नेपालको वैदेशिक व्यापार (प्रबन्ध)

व्यापार भनेको वस्तु वा मालसामान किनबेच गर्ने काम हो। जब यो किनबेच दुई देशबिच हुन्छ, त्यसलाई वैदेशिक व्यापार भनिन्छ। नेपाल प्राचीन कालदेखि नै व्यापारमा समृद्ध रहेको कुरा विदेशी यात्रीका पुस्तक र ऐतिहासिक सामग्रीमा उल्लेख छ — लिच्छविकालमा तिब्बत र भारतसँग, र सेनवंशीका पालामा पाल्पा हुँदै जवाहरात, कपास, ऊन, जडीबुटी, घोडा, हात्ती र फलामको निर्यात हुन्थ्यो। तर आज नेपालको आयात निर्यातभन्दा झन्डै दस गुणा बढी छ। यो पाठले व्यापारको अर्थदेखि वैदेशिक व्यापारका समस्या र सम्भावनासम्मको यात्रा गर्छ।

९.१ पाठको परिचय

यो प्रबन्ध (वस्तुपरक/सूचनामूलक निबन्ध) हो। प्रबन्धमा कविता वा कथाजस्तो भावना हुँदैन — तथ्य, परिभाषा, वर्गीकरण र विश्लेषण हुन्छ। यस पाठको उद्देश्य विद्यार्थीलाई आफ्नो देशको व्यापारको अवस्था बुझाउनु र व्यापार सुधारमा चासो जगाउनु हो।

९.२ व्यापारको परिचय र प्रकार

कुनै पनि वस्तु वा मालसामान खरिद अथवा उत्पादन गरेर बिक्रीवितरण गर्ने कार्यलाई व्यापार भनिन्छ। व्यापारको सामान्य उद्देश्य नाफा कमाउनु हो, तर यसलाई नाफामूलक र सेवामूलक दुवै व्यवसाय मानिन्छ।

प्रकार	अर्थ
स्थानीय व्यापार	स्थानीय स्तरमा उत्पादित वस्तु त्यहीँ बेचबिखन गर्नु
राष्ट्रिय व्यापार	देशका कुनै भूभागमा उत्पादित वस्तु देशभित्रै अर्को स्थानमा किनबेच गर्नु
अन्तर्राष्ट्रिय (वैदेशिक) व्यापार	अर्को मुलुकमा वस्तु वा मालसामान किनबेच गर्नु

वस्तु विनिमय प्रथा र मुद्राको विकास

मुद्राको प्रचलन हुनुभन्दा अगाडि मानिसले अन्न, वस्तुभाउ र सामान साटासाट गरेर आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्थे। यसलाई वस्तु विनिमय भनिन्छ।

वस्तु विनिमयका समस्या	व्याख्या
मापनको अभाव	एउटा गाई बराबर कति अन्न हुन्छ भन्ने निश्चित मापन थिएन
विभाजनको कठिनाइ	गाई काटेर आधा दिन मिल्दैन, तर धान भाँड्न मिल्छ
भण्डारणको समस्या	अन्न, फलफूल र वस्तुभाउ लामो समय राख्न सकिँदैन
मागको मेल नमिल्नु	जसलाई मेरो वस्तु चाहियो, उसको वस्तु मलाई चाहिन सक्छ

मुद्राको प्रचलन भएपछि यी समस्या हटे र स्थानीय, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय — तीनै किसिमका व्यापारको आधार मुद्रा बन्यो।

९.३ नेपालको ऐतिहासिक व्यापार

कालखण्ड	व्यापारको अवस्था
प्राचीन/लिच्छविकाल	कृषि र पशुपालनका साथै मूर्ति, धातु र तेलसम्बन्धी उद्योग अर्थतन्त्रका आधार; बाह्य व्यापार तिब्बत र भारतसँग; मानाङ्क, गुणाङ्क जस्ता सिक्का प्रचलनमा
सेनवंशी काल	कृषि र घरेलु उद्योगको राम्रो विकास; चर्मकार, लोहकार, सुवर्णकार, ताम्रकारजस्ता व्यावसायिक वर्ग विभाजन; पाल्पा राज्य भारत र तिब्बतको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र
पाल्पाबाट निर्यात	जवाहरात, कपास, ऊन, धागो, जडीबुटी, घोडा, हात्ती, खाद्यान्न र फलाम
व्यापारको व्यवस्था	व्यापार सहज बनाउन सिक्का बनाउने टकसारसमेत स्थापना गरिएको पाठमा उल्लेख छ

९.४ आजको वैदेशिक व्यापार

निर्यात भनेको देशभित्र उत्पादित वस्तु विदेशमा बेच्नु हो; आयात भनेको विदेशबाट वस्तु किनेर भित्र्याउनु हो।

अवस्था	पहिचान	अर्थ
सन्तुलित व्यापार	निर्यात = आयात	जति बेच्यो, त्यति नै किन्यो
अनुकूल व्यापार (बचत)	निर्यात > आयात	विदेशी मुद्रा देशभित्र भित्रिन्छ
प्रतिकूल व्यापार (घाटा)	आयात > निर्यात	विदेशी मुद्रा देशबाट बाहिरिन्छ

नेपालमा दशकौँदेखि व्यापार घाटा छ — आयात निर्यातभन्दा धेरै गुणा बढी छ। आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा नेपालले करिब १ खर्ब ५२ अर्ब रुपियाँको वस्तु निर्यात गर्दा करिब १५ खर्ब ९३ अर्ब रुपियाँको वस्तु आयात गर्‍यो। कुल व्यापारको आधाभन्दा बढी हिस्सा भारतसँग छ। निर्यातमा अलैँची, गलैँचा, तयारी पोसाक, चिया, अदुवा, जडीबुटी, हस्तकला र बिजुली पर्छन्; आयातमा पेट्रोलियम पदार्थ, मेसिन तथा उपकरण, सवारी साधन, औषधि, खाद्य तेल र दैनिक उपभोग्य वस्तु पर्छन्।

तालिका/रेखाचित्र पठनको नमुना उत्तर

प्रश्न। माथिको रेखाचित्र हेरी तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्: (क) व्यापार घाटा कति छ? (ख) निर्यात आयातको कति प्रतिशत छ? (ग) निष्कर्ष के निस्कन्छ?

उत्तर। (क) व्यापार घाटा = आयात − निर्यात = १,५९३ − १५२ = १,४४१ अर्ब रुपियाँ (करिब १४ खर्ब ४१ अर्ब)। (ख) निर्यात आयातको \frac{152}{1593}\times100\approx9.5 प्रतिशत मात्र छ। (ग) नेपालले सय रुपियाँको सामान किन्दा साढे नौ रुपियाँजति मात्र बेच्छ; व्यापार अत्यन्त प्रतिकूल छ, त्यसैले उत्पादन र निर्यात बढाउनु अनिवार्य छ।

ध्यान दिनुहोस्। रेखाचित्रको उत्तरमा सङ्ख्या, हिसाब र एक वाक्यको निष्कर्ष — तीनै चाहिन्छ।

व्यापार घाटाका कारण

1. कच्चा पदार्थको निर्यात र तयारी वस्तुको आयात। नेपालले कच्चा जडीबुटी निर्यात गरेर त्यसैको तयारी औषधि महँगो मूल्यमा आयात गर्छ।
2. औद्योगिक पछौटेपन। ठुला उद्योगको कमी; उत्पादन लागत बढी।
3. उपभोक्तावादी चेतना। विदेशी वस्तुप्रति मोह र आयातित वस्तुको माग।
4. पूर्वाधारको कमी। उत्पादन केन्द्रबाट बन्दरगाहसम्म ढुवानी महँगो र ढिलो।
5. सिप र प्रविधिको अभाव। उच्च मूल्य अभिवृद्धि गर्ने क्षमता कमजोर।
6. राजनीतिक अस्थिरता र नीतिगत अस्थिरता। लगानी गर्ने वातावरण कमजोर।

सुधारका उपाय

1. निर्यातमूलक उत्पादन — अलैँची, अदुवा, कफी, चिया, जडीबुटी र हस्तकलालाई थप प्रशोधन गरेर बेच्नु।
2. आयात प्रतिस्थापन — जुन वस्तु भित्र्याइन्छ, त्यही स्वदेशमै बनाउने प्रयास।
3. गुणस्तर र पहिचान — नेपाली जडीबुटी, चिया र अलैँचीको गुणस्तर प्रमाणित गरी नेपाली छापमा बेच्नु।
4. पूर्वाधार सुधार — सडक, बिजुली, भन्सार प्रक्रिया र भण्डारण।
5. पर्यटन र विद्युत् — पर्यटन सेवाको निर्यात हो र विदेशी मुद्रा आर्जनको बलियो स्रोत हो; जलविद्युत् भारत र बङ्गलादेशसम्म बेच्ने ठुलो सम्भावना छ।
6. घरबास र साना उद्यम — स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोड्नु।

९.५ मुख्य भाव र सन्देश

मुख्य भाव। नेपालको वैदेशिक व्यापारको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, वर्तमान अवस्था र सुधारको आवश्यकता।

सन्देश।

1. व्यापार बिना देश चल्दैन। निर्यात बढाउनु र आयात घटाउनु दुवै आवश्यक।
2. ऐतिहासिक समृद्धि सम्भव थियो, फेरि पनि सम्भव छ। पाल्पा हुँदै तिब्बतसम्म व्यापार हुने देशले आज घाटा बेहोरिरहनु आवश्यक छैन।
3. कच्चा पदार्थ निर्यात गर्नु घाटाको मुख्य कारण हो। प्रशोधन गरेर बेच्नुपर्छ।
4. गुणस्तर र भरपर्दो आपूर्ति नै निर्यातको आधार। विदेशी क्रेतालाई एक पटक ढिलो वा घटिया माल गयो भने बजार गुम्छ।
5. आत्मनिर्भरता पहिलो कदम। आफूले उत्पादन गर्न सक्ने वस्तु आयात गर्नु हुँदैन।

९.६ भाषाशैली

पाठ वस्तुपरक र सूचनामूलक शैलीमा छ। यसमा कल्पना नभई तथ्य, परिभाषा, वर्गीकरण, तालिका र विश्लेषण छन्। वाक्य सरल र सूचनाकेन्द्रित छन्।

विशेषता	उदाहरण	प्रभाव
परिभाषा	"कुनै पनि वस्तु वा मालसामान खरिद अथवा उत्पादन गरेर बिक्रीवितरण गर्ने कार्यलाई व्यापार भनिन्छ"	विषय स्पष्ट हुन्छ
वर्गीकरण	स्थानीय, राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय	बुझ्न सजिलो
ऐतिहासिक सन्दर्भ	लिच्छविकाल, सेनवंशी, पाल्पा	विश्वसनीयता बढ्छ
तथ्य र आँकडा	निर्यात-आयातको तुलना	तर्क बलियो हुन्छ
कारण र उपाय	घाटाका कारण, सुधारका उपाय	विश्लेषणात्मक बन्छ

९.७ पाठबाट शब्दार्थ र पारिभाषिक शब्द

कुनै विषय वा क्षेत्रमा निश्चित अर्थमा प्रयोग हुने शब्दलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ। व्यापार, अर्थशास्त्र, विज्ञान जस्ता विषयका यस्ता शब्दको अर्थ सामान्य बोलचालको अर्थभन्दा साँघुरो र ठ्याक्कै हुन्छ। प्रविधि वा सिपसँग सम्बन्धित शब्दलाई प्राविधिक शब्द भनिन्छ (जस्तै: प्रशोधन, टकसार, पारवहन)।

शब्द	अर्थ
वस्तु विनिमय	मुद्रा नभई वस्तु साटासाट गर्ने प्रथा
मुद्रा	सरकारबाट प्रचलनमा ल्याइएको चलनचल्तीको धन
निर्यात	देशभित्र उत्पादित वस्तु विदेशमा बेच्नु
आयात	विदेशबाट वस्तु किनेर भित्र्याउनु
व्यापार सन्तुलन	निर्यात र आयातबिचको सम्बन्ध
टकसार	सिक्का छाप्ने कार्यालय
निर्यातमूलक	निर्यातमा आधारित
प्रशोधन	कच्चा पदार्थलाई तयारी वस्तुमा परिणत गर्ने काम
भन्सार	सीमामा लाग्ने कर र त्यसको कार्यालय
घाटा	खर्च वा आयात आम्दानीभन्दा बढी हुनु

९.८ व्याकरण: पदवर्ग — नामयोगी र क्रियायोगी

(क) नामयोगी

नाम वा सर्वनामपछि आएर त्यसको वाक्यका अरू पदसँगको सम्बन्ध देखाउने अव्यय शब्दलाई नामयोगी भनिन्छ। यिनको रूप लिङ्ग, वचन वा कालअनुसार फेरिँदैन।

नामयोगी	उदाहरण
माथि, मुनि	घरमाथि सोलार छ।
भित्र, बाहिर	देशभित्र उत्पादन बढाउनुपर्छ।
सँग, साथ	नेपालको व्यापार भारतसँग बढी छ।
लागि, निम्ति	निर्यातका लागि गुणस्तर चाहिन्छ।
बारे, विरुद्ध	व्यापार घाटाबारे छलफल भयो।
तिर, तर्फ	सामान बन्दरगाहतर्फ पठाइयो।
अघि, पछि, नजिक	भन्सारनजिक गोदाम छ।

(ख) क्रियायोगी

क्रियाको समय, ठाउँ, तरिका वा मात्रा बताउने शब्दलाई क्रियायोगी (क्रियाविशेषण) भनिन्छ।

भेद	प्रश्न	उदाहरण
कालवाचक	कहिले?	आज सामान आयो। सधैँ घाटा भइरहेको छ।
स्थानवाचक	कहाँ?	यहाँ अलैँची फल्छ। सामान भित्र ल्याइयो।
रीतिवाचक	कसरी?	भन्सारमा काम छिटो हुनुपर्छ।
परिमाणवाचक	कति?	नेपालले धेरै आयात गर्छ।

व्याकरणको नमुना उत्तर

प्रश्न। तलका वाक्यबाट नामयोगी र क्रियायोगी छुट्याउनुहोस्: (क) नेपालले भारतसँग धेरै व्यापार गर्छ। (ख) निर्यातका लागि उद्योगहरू छिटो खुल्नुपर्छ। (ग) हिजो भन्सारनजिक ठुलो जाम थियो।

उत्तर।

वाक्य	नामयोगी	क्रियायोगी
(क)	सँग	धेरै (परिमाणवाचक)
(ख)	लागि	छिटो (रीतिवाचक)
(ग)	नजिक	हिजो (कालवाचक)

शब्दभण्डार र प्रयोग

शब्द	अर्थ	वाक्यमा प्रयोग
आयात	विदेशबाट वस्तु भित्र्याउनु	नेपालमा पेट्रोलियम आयात हुन्छ।
निर्यात	स्वदेशी वस्तु विदेश पठाउनु	अलैँची र गलैँचा मुख्य निर्यात हुन्।
व्यापार घाटा	आयात निर्यातभन्दा बढी हुने अवस्था	व्यापार घाटा घटाउनु आजको आवश्यकता हो।
प्रशोधन	कच्चा पदार्थलाई तयारी वस्तु बनाउनु	प्रशोधनले मूल्य अभिवृद्धि गर्छ।
विप्रेषण	विदेशबाट घर पठाइने रकम	विप्रेषणले उपभोग धान्दै आएको छ।
पारवहन	तेस्रो देशसम्म सामान ओसारपसारको सुविधा	भूपरिवेष्टित देशलाई पारवहन अपरिहार्य छ।

क्रियाकलाप र परियोजना

चार अङ्कको नमुना उत्तर

प्रश्न. व्यापार घाटा घटाउने चार उपाय लेख्नुहोस्। [4]

उत्तर. (क) स्वदेशी उत्पादन वृद्धि — आयात प्रतिस्थापन गर्ने गरी कृषि र उद्योगमा लगानी। (ख) प्रशोधनसहित निर्यात — कच्चा पदार्थ नभई मूल्य अभिवृद्धि गरी तयारी वस्तु निर्यात। (ग) ऊर्जामा आत्मनिर्भरता — जलविद्युत् उत्पादन बढाई पेट्रोलियमको निर्भरता घटाउने र विद्युत् निर्यात गर्ने। (घ) सेवा निर्यात — पर्यटन, सूचना प्रविधि र सिपयुक्त श्रमको निर्यात; साथै स्वदेशी वस्तुको उपभोगमा जोर।

पाठको विश्लेषण

पक्ष	विवरण
विधा	प्रबन्ध (तथ्यपरक विश्लेषण)
विषय	नेपालको वैदेशिक व्यापारको अवस्था
मुख्य तथ्य	आयात निर्यातभन्दा धेरै गुणा बढी; व्यापार घाटा ठुलो
प्रमुख आयात	पेट्रोलियम पदार्थ, मेसिन तथा उपकरण, सवारी साधन, औषधि, खाद्य तेल
प्रमुख निर्यात	अलैँची, गलैँचा, तयारी पोसाक, चिया, अदुवा, जडीबुटी, बिजुली
निष्कर्ष	उत्पादन र प्रशोधन बढाएर मात्र घाटा घट्छ

पाठको सार

• व्यापार तीन प्रकारका हुन्छन् — स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय (वैदेशिक)।
• मुद्रा नहुँदा वस्तु विनिमय प्रथा थियो, जसका मापन, विभाजन, भण्डारण र मागको मेलजस्ता समस्या थिए; मुद्राले ती हटायो।
• लिच्छविकालमा तिब्बत र भारतसँग व्यापार; सेनवंशीका पालामा पाल्पा प्रमुख व्यापारिक केन्द्र थियो।
• आज नेपालमा ठुलो व्यापार घाटा छ — आयात निर्यातभन्दा धेरै बढी।
• घाटाका कारण: कच्चा पदार्थ निर्यात, औद्योगिक पछौटेपन, उपभोक्तावाद, पूर्वाधारको कमी, सिप-प्रविधिको अभाव र नीतिगत अस्थिरता।
• सुधारका उपाय: निर्यातमूलक उत्पादन र प्रशोधन, आयात प्रतिस्थापन, गुणस्तर र पहिचान, पूर्वाधार सुधार, पर्यटन र जलविद्युत्।
• व्यापार सन्तुलन = निर्यात − आयात; ऋणात्मक भए घाटा (प्रतिकूल)।
• व्याकरण: नामयोगी (माथि, भित्र, सँग, लागि ...) नामपछि आउँछन्; क्रियायोगी (छिटो, आज, यहाँ, धेरै ...) ले क्रियाको विशेषता बताउँछन्।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. दुई देशबिच हुने किनबेचलाई भनिन्छ — [1] (क) स्थानीय व्यापार (ख) राष्ट्रिय व्यापार (ग) वैदेशिक व्यापार (घ) खुद्रा व्यापार
2. मुद्रा नभई वस्तु साटासाट गर्ने प्रथालाई भनिन्छ — [1] (क) वस्तु विनिमय (ख) बैङ्किङ (ग) निर्यात (घ) भन्सार
3. सेनवंशीका पालामा नेपालको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र थियो — [1] (क) काठमाडौँ (ख) पाल्पा (ग) पोखरा (घ) जनकपुर
4. देशभित्र उत्पादित वस्तु विदेशमा बेच्नुलाई भनिन्छ — [1] (क) आयात (ख) निर्यात (ग) भन्सार (घ) प्रशोधन
5. आयात निर्यातभन्दा बढी हुने अवस्थालाई भनिन्छ — [1] (क) व्यापार सन्तुलन (ख) व्यापार घाटा (ग) व्यापार नाफा (घ) निर्यातमूलक
6. "छिटो" शब्द कुन पदवर्गमा पर्छ? [1] (क) नाम (ख) नामयोगी (ग) क्रियायोगी (घ) संयोजक
7. "नेपालको व्यापार भारतसँग बढी छ।" मा नामयोगी कुन हो? [1] (क) को (ख) सँग (ग) बढी (घ) छ

समूह क का उत्तर

१. (ग) — वैदेशिक (अन्तर्राष्ट्रिय) व्यापार।

२. (क) — वस्तु विनिमय।

३. (ख) — पाल्पा राज्य।

४. (ख) — निर्यात।

५. (ख) — व्यापार घाटा।

६. (ग) — क्रियायोगी, क्रियाको विशेषता बताउने।

७. (ख) — "सँग" नामपछि आएर अरू पदसँगको सम्बन्ध देखाउने नामयोगी हो।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. व्यापारका तीन प्रकार नाम लेखी कुनै एकको व्याख्या गर्नुहोस्। [2]
2. वस्तु विनिमय प्रथाका दुई समस्या लेख्नुहोस्। [2]
3. निर्यात र आयात भनेको के हो? एक-एक उदाहरण दिनुहोस्। [2]
4. नेपालमा व्यापार घाटा बढ्नुका दुई कारण लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. स्थानीय व्यापार, राष्ट्रिय व्यापार र अन्तर्राष्ट्रिय (वैदेशिक) व्यापार। राष्ट्रिय व्यापार भनेको देशका कुनै भूभागमा उत्पादित वस्तु देशभित्रै अर्को स्थानमा किनबेच गर्नु हो — जस्तै झापाको धान काठमाडौँमा बेच्नु।

२. (क) मापनको अभाव — एउटा गाई बराबर कति अन्न हुन्छ भन्ने निश्चित मापन थिएन। (ख) विभाजनको कठिनाइ — गाई काटेर आधा दिन मिल्दैन। (ग) भण्डारणको समस्या — अन्न र फलफूल लामो समय राख्न सकिँदैन। (घ) मागको मेल नमिल्नु — मेरो वस्तु चाहिनेले मेरो चाहिने वस्तु दिन सक्दैन। (कुनै दुई लेखे पुग्छ।)

३. निर्यात — देशभित्र उत्पादित वस्तु विदेशमा बेच्नु; जस्तै नेपालबाट भारतमा अलैँची र अदुवा बेच्नु। आयात — विदेशबाट वस्तु किनेर भित्र्याउनु; जस्तै नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थ भित्र्याउनु।

४. (क) नेपालले कच्चा पदार्थ (जस्तै जडीबुटी) निर्यात गरेर त्यसैको तयारी वस्तु महँगो मूल्यमा आयात गर्छ। (ख) औद्योगिक पछौटेपन र उत्पादन लागत बढी हुनु। (ग) विदेशी वस्तुप्रतिको मोह र उपभोक्तावादी चेतना। (घ) पूर्वाधारको कमी र सिप-प्रविधिको अभाव। (कुनै दुई लेखे पुग्छ।)

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. नेपालको वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था र व्यापार घाटा कम गर्ने उपाय लेख्नुहोस्। [4]
2. नेपालको ऐतिहासिक व्यापार र आजको व्यापारबिचको भिन्नता देखाउँदै, इतिहासबाट सिक्न सकिने पाठ लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. वर्तमान अवस्था। नेपालमा दशकौँदेखि व्यापार घाटा छ — आयात निर्यातभन्दा धेरै गुणा बढी। निर्यातमा कृषिजन्य वस्तु, जडीबुटी, हस्तकला, तयारी पोसाक, अलैँची, अदुवा, कफी र सीमित विद्युत् छन्; आयातमा इन्धन, मेसिन तथा उपकरण, औषधि, विद्युतीय सामग्री, खाद्य तेल र दैनिक उपभोग्य वस्तु छन्। फलस्वरूप विदेशी मुद्रा बाहिरिन्छ र विदेशी मुद्राको सञ्चितिमा दबाब पर्छ। उदाहरणका लागि, आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा करिब १ खर्ब ५२ अर्बको निर्यात र करिब १५ खर्ब ९३ अर्बको आयात हुँदा व्यापार घाटा करिब १४ खर्ब ४१ अर्ब पुग्यो। घाटा कम गर्ने उपाय। (क) थप प्रशोधन — कच्चा जडीबुटी निर्यात नगरी त्यसैको तेल, औषधि वा सुक्खा धुलो बनाएर बेच्नु, जसले उच्च मूल्य दिन्छ। (ख) आयात प्रतिस्थापन — आफूले उत्पादन गर्न सक्ने वस्तु (तरकारी, फलफूल, दाल, मसला) सकेसम्म आयात नगर्नु। (ग) गुणस्तर र पहिचान — नेपाली अलैँची, कफी र चियाको गुणस्तर प्रमाणित गरी नेपाली छापमा बेच्नु। (घ) पूर्वाधार सुधार — सडक, बिजुली, भण्डारण र भन्सार प्रक्रिया छिटो बनाउनु। (ङ) नयाँ बजार खोज्नु — भारतमा मात्र निर्भर नरही चीन, बङ्गलादेश र खाडी मुलुकतिर निर्यात बढाउनु। (च) पर्यटन र जलविद्युत् — विदेशी मुद्रा आर्जनका बलियो स्रोत बनाउनु। (छ) साना उद्यम र घरबास — स्थानीय उत्पादनलाई बजारसँग जोडेर रोजगारी सिर्जना गर्नु।

२. भिन्नता। त्यस बेला नेपालको व्यापार मूलतः निर्यातमूलक थियो — जवाहरात, कपास, ऊन, धागो, जडीबुटी, घोडा, हात्ती, खाद्यान्न र फलाम पाल्पा हुँदै भारत र तिब्बत जान्थ्यो; धातु, मूर्ति र तेल उद्योग अर्थतन्त्रका आधार थिए; टकसार कार्यालयसम्म खोलिएको थियो। आज त्यसको उल्टो अवस्था छ — निर्यात सीमित र आयात विशाल, कच्चा पदार्थ बाहिर र तयारी वस्तु भित्र। सिक्न सकिने पाठ। (क) नेपाल भौगोलिक रूपमा त्यही ठाउँमा छ र तिब्बत-भारतबिचको व्यापारिक मार्ग पनि उही छ — अवसर आज पनि उस्तै छ, सदुपयोग गर्न सकिएको छैन। (ख) त्यस बेलाको व्यापार प्रशोधित र मूल्य थपिएको वस्तुको थियो (मूर्ति, धातुका भाँडा, तेल) — आज हामी कच्चा पदार्थ मात्र पठाउँछौँ। यसैले उत्पादनमा प्रशोधन र सिप जोड्नु नै आजको आवश्यकता हो। (ग) सिपयुक्त जनशक्ति त्यस बेला चर्मकार, लोहकार, सुवर्णकार र ताम्रकारजस्ता पेसागत वर्गमा विभाजित थियो; आज त्यही सिप संरक्षण र आधुनिकीकरण गर्नुपर्छ। निष्कर्ष। व्यापारको सफलता प्राकृतिक सम्पदामा होइन, सिप, प्रशोधन र भरपर्दो आपूर्तिमा निर्भर हुन्छ — यही इतिहासको पाठ हो।

थप अभ्यास

छोटो उत्तर (२ अङ्क)

१. आयात र निर्यातबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्।

२. प्रबन्ध र निबन्धबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्।

लामो उत्तर (४ अङ्क)

३. नेपालको वैदेशिक व्यापारको अवस्था र सुधारका उपाय लेख्नुहोस्।

थप अभ्यासका उत्तर

१. आयात विदेशबाट वस्तु वा सेवा भित्र्याउनु हो; निर्यात स्वदेशी वस्तु वा सेवा विदेश पठाउनु हो।

२. प्रबन्धमा तथ्य, आँकडा र विश्लेषण प्रधान हुन्छ र निष्कर्ष प्रमाणमा आधारित हुन्छ; निबन्धमा लेखकको विचार, अनुभूति र शैली प्रधान हुन्छ।

३. अवस्था — आयात निर्यातभन्दा धेरै गुणा बढी; व्यापार घाटा ठुलो; मुख्य आयात पेट्रोलियम, सवारी, मेसिन र औद्योगिक कच्चा पदार्थ; मुख्य निर्यात अलैँची, गलैँचा, तयारी पोसाक, फलफूलको रस र फलाम-इस्पातका सामान; व्यापार मुख्यतया छिमेकी देशसँग केन्द्रित; अर्थतन्त्र विप्रेषणमा निर्भर। उपाय — स्वदेशी उत्पादन र आयात प्रतिस्थापन; प्रशोधनसहित निर्यात; जलविद्युत् र ऊर्जामा आत्मनिर्भरता; पर्यटन र सेवा निर्यात; व्यापार साझेदार विविधीकरण; गुणस्तर र प्रमाणीकरणमा सुधार; पारवहन र भण्डारणको पूर्वाधार।

वस्तुगत अभ्यास

सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]

१. आयात निर्यातभन्दा बढी हुँदा के भनिन्छ? (क) व्यापार बचत (ख) व्यापार घाटा (ग) व्यापार सन्तुलन (घ) विप्रेषण

२. नेपालको प्रमुख आयात वस्तु हो — (क) अलैँची (ख) गलैँचा (ग) पेट्रोलियम पदार्थ (घ) फलफूलको रस

३. प्रबन्धमा प्रधान हुन्छ — (क) कल्पना (ख) तथ्य र विश्लेषण (ग) छन्द (घ) संवाद

४. व्यापार घाटा घटाउने उपाय होइन — (क) स्वदेशी उत्पादन बढाउने (ख) प्रशोधनसहित निर्यात (ग) आयात बढाउने (घ) जलविद्युत् उत्पादन

५. मूल्य अभिवृद्धि भनेको — (क) कच्चा पदार्थलाई प्रशोधन गरी मूल्य बढाउनु (ख) कर बढाउनु (ग) भाउ बढ्नु (घ) ढुवानी खर्च

वस्तुगत अभ्यासका उत्तर

१. (ख) — व्यापार घाटा।

२. (ग) — पेट्रोलियम पदार्थ।

३. (ख) — तथ्य र विश्लेषण।

४. (ग) — आयात बढाउने।

५. (क) — प्रशोधनबाट मूल्य बढाउनु।