्धवृद्धा र अपाङ्गता भएकालाई सेवा गर्नु — [1] (क) दया हो (ख) उनीहरूको अधिकार हो (ग) लाजको कुरा हो (घ) अनिवार्य कानुन हो
5. निबन्धमा उल्लेख भएको मानव अधिकारको राष्ट्रिय निकाय हो — [1] (क) राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग (ख) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग (ग) निर्वाचन आयोग (घ) राष्ट्रिय योजना आयोग
6. "अन्न" को समावेश्य शब्द होइन — [1] (क) चामल (ख) मकै (ग) कोदो (घ) साग
7. "म अधिकारका पक्षमा कलम चलाउनेछु।" वाक्य कुन कालमा छ? [1] (क) वर्तमान (ख) भूत (ग) भविष्यत् (घ) कुनै पनि होइन
8. शुद्ध शब्द कुन हो? [1] (क) बिकास (ख) विद्यालय (ग) जाव (घ) व्यबहार

समूह क का उत्तर

१. (क) — "म", "मैले" भन्ने प्रथम पुरुषको स्वर।

२. (ग) — १६ वर्ष।

३. (ख) — जन्मदर्ता; यसैका आधारमा पछि नागरिकता र सेवा पाइन्छ।

४. (ख) — निबन्धको केन्द्रीय निष्कर्ष, सेवा उनीहरूको अधिकार हो।

५. (क) — राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग।

६. (घ) — साग तरकारी हो, अन्न होइन।

७. (ग) — "चलाउनेछु" भविष्यत् कालको क्रियापद हो।

८. (ख) — विद्यालय तत्सम शब्द हो, मूलमा व छ।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. मानव अधिकार भनेको के हो? यसका दुई विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
2. जन्मदर्ता किन अधिकारको पहिलो ढोका मानिन्छ? [2]
3. "अधिकार र कर्तव्य सिक्काका दुई पाटा हुन्" — उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्। [2]
4. अधिकारको दुरुपयोगका दुई उदाहरण लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. मानव अधिकार भनेको जात, धर्म, लिङ्ग, भाषा वा हैसियतको भेदभावविना हरेक मानिस जन्मजातै पाउने अधिकार हो। विशेषता: (क) जन्मजात — कसैले दिने वा खोस्ने कुरा होइन; (ख) अविभाज्य — कुनै अधिकार अर्कोभन्दा कम महत्त्वपूर्ण हुँदैन। (अरू पनि स्वीकार्य: सर्वव्यापी, अहस्तान्तरणीय, दायित्वसहित।)

२. जन्मदर्ताबाट बालबालिकाको आधिकारिक अस्तित्व अभिलेख हुन्छ। त्यसैका आधारमा पछि नागरिकता, विद्यालय भर्ना, स्वास्थ्य सेवा र अन्य सुविधा पाइन्छ। जन्मदर्ता नभएको बालबालिकाले यी सबैमा कठिनाइ भोग्नुपर्छ, त्यसैले यसलाई अधिकारको पहिलो ढोका भनिन्छ।

३. जसरी सिक्काको एउटै पाटो अर्कोबाट अलग हुन सक्दैन, त्यसै गरी अधिकार र कर्तव्य पनि अलग हुँदैनन्। उदाहरण — मलाई शिक्षा पाउने अधिकार छ, र त्यसैसँगै मेरो कर्तव्य हो राम्ररी पढ्नु र विद्यालयको नियम पालना गर्नु। मलाई स्वच्छ वातावरण पाउने अधिकार छ, र त्यसैसँगै फोहोर नफ्याँक्नु मेरो कर्तव्य हो। अधिकारको उपभोग गर्दा अरूको अधिकार खोस्नु हुँदैन।

४. (क) कसैलाई न्यायालयले दोषी ठहराउनुअघि दोषी भनेर हिँड्नु — यो अधिकारको दुरुपयोग हो। (ख) अधिकारको पैरवी गर्ने बहानामा कसैको चरित्रहत्या गर्नु वा उसको गोपनीयता भङ्ग गर्नु। (ग) बोल्न पाउने स्वतन्त्रताको प्रयोग गरेर झुटो समाचार फैलाउनु पनि दुरुपयोग हो।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. 'मानव अधिकार' निबन्धको सार आफ्नै शब्दमा लेख्नुहोस् र निबन्धको मुख्य सन्देश बताउनुहोस्। [4]
2. "असहाय, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका र दीनदुःखीले सेवा पाउनु उनीहरूको अधिकार हो" — यो भनाइको व्याख्या गर्नुहोस् र यसलाई आफ्नो विद्यालय वा समुदायमा कसरी लागू गर्न सकिन्छ, तीन उपाय लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. सार। निबन्धकार "म मानव हुँ" भनेर सुरु गर्छन् र आफ्नो बाल्यकाल सम्झन्छन् — अभिभावकले जन्मिनासाथ जन्मदर्ता गराए, पढाइको प्रबन्ध मिलाए, र १६ वर्ष पुगेपछि नागरिकता बन्यो। नागरिकता पाएको क्षणमा उनभित्र राष्ट्रियताको भावना उर्लियो र जन्मभूमिलाई ढोगे। सानो छँदा उनले वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका र असहायलाई सक्दो सेवा गरे; पछि बुझे — त्यो सेवा दया होइन, तिनको अधिकार थियो। उनलाई स्वतन्त्र भएर पत्रपत्रिकामा लेख्ने धोको जाग्यो र देशभित्रका मानवीय समस्यामा कलम चलाउन थाले। सँगै उनले अधिकारको सीमा पनि बुझे — न्यायालयले दोषी नठहराएसम्म कसैलाई दोषी भन्न पाइँदैन, र अधिकारको पैरवी गर्दा कसैको चरित्रहत्या वा गोपनीयता भङ्ग गर्न पाइँदैन। अन्त्यमा उनी अधिकार नपाउनेको पक्षमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगमार्फत भए पनि पहल गर्ने अठोट जनाउँछन्। मुख्य सन्देश। मानव अधिकार जन्मजात हो, कसैले दया गरेर दिने उपहार होइन; अधिकार र कर्तव्य अलग हुँदैनन्; र अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु नै अधिकारको सही उपभोग हो।

२. व्याख्या। समाजका वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका, असहाय र दीनदुःखीहरू धेरै अवस्थामा आफ्नो हक आफैँ उठाउन सक्दैनन्। यसै कारण सामान्य मानिसहरू उनीहरूलाई सेवा गर्दा "मैले भलो गरेँ" भन्ने दया-भाव राख्छन्। तर उनीहरूले सम्मान, सेवा, स्वास्थ्य उपचार र सामाजिक सुरक्षा पाउनु उनीहरूको हक हो — दया होइन। दया हो भन्ने ठान्दा हामी उनीहरूलाई कृपा पाउने भिखारी ठान्छौँ; हक हो भन्ने बुझ्दा उनीहरू हाम्रै बराबरका अधिकारसम्पन्न मानिस ठान्छौँ। यही भाव परिवर्तन नै यस भनाइको मूल कुरा हो। विद्यालय वा समुदायमा लागू गर्ने तीन उपाय। (क) विद्यालय भवन पहुँचयोग्य बनाउनु — अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका लागि सुलभ शौचालय, फराकिलो ढोका र ह्वीलचेयर पुग्ने बाटो। (ख) सेवा कार्यक्रम स्थापित गर्नु — महिनामा एक दिन विद्यार्थी समूहले वृद्धआश्रम वा असहाय छिमेकीकहाँ गएर सरसफाइ, औषधि-सहयोग वा सहपाठन गर्ने; यसो गर्दा दयाभाव नभई सम्मानपूर्वक गर्ने बानी बस्छ। (ग) चेतना र पैरवी — विद्यालय पत्रिका, भित्तेपत्रिका र सामाजिक सञ्जालमा लेखेर उनीहरूका समस्या सार्वजनिक गर्नु र स्थानीय निकाय वा मानव अधिकार आयोगसम्म पुर्‍याउनु।

थप अभ्यास

छोटो उत्तर (२ अङ्क)

१. मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्र कुन संस्थाले कुन सालमा जारी गरेको हो?

२. 'सर्वव्यापी' र 'भेदभाव' शब्द वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।

लामो उत्तर (४ अङ्क)

३. मानव अधिकार संरक्षणमा विद्यार्थीको भूमिका लेख्नुहोस्।

थप अभ्यासका उत्तर

१. संयुक्त राष्ट्र सङ्घले सन् १९४८ डिसेम्बर १० मा।

२. शिक्षाको अधिकार सर्वव्यापी हुन्छ। विद्यालयमा कुनै प्रकारको भेदभाव सहनुहुँदैन।

३. आफ्नो र अरूको अधिकारबारे जानकारी राख्ने; विद्यालयमा भेदभाव, जिस्क्याउने र हिंसाविरुद्ध बोल्ने; बालविवाह र बालश्रमबारे सचेतना फैलाउने; सामाजिक सञ्जालमा घृणा र अफवाह नफैलाउने; घटना देखे शिक्षक, अभिभावक वा हेल्पलाइनमा जानकारी गराउने; आफ्नो कर्तव्य पनि निर्वाह गर्ने।

वस्तुगत अभ्यास

सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]

१. मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्र कुन सालमा जारी भयो? (क) सन् १९४५ (ख) सन् १९४८ (ग) सन् १९५५ (घ) सन् १९६१

२. मानव अधिकारको विशेषता होइन — (क) जन्मसिद्ध (ख) सर्वव्यापी (ग) किनबेच गर्न मिल्ने (घ) अविभाज्य

३. निबन्धमा प्रधान रूपमा के हुन्छ? (क) कथानक (ख) लेखकको विचार (ग) छन्द (घ) संवाद

४. अधिकारसँगै अनिवार्य रूपमा के जोडिन्छ? (क) सम्पत्ति (ख) पद (ग) कर्तव्य (घ) उमेर

५. 'सर्वव्यापी' शब्दको अर्थ हो — (क) सबैलाई समान रूपमा लागू हुने (ख) केहीलाई मात्र (ग) अस्थायी (घ) गोप्य

वस्तुगत अभ्यासका उत्तर

१. (ख) — सन् १९४८ डिसेम्बर १०।

२. (ग) — अधिकार किनबेच गर्न मिल्दैन।

३. (ख) — लेखकको विचार।

४. (ग) — कर्तव्य।

५. (क) — सबैलाई समान रूपमा लागू हुने।