Unit 10 · पाठ · 14 min read
हजुरआमाको जन्मोत्सव (रूपक - मनोवाद)
What the syllabus asks for 5
- मनोवादको सार र पात्र
- मनोवाद विधाको विशेषता र अभिनय
- भाषिक संरचना: पदवर्ग (संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात)
- शब्दभण्डार: पर्यायवाची शब्द, शब्दार्थ
- अनुकरणात्मक मनोवाद लेखन र सार लेखन
'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मनोवाद हो — एउटै पात्रले आफैँसँग गरेको एकोहोरो कुराकानी। बझाङका विद्यार्थी विनोद चन्द हजुरआमाको ८४ औँ जन्मदिन र चौरासी पूजा (पर्सिका दिन) मा के उपहार दिऊँ भनेर दुई घण्टासम्म घोत्लिन्छन्। उनको मन कहिले हजुरआमाको मायामा, कहिले नातागोताको सम्झनामा, कहिले पैसाको चिन्तामा पुग्छ र अन्त्यमा उनी आफैँले बनाएको हजुरआमाको तस्बिर फ्रेममा राखेर उपहार दिने निर्णयमा पुग्छन्। उपहार महँगो वस्तु होइन, हृदयबाट समर्पण गरिने भावना हो भन्ने यस पाठको मूल सन्देश हो।
(१) मनोवादको परिचय र विशेषता (एकालाप, प्रथम पुरुष, कोष्ठकभित्रका सङ्केत)। (२) विनोदको खुलदुली, द्विविधा र अन्तिम निर्णय (तस्बिर, फ्रेम र फूलको माला)। (३) हजुरआमाको व्यक्तित्व र संयुक्त परिवारमा नातागोताको ज्ञान। (४) व्याकरणमा संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपातको पहिचान।
१०.१ मनोवादको सार र पात्र
परिवेश
| पक्ष | पाठमा |
|---|---|
| स्थान | विनोदको आफ्नै सानो कोठा — पुख्यौली घरको माथिल्लो तला, खप्तड छान्ना गाउँपालिका, बझाङ |
| समय | अपराह्न ३ बजे (विद्यालयबाट फर्किएपछि) |
| पात्र | विनोद चन्द (वक्ता); हजुरआमा अन्त्यमा स्वरमात्र सुनिनुहुन्छ |
| कोठामा | खाट, टेबुल, कुर्सी, काठको र्याकमा किताब; खुलै रहेका दुई किताब र ओछ्यानमा खुला कापी |
| अवसर | पर्सि हजुरआमाको ८४ औँ जन्मदिन र चौरासी पूजा |
सार (घटनाक्रमअनुसार)
- खुलदुलीको सुरुआत। विद्यालयबाट फर्किएका विनोद कपडा फेर्दै, हातगोडा धुँदै र चियानास्ता खाँदै सोचिरहन्छन् — हजुरआमालाई के उपहार दिऊँ? अस्ति साथीको जन्मदिनमा पनि सोच्दासोच्दै झन्डै ढिलो भएको थियो। साथीलाई किताब, ज्यामिति बक्स वा भकुन्डो दिए पुग्थ्यो, तर हजुरआमाका लागि त्यस्तो केही सम्झन सक्दैनन्। परिवारमा यो उमेरका कसैको जन्मोत्सव मनाएको उनलाई सम्झना छैन।
- हजुरआमाको सम्झना। हजुरआमा परिवारकी "भविष्य निर्माता" र वात्सल्यकी खानी हुनुहुन्छ। निधारभरि चाउरी, भित्र पसेका गाला, लट्ठी टेकेर हिँड्ने बानी — तैपनि दिनहुँ खेतबारी पुग्नुहुन्छ, कान राम्रै सुन्छन्, चस्मा चाहिँदैन र कडा मिजास अझै बाँकी छ।
- पहिलो द्विविधा। "म त परिवारको कान्छो सदस्य, कमाउन थालेपछि दिउँला" भन्ने सोच आउँछ, तर तुरुन्तै "उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ" भन्ने बोध हुन्छ। भेला हुने आफन्त — दिदीभिनाजु, मावलका हजुरआमा-हजुरबुबा, मामामाइजू — सबैका अगाडि हजुरआमाले नातिको उपहार देखाउन पाउनुहुनेछ भन्ने सोच्छन्।
- नातागोताको सम्झना। हजुरआमाले आउने जति सबैसँग उनलाई चिनाइहाल्नुहुन्छ। आमाको मुख हेर्ने दिन आएका फुपू-फुपाजु र दसैँमा आएका नन्द-आमाजूलाई नचिनेर अलमलिएको घटना सम्झन्छन्। हजुरआमाकै कारण उनले दिदी, भिनाजु, देवर, देवरानी, साढुभाइ, साली जस्ता धेरै साइनु बुझेका थिए।
- पैसाको चिन्ता। खाजाखर्च जोगाएको थोरै पैसा मात्र छ। हजुरआमाले उपहार नलिनुभयो वा आफन्तका अगाडि "केटाकेटीले किन ल्याएको?" भन्नुभयो भने लाज हुने डर लाग्छ। "बरु सबेरै उठेर ढोग्छु, टीका लगाएर छेउमा बस्छु" भन्ने पनि सोच्छन्।
- साथीको प्रसङ्ग। सानो परिवारमा बस्ने साथीहरू विनोदको नातागोताको ज्ञान सुनेर छक्क परेका थिए — "तँ त भाग्यमानी छस् विनोद!" साथीसँग मिलेर उपहार किन्ने विचार आउँछ, तर आफ्नै हजुरआमाका लागि यस्तो सोचेकामा आफैँ लज्जित हुन्छन्।
- निर्णय। दुई घण्टा घोत्लिएपछि अचानक सम्झन्छन् — हप्ता दिनअघि उनले हजुरआमाको पूर्णकदको तस्बिर बनाएका थिए। अब मिल्दो फ्रेम किनेर तस्बिर त्यसमा राख्ने, बगैँचाका फूल टिपेर माला गाँस्ने, पहिले माला लगाइदिएर तस्बिर हातमा राखिदिने र सँगै बसेर फोटो खिच्ने योजना बनाउँछन्।
- अन्त्य। "नाति! ए बाबु! विनोद! खाना खान आऊ बा" — हजुरआमाको स्वर सुनिन्छ र विनोद "आएँ हजुरआमा" भन्दै खाना खान जान्छन्।
पात्रको चरित्रचित्रण
| पात्र | गुण | पाठबाट प्रमाण |
|---|---|---|
| विनोद चन्द | मायालु र कृतज्ञ | हजुरआमाको काख नपाएको भए "म कस्तो हुन्थेँ होला" भन्छन् |
| संवेदनशील, भावुक | उपहार नल्याउँदा हजुरआमाको चित्त दुख्ला भन्ने चिन्ता | |
| आत्मसमीक्षक | नराम्रो विचार आउनासाथ "धत्!" भन्दै आफैँलाई सच्याउँछन् | |
| सिर्जनशील | आफैँले हजुरआमाको तस्बिर बनाएका छन् | |
| मितव्ययी | खाजाखर्च जोगाएर पैसा राखेका छन् | |
| हजुरआमा | वात्सल्यमयी | नातिलाई आफ्नो पुरानो थैलीबाट पैसा दिनुहुन्थ्यो |
| परिश्रमी, स्वस्थ | ८४ वर्षमा पनि दिनहुँ खेतबारी पुग्नुहुन्छ | |
| संस्कार सिकाउने | नातिलाई नातासम्बन्ध र साइनु बुझाउनुहुन्छ | |
| कडा स्वभाव | "कडा मिजास चाहिँ अझै बाँकी छ" |
सन्देश
- उपहार हृदयबाट दिइन्छ — मूल्यले होइन, भावना र आफ्नै श्रमले उपहारलाई ठुलो बनाउँछ। आफैँले बनाएको तस्बिर बजारको महँगो सामानभन्दा मूल्यवान् छ।
- ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान — हजुरआमाको छेउमा बस्नु, ढोग्नु र समय दिनु नै उहाँलाई सबैभन्दा प्रिय कुरा हो।
- नातागोताको ज्ञान र संयुक्त परिवारको महत्त्व — हजुरआमाजस्ता ज्येष्ठ सदस्यले नयाँ पुस्तालाई साइनु र संस्कार सिकाउँछन्।
- आत्मसमीक्षा — अनुचित विचार आउँदा आफैँलाई सच्याउनु असल बानी हो।
विनोद बजार वा सदरमुकाम गएको, उपहार किनिसकेको वा जन्मोत्सव मनाइएको दृश्य पाठमा छैन। मनोवाद जन्मोत्सवको दुई दिनअघि विनोदको कोठामा सुरु भएर खाना खान बोलाएपछि टुङ्गिन्छ। निर्णय भनेको आफैँले बनाएको तस्बिर फ्रेममा राख्ने र फूलको माला लगाइदिने हो — "महँगो उपहार किन्ने" होइन।
१०.२ मनोवाद विधाको विशेषता र अभिनय
मनोवाद आफैँसँग गरिने एकोहोरो कुराकानी हो। यसलाई एकालाप पनि भनिन्छ। पात्रका विचार शृङ्खलाबद्ध रूपमा आउँदैनन्, त्यसैले लेखकले छरिएका सोचाइलाई व्यवस्थित गरेर राख्छ।
| विशेषता | 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मा उदाहरण |
|---|---|
| एउटै पात्र बोल्छ | विनोद मात्र बोल्छन्; हजुरआमाको स्वर अन्त्यमा मात्र सुनिन्छ |
| प्रथम पुरुष शैली | "म किन यसरी चिन्तित भएको हुँला?" |
| आफैँ प्रश्न, आफैँ उत्तर | "के किनूँ? खानेकुरा किनूँ कि लाउने कुरा किनूँ!" |
| अनुभूति, सम्झना, विचार र प्रतिक्रिया | हजुरआमाको माया, दसैँको सम्झना, पैसाको चिन्ता |
| सोच बदलिँदा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकमा सङ्केत | "फेरि अगिपछिको जस्तो हैन यस पटक; ....", "(अलिक शान्त हुँदै)" |
| काल्पनिक उडान र खुलदुली | हजुरआमाले आफन्तसामु नातिको उपहार देखाउनुहुने कल्पना |
| सोचाइ निष्कर्षमा पुगेपछि टुङ्गिन्छ | तस्बिर र माला दिने निर्णयपछि मनोवाद सकिन्छ |
| मनोवाद | संवाद |
|---|---|
| एक पात्र आफैँसँग बोल्छ | दुई वा बढी पात्रबिच कुराकानी हुन्छ |
| भित्री भाव र द्वन्द्व प्रधान | पात्रहरूको कार्य र प्रतिक्रिया प्रधान |
| उदाहरण: 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' | उदाहरण: 'पदमार्ग' |
अभिनय गर्दा ध्यान दिने कुरा। कोष्ठकभित्रका निर्देशन (जुरुक्क उठेर खाटमा पल्टिँदै, कोठामा यताउति घुम्दै, गम्भीर हुँदै, प्रसन्न हुँदै) शरीरको चाल र अनुहारको भावले देखाउनुहोस्; यी निर्देशन ठुलो स्वरमा पढिँदैनन्। "ओहो!", "धत्!", "हैट" जस्ता शब्दमा स्वरको उतारचढाव ल्याउनुहोस्। अन्त्यमा हजुरआमाको स्वर अर्को साथीले नेपथ्यबाट बोलिदिए दृश्य जीवन्त हुन्छ।
"मनोवाद भनेको के हो?" भन्ने प्रश्नमा परिभाषा, कम्तीमा दुई विशेषता र पाठबाट एउटा उदाहरण लेख्नुहोस्। कोष्ठकभित्रका अंश "मञ्च निर्देशन" हुन् भन्ने उल्लेख गर्नु राम्रो बुँदा हो।
१०.३ भाषिक संरचना: संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात
यी तीनै अव्यय (नफेरिने) पदवर्ग हुन् — लिङ्ग, वचन वा पुरुषअनुसार यिनको रूप फेरिँदैन।
| पदवर्ग | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| संयोजक | दुई शब्द, पदावली वा वाक्य जोड्ने | र, अनि, तर, वा, कि, किनभने, त्यसैले, जब…तब, जहिले…तहिले, यदि…भने |
| विस्मयादिबोधक | आश्चर्य, हर्ष, दुःख, डर, घृणा जस्ता आकस्मिक भाव प्रकट गर्ने; प्रायः वाक्यको सुरुमा आउँछ र पछि (!) लाग्छ | ओहो!, आहा!, आत्था!, लौन!, अरे!, बाफरे!, आम्मै!, धत्!, बिचरा!, हैट! |
| निपात | वाक्यमा जोड, आग्रह, शङ्का, सुनेको कुरा जस्ता अर्थ थप्ने; प्रायः वाक्यको बिचमा वा अन्त्यमा आउँछ | त, नि, पो, रे, है, न, क्या, व्यारे, चाहिँ |
संयोजकका प्रकार। (क) संयोजक (समान दर्जा जोड्ने): र, अनि, तथा — "विनोद उठे अनि खाना खान गए।" (ख) विकल्पबोधक: वा, कि — "खानेकुरा किनूँ कि लाउने कुरा?" (ग) विरोधबोधक: तर, तापनि — "पैसा थोरै छ तर उपहार दिनैपर्छ।" (घ) कारणबोधक: किनभने, त्यसैले — "उनी खुसी छन् किनभने उपहार तयार भयो।" (ङ) जोडी संयोजक: जब…तब, यदि…भने, जहिले…तहिले।
पाठबाट निपातका उदाहरण। "पर्सि त आइहाल्छ।" "मैले केही दिए पो उहाँले देखाउन पाउनुहुने छ।" "केही त पाइहालिन्छ नि।" "कडा मिजास चाहिँ अझै बाँकी छ।" "निस्किऊँ कि क्या हो?"
"जब…तब" मा 'तब' संयोजक हो, तर "पर्सि त आइहाल्छ" मा 'त' निपात हो। "खानेकुरा किनूँ कि लाउने कुरा" मा 'कि' संयोजक हो, तर "निस्किऊँ कि क्या हो?" मा शङ्का थप्ने निपात हो। पद छुट्याउँदा वाक्यमा त्यसले के काम गरेको छ, त्यो हेर्नुहोस्। परीक्षण: निपात हटाउँदा वाक्यको मूल अर्थ रहन्छ, केवल जोड हराउँछ; संयोजक हटाउँदा दुई भाग जोडिँदैनन्।
व्याकरणको नमुना उत्तर
प्रश्न। तलको अनुच्छेदबाट संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात छुट्याउनुहोस्: "रञ्जन आँगनमा खेल्दै थिए अनि आमा चामल केलाउँदै हुनुहुन्थ्यो। बाफरे! सर्प त निकै ठुलो रहेछ। बाबु! यता आऊ है नत्र सर्पले डस्न सक्छ नि।"
उत्तर।
| संयोजक | विस्मयादिबोधक | निपात |
|---|---|---|
| अनि, नत्र | बाफरे!, बाबु! (सम्बोधन) | त, है, नि |
वर्णविन्यास: ग्यँ र ज्ञ। संस्कृतबाट आएका शब्दमा ज्ञ लेखिन्छ, उच्चारण 'ग्यँ' जस्तो भए पनि: ज्ञान, विज्ञान, यज्ञ, प्रतिज्ञा, प्रज्ञा, जिज्ञासा, अज्ञात। ठेट नेपाली अनुकरणात्मक शब्दमा ग्य लेखिन्छ: ग्याइँगुइँ, फग्ल्याँटा, कोग्ल्याँटो, गोल्याँसो। जस्तै अशुद्ध "प्रतिग्याँ, विग्यँ" लाई शुद्ध गर्दा प्रतिज्ञा, विज्ञ हुन्छ।
१०.४ शब्दभण्डार: पर्यायवाची शब्द र शब्दार्थ
पाठका शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| काँस | तामा र राङ मिलाएर बनेको उपधातु |
| चौरासी पूजा | उमेर ८४ वर्ष पुगेपछि गरिने पूजा |
| आरोग्य | रोग नलागेको अवस्था, तन्दुरुस्ती |
| ममतामयी | ममताले भरिपूर्ण |
| वात्सल्य | आमाबुबा वा ठुला मान्छेको सन्तानप्रतिको ममता |
| मिजास | शीलस्वभाव |
| हर्षविभोर | खुसीले विह्वल |
| द्विविधा | अलमल, दोधार |
| पूर्णकद | पूरै शरीर देखिने आकार |
| स्मरणीय | सम्झना गर्न लायक |
| साइनु | नातागोता |
| सरम | लाज |
| आमाजू | पतिकी दिदी |
| नन्द | पतिकी बहिनी |
| साढुभाइ | सालीको पति (श्रीमतीकी दिदीबहिनीको पति) |
| फुपाजु | बुबाकी दिदीबहिनीको पति |
| फ्रेम | तस्बिर, ऐना आदिमा लगाइने चौतर्फी बार |
पर्यायवाची शब्द — एउटै वा उस्तै अर्थ दिने शब्द।
| शब्द | पर्यायवाची |
|---|---|
| उपहार | कोसेली, सौगात, भेटी |
| उत्सव | पर्व, समारोह |
| हर्ष | खुसी, आनन्द, प्रसन्नता |
| सम्झना | स्मरण, याद |
| लाज | सरम, लज्जा |
| मन | चित्त, हृदय |
| तस्बिर | चित्र, छवि |
| ममता | माया, स्नेह, वात्सल्य |
| बुद्धि | विवेक, अक्कल |
| आशीर्वाद | आशिष, शुभाशिष |
'जन्मोत्सव' को पर्यायवाची 'वार्षिकोत्सव' होइन — वार्षिकोत्सव संस्था वा विद्यालयको वार्षिक समारोह हो। 'जन्मोत्सव' का लागि 'जन्मदिन', 'जन्मजयन्ती' (महापुरुषका सन्दर्भमा) उपयुक्त हुन्छन्।
१०.५ अनुकरणात्मक मनोवाद लेखन र सार लेखन
मनोवाद लेखनका चरण
- शीर्षक र अवस्था छान्नुहोस् — खुलदुली जगाउने क्षण (नयाँ कक्षाको पहिलो दिन, साथीलाई पर्खँदा, परीक्षाको अघिल्लो रात)।
- सुरुमा कोष्ठकमा स्थान, समय र पात्रको अवस्था लेख्नुहोस्।
- प्रथम पुरुषमा आफैँसँग प्रश्न गर्दै, सम्झना र चिन्ता मिसाउँदै लेख्नुहोस्।
- सोच फेरिँदा कोष्ठकमा सङ्केत वा अपूर्ण वाक्य (....) राख्नुहोस्।
- निष्कर्षमा पुगेर टुङ्ग्याउनुहोस्।
(विद्यालयको मूलढोकाबाहिर बिहान ९ बजे। सुमन घडी हेर्दै छ।)
ओहो! नौ बजिसक्यो, अनि रमेश अझै आएन। हिजो त "ठिक साढे आठमा आउँछु" भनेको थियो नि। कि बाटामा केही भयो? (चिन्तित हुँदै यताउति हेर्छ) छि! म पनि कस्तो — नराम्रो कुरा मात्र सोच्छु। बरु ऊ आयो भने पो सँगै परियोजना बुझाउने हो, नत्र आधा काम मेरो झोलामा चाहिँ छ। (हतारिँदै झोला खोल्छ) आहा! उसको भाग पनि मसँगै रहेछ। अब पर्खिनुको अर्थ छैन; म आफैँ बुझाउँछु र दुवैको नाम लेखिदिन्छु। (मुसुक्क हाँस्दै भित्र पस्छ)
सार लेखनका नियम
सार भनेको मूल पाठको मुख्य कुरा मात्र छोटकरीमा आफ्नै शब्दमा लेख्नु हो। (१) पाठ दुई पटक पढी मुख्य बुँदा टिप्नुहोस्; (२) उदाहरण, संवाद र दोहोरिएका कुरा हटाउनुहोस्; (३) प्रायः मूल पाठको एक तिहाइभन्दा छोटो राख्नुहोस्; (४) अन्य पुरुष र भूतकालमा लेख्नुहोस्; (५) आफ्नो विचार नथप्नुहोस्।
बझाङको खप्तड छान्ना गाउँपालिकामा बस्ने विनोद चन्द विद्यालयबाट फर्केपछि आफ्नो कोठामा हजुरआमाको ८४ औँ जन्मदिन र चौरासी पूजामा के उपहार दिने भनेर सोचमा पर्छन्। उनी हजुरआमाको माया, उहाँको स्वस्थ तर कडा स्वभाव र उहाँले सिकाएका नातासम्बन्धलाई सम्झन्छन्। थोरै पैसा भएकाले र उपहार नलिनुहोला भन्ने डरले उनी द्विविधामा पर्छन्। साथीसँग मिलेर उपहार किन्ने विचार आउँदा आफैँ लज्जित हुन्छन्। अन्त्यमा उनले हप्ता दिनअघि बनाएको हजुरआमाको पूर्णकदको तस्बिर फ्रेममा राखी फूलको माला सहित उपहार दिने निर्णय गर्छन्। त्यत्तिकैमा हजुरआमाले खाना खान बोलाउनुहुन्छ।
सुनाइ। पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १० शिक्षकबाट सुनेर त्यसमा आएको पात्रले के उपलब्धि पाइन्, कसको सुझावअनुसार तयारी गरिन् र अब के लक्ष्य लिइन् भन्ने बुँदा टिप्नुहोस्। सुन्दा नाम, सङ्ख्या र कारण जनाउने शब्दमा विशेष ध्यान दिनुहोस्।
पाठको सार
- 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मनोवाद (एकालाप) हो; पात्र विनोद चन्द, बझाङको खप्तड छान्ना गाउँपालिका; स्थान आफ्नै कोठा, समय अपराह्न ३ बजे।
- पर्सि हजुरआमाको ८४ औँ जन्मदिन र चौरासी पूजा छ; विनोद के उपहार दिऊँ भनेर दुई घण्टा घोत्लिन्छन्।
- हजुरआमा वात्सल्यमयी, परिश्रमी र स्वस्थ हुनुहुन्छ; उहाँले नातिलाई नातागोता सिकाउनुभएको छ।
- पैसाको कमी, लाज र डरले द्विविधा जन्माउँछ; अन्त्यमा आफैँले बनाएको तस्बिर फ्रेममा राखी फूलको माला सहित दिने निर्णय हुन्छ।
- सन्देश: उपहार हृदयबाट समर्पण गरिन्छ; ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान र समय दिनुपर्छ।
- मनोवादका विशेषता: एक पात्र, प्रथम पुरुष, आफैँ प्रश्न-उत्तर, कोष्ठकमा सङ्केत।
- व्याकरण: संयोजक (जोड्ने), विस्मयादिबोधक (आकस्मिक भाव), निपात (जोड वा अर्थ थप्ने); ज्ञ र ग्य को सही प्रयोग।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' कुन विधाको पाठ हो? [1] (क) कथा (ख) संवाद (ग) मनोवाद (घ) निबन्ध
- विनोदकी हजुरआमा कति वर्षकी हुनुहुन्छ? [1] (क) ७५ (ख) ८० (ग) ८४ (घ) ९०
- विनोद कुन जिल्लामा बस्छन्? [1] (क) डोटी (ख) बझाङ (ग) अछाम (घ) बाजुरा
- फुपू-फुपाजु कहिले घरमा आउनुभएको थियो? [1] (क) दसैँमा (ख) तिहारमा (ग) आमाको मुख हेर्ने दिन (घ) चौरासी पूजामा
- विनोदले अन्त्यमा कस्तो उपहार दिने निर्णय गरे? [1] (क) नयाँ लुगा (ख) फ्रेममा राखिएको हजुरआमाको तस्बिर र फूलको माला (ग) मिठाई (घ) साथीसँग मिलेर किनेको उपहार
- "मैले केही दिए पो उहाँले देखाउन पाउनुहुने छ।" — रेखाङ्कित पद कुन हो? [1] (क) संयोजक (ख) निपात (ग) विस्मयादिबोधक (घ) नामयोगी
समूह क का उत्तर
१. (ग) — एउटै पात्रको आत्मसंवाद भएकाले मनोवाद।
२. (ग) — चौरासी पूजा ८४ वर्ष पुगेपछि गरिन्छ।
३. (ख) — खप्तड छान्ना गाउँपालिका, बझाङ।
४. (ग) — आमाको मुख हेर्ने दिन; नन्द-आमाजू चाहिँ दसैँमा आएका थिए।
५. (ख) — हप्ता दिनअघि आफैँले बनाएको पूर्णकदको तस्बिर।
६. (ख) — 'पो' ले जोड दिएको छ; हटाउँदा पनि वाक्य चल्छ।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- विनोदकी हजुरआमाको स्वास्थ्य कस्तो छ? [2]
- विनोदले हजुरआमाबाट कुन कुन नाता थाहा पाएका थिए? [2]
- मनोवादका कुनै चार विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
- संयोजक र निपातमा के फरक छ? एक एक उदाहरण दिनुहोस्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. हजुरआमा ८४ वर्षकी भए पनि स्वस्थ हुनुहुन्छ। निधारभरि चाउरी परेका छन्, गाला भित्र पसेका छन् र लट्ठी टेकेर हिँड्नुहुन्छ; तैपनि दिनहुँ खेतबारीसम्म पुगेर आउनुहुन्छ। उहाँका कान राम्रै सुन्छन् र चस्मा लगाउनुपर्ने अवस्था छैन। कडा मिजास अझै बाँकी छ।
२. हजुरआमाले बारम्बार बुझाइदिनुभएकाले विनोदले दिदी, भिनाजु, देवर, देवरानी, साढुभाइ र साली जस्ता नातासम्बन्ध बुझेका थिए। तर नन्द र आमाजूबारे बुझाउनुभएको थिएन, त्यसैले दसैँमा उनी अलमलिएका थिए।
३. (क) एउटै पात्र आफैँसँग बोल्छ; (ख) प्रथम पुरुष शैलीमा हुन्छ; (ग) आफैँ प्रश्न गरेर आफैँ उत्तर खोजिन्छ; (घ) सोच फेरिँदा कोष्ठकमा सङ्केत वा अपूर्ण वाक्य राखिन्छ; (ङ) सोचाइ निष्कर्षमा पुगेपछि टुङ्गिन्छ। (कुनै चार)
४. संयोजकले दुई शब्द वा वाक्य जोड्छ, जस्तै: "पैसा थोरै छ तर उपहार दिनैपर्छ।" निपातले वाक्यमा जोड वा विशेष अर्थ थप्छ र हटाउँदा पनि वाक्य पूरा रहन्छ, जस्तै: "पर्सि त आइहाल्छ।"
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मनोवादको सार लेख्नुहोस्। [4]
- "जन्मोत्सवमा महँगा सामान नै उपहार दिनुपर्छ भन्ने धारणा गलत हो" — यो कुरा मनोवादका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
- भाव विस्तार गर्नुहोस्: "उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ।" [4]
समूह ग का उत्तर
१. १०.५ को नमुना सार हेर्नुहोस्। पूरा अङ्कका लागि यी बुँदा अनिवार्य छन्: पात्र र ठाउँ; ८४ औँ जन्मदिन र चौरासी पूजाको अवसर; हजुरआमाको सम्झना र नातागोता; पैसा र लाजको द्विविधा; साथीसँग मिल्ने विचारमा लज्जा; तस्बिर, फ्रेम र मालाको निर्णय; हजुरआमाले खाना खान बोलाएपछिको अन्त्य।
२. विनोदसँग खाजाखर्च जोगाएको थोरै पैसा मात्र छ। महँगो उपहार किन्न नसकेर उनी द्विविधामा पर्छन्, तर अन्त्यमा हप्ता दिनअघि आफैँले बनाएको हजुरआमाको पूर्णकदको तस्बिर फ्रेममा राखेर र बगैँचाका फूलको माला गाँसेर दिने निर्णय गर्छन्। यो उपहार सस्तो छ, तर यसमा नातिको श्रम, सिप र माया छ, त्यसैले हजुरआमाका लागि अमूल्य हुन्छ। विनोद स्वयम् भन्छन् — "उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ। उपहार आफैँमा भरिपूर्ण हुन्छ।" उनी एक ठाउँमा "सबेरै उठेर ढोग्छु, टीका लगाएर छेउमा बस्छु, यत्ति भए पुगिहाल्छ" पनि भन्छन्। यसबाट ज्येष्ठ नागरिकलाई महँगो सामानभन्दा सम्मान, साथ र समय प्रिय हुन्छ भन्ने देखिन्छ। त्यसैले महँगो सामान नै उपहार हुनुपर्छ भन्ने धारणा गलत हो।
३. उपहार वस्तु मात्र होइन, दिने व्यक्तिको भावना बोकेर आउने माध्यम हो। मनबाट, श्रद्धा र मायासाथ दिइएको सानो उपहार पनि पाउनेका लागि ठुलो हुन्छ, तर देखावटी रूपमा दिइएको महँगो वस्तुले मन छुँदैन। 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मा विनोदले पैसा थोरै भए पनि आफैँले बनाएको तस्बिर दिने निर्णय गर्छन्; त्यसमा उनको सिप, समय र माया छ। उपहार दिँदा मूल्यभन्दा भावना, पाउने व्यक्तिको रुचि र दिने तरिका महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। त्यसैले हृदयबाट समर्पण गरिएको उपहार नै साँचो उपहार हो।
वस्तुगत अभ्यास
सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]
१. मनोवादको अर्को नाम के हो? (क) संवाद (ख) एकालाप (ग) दैनिकी (घ) नियात्रा
२. 'आमाजू' भनेको को हो? (क) पतिकी दिदी (ख) पतिकी बहिनी (ग) सालीको पति (घ) बुबाकी दिदी
३. "आत्था! मेरो हात काट्यो।" — रेखाङ्कित पद कुन हो? (क) निपात (ख) संयोजक (ग) विस्मयादिबोधक (घ) क्रियायोगी
४. "जब सुमित्राले पढाइ सकिन् तब गाउँ फर्किन्।" — रेखाङ्कित पद कुन हो? (क) संयोजक (ख) निपात (ग) नामयोगी (घ) सर्वनाम
५. कुन शब्द शुद्ध छ? (क) प्रतिग्याँ (ख) विग्यान (ग) जिज्ञासा (घ) यग्य
वस्तुगत अभ्यासका उत्तर
१. (ख) एकालाप।
२. (क) पतिकी दिदी।
३. (ग) विस्मयादिबोधक — पीडाको भाव।
४. (क) संयोजक — जब…तब जोडी संयोजक।
५. (ग) जिज्ञासा।
Practise more: Nepali question bank