Unit 14 · पाठ · 13 min read
शैक्षिक भ्रमण (रूपक — दैनिकी)
What the syllabus asks for 5
- दैनिकी विधाको परिचय र सार
- भ्रमणको अनुभव, अवलोकन र निष्कर्ष
- भाषिक संरचना: वाक्य संरचना र वर्णविन्यास
- शब्दभण्डार: शब्दार्थ र टुक्का
- सिर्जना: निर्दिष्ट शीर्षकमा दैनिकी लेखन
'शैक्षिक भ्रमण' दैनिकी हो। गोरखाको महेन्द्रलीला माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा आठमा पढ्ने उर्मिला परियार ले वि.सं. २०८० वैशाख १५, १६ र १७ गते विद्यालयबाट गरिएको तीन दिने भ्रमणका अनुभव दिनदिनै लेखेकी छन्। पहिलो दिन चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (सौराहा), दोस्रो दिन लुम्बिनी र तेस्रो दिन पाल्पाको तानसेन को भ्रमण गरिन्छ। प्रकृति, धर्म, इतिहास र संस्कृतिको प्रत्यक्ष अवलोकनबाट कक्षाकोठाभन्दा बाहिर पनि धेरै सिकिन्छ भन्ने यस दैनिकीले देखाउँछ।
(१) दैनिकीको परिचय, ढाँचा र विशेषता। (२) तीन दिनमा घुमेका ठाउँ र त्यहाँ देखिएका मुख्य कुरा (निकुञ्ज, मायादेवी मन्दिर, अशोकस्तम्भ, पाल्पा दरबार)। (३) लुम्बिनीलाई शान्तिको उद्गमस्थल मानिनुको कारण र भ्रमणको निष्कर्ष। (४) वाक्य संरचना (काल, पक्ष, आदर, लिङ्ग, वचन, पुरुष) र पञ्चम वर्णको वर्णविन्यास।
१४.१ दैनिकी विधाको परिचय र सार
दैनिकी भनेको व्यक्तिले आफ्नो दिनभरका मुख्य काम, घटना, अनुभव र भावना मितिसहित क्रमबद्ध रूपमा लेख्ने आत्मपरक गद्य रचना हो। दैनिकीले भविष्यमा आफ्नो विगतलाई ऐनाझैँ हेर्न मद्दत गर्छ।
| विशेषता | 'शैक्षिक भ्रमण' मा |
|---|---|
| हरेक दिनको सुरुमा मिति | २०८० साल वैशाख १५, १६, १७ |
| प्रथम पुरुष (म, हामी) | "म खाजा खाएर घरबाट हिँडेँ।" |
| भूतकाल र समयक्रम | बिहान उठेदेखि राति सुत्दासम्मका घटना क्रमैसँग |
| आफूले देखेको-भोगेको कुरा | बाघले मृग सिकार गरेको, थारू नृत्य हेरेको |
| भावना र प्रतिक्रिया | "मेरो मुटु ढुकढुक भयो", "मेरो मन त्यसै लोभिइरह्यो" |
| सरल, स्वाभाविक भाषा | दैनिक बोलीका शब्द र छोटा वाक्य |
दिनगत सार
पहिलो दिन (वैशाख १५) — चितवन। बिहान योग गरी, आमाले बनाएको खाजा खाएर उर्मिला विद्यालय पुगिन्। गुरुहरूले भ्रमणका नियम बताएपछि तीनओटा बस गोरखाबाट हिँडे। आँबुखैरेनी हुँदै पृथ्वी राजमार्गबाट मुग्लिन (मर्स्याङ्दी र त्रिशूलीको सङ्गम) पुगेर बस दक्षिणतिर मोडियो। सौराहा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वार हो। निकुञ्ज चितवन, नवलपरासी, पर्सा र मकवानपुर गरी चार जिल्लामा फैलिएको, ९५२.६३ वर्ग किलोमिटरको र विश्व सम्पदा सूचीमा परेको छ। राप्ती नदी डुङ्गाले तरेर जिपमा करिब चार घण्टा जङ्गल सफारी गरियो। पथप्रदर्शकका कडा नियम सुनेर उर्मिलाको मुटु ढुकढुक भयो। आहाल खेल्दै गरेका गैँडा, मयूर, सारस, मैना जस्ता चरा र मृगको सिकार गर्दै गरेको पाटेबाघ देखियो; राजकुमार गुरुले बाघको फोटो खिच्नुभयो। यो निकुञ्ज एकसिङे गैँडाको प्रमुख बासस्थान हो र यहाँ बाघको सङ्ख्या पनि प्रशस्त छ। बिसहजारी, देवी र मुन्डा ताल; गिद्ध, घडियाल गोही र हात्तीका संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्र पनि यहीँ छन्। साँझ परम्परागत थारू नृत्य हेरियो।
दोस्रो दिन (वैशाख १६) — लुम्बिनी। बिहान सात बजे पूर्व-पश्चिम राजमार्ग हुँदै पश्चिमतिर लागेर करिब ११ बजे शान्तिको उद्गमस्थल लुम्बिनी पुगियो। त्यहाँ विभिन्न धर्म, जात र राष्ट्रियताका मानिस, धेरैजसो भिक्षु देखिए। अखण्ड दीप बलिरहेको थियो। मायादेवी मन्दिर परिसरमा करिब २,६०० वर्षअघि बुद्धको जन्म भएको थियो; उत्खननबाट भेटिएका प्राचीन मन्दिरका भग्नावशेष र सिसाको फ्रेमभित्र राखिएको बुद्धको पाइला भएको शिला सुरक्षित छन्। भारतका सम्राट् अशोकले ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा बनाएको अशोकस्तम्भ को शिलालेख बुद्धको जन्मस्थान जनाउने सबैभन्दा पुरानो र प्रामाणिक प्रमाण हो। चीन, कोरिया, जापान, थाइल्यान्ड, म्यानमार (बर्मा) आदि देशले आआफ्नै शैलीमा गुम्बा बनाएका छन्।
तेस्रो दिन (वैशाख १७) — पाल्पा। बिहान साढे छ बजे हिँडेर करिब तीन घण्टामा तानसेन पुगियो। टुँडिखेल क्षेत्र नेवारी शैलीका परम्परागत घरले सुन्दर छ; पाल्पा ढाकाको कपडा र ढलोटको करुवाका लागि प्रसिद्ध छ। सेनवंशी राजाको दरबार आयताकार छ; यसमा ६३ कोठा, दुई बुर्जा र भित्र सानो चउर छ। क्षतिग्रस्त दरबारलाई पुरानै शैलीमा पुनर्निर्माण गरिएको छ। दरबारको सङ्ग्रहालय मा सेनवंशी राजाको वंशावली, रुद्र सेन र मणिमुकुन्द सेनका चित्र, काठका ठेकी, ढिकी, हलो-जुवा, बाजागाजा र मगर जातिका वेशभूषा तथा गरगहना छन्। नेपाल-अङ्ग्रेज युद्धमा उजिरसिंह थापाको फौजले जितगढीमा अङ्ग्रेजलाई हराएपछि विजयको प्रतीकका रूपमा भगवती मन्दिर स्थापना गरिएको हो। अमरसिंह थापाले वि.सं. १८६३ मा बनाएको अमरनारायण मन्दिर पनि हेरियो। शीतलपाटी, हुलाक चोक, वसन्तपुर र टक्सार घुमेर तीन बजेतिर गोरखा फर्किँदा रात छिप्पिसकेको थियो। यात्रा "सफल, सुखद र अविस्मरणीय" रह्यो; उर्मिलाले शिक्षक र विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई धन्यवाद दिइन्।
१४.२ भ्रमणको अनुभव, अवलोकन र निष्कर्ष
| ठाउँ | अवलोकन | सिकाइ |
|---|---|---|
| चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज | एकसिङे गैँडा, पाटेबाघ, चरा, ताल, प्रजनन केन्द्र | वन्यजन्तु र जैविक विविधता संरक्षणको महत्त्व |
| थारू नृत्य | परम्परागत लोकसंस्कृति | सांस्कृतिक विविधताको सम्मान |
| लुम्बिनी | मायादेवी मन्दिर, बुद्धको पाइला भएको शिला, अशोकस्तम्भ, विभिन्न देशका गुम्बा | शान्ति, धार्मिक सहिष्णुता र इतिहासको प्रमाण |
| पाल्पा दरबार र सङ्ग्रहालय | सेनवंशी इतिहास, काष्ठकला र वास्तुकला, मगर वेशभूषा | सम्पदा जोगाउने र पुनर्निर्माणको महत्त्व |
| भगवती र अमरनारायण मन्दिर | नेपाल-अङ्ग्रेज युद्धको विजय, शिलालेख | राष्ट्रिय स्वाभिमान र वीरताको इतिहास |
निष्कर्ष। शैक्षिक भ्रमणबाट किताबमा पढेका कुरा आँखैले देखेर पक्का गर्न सकिन्छ। यसले अवलोकन गर्ने, टिपोट गर्ने, समूहमा अनुशासित भएर बस्ने र राष्ट्रिय सम्पदाप्रति गर्व गर्ने बानी विकास गर्छ।
यो वाक्य 'शैक्षिक भ्रमण' दैनिकीको दोस्रो दिनको लुम्बिनी वर्णनबाट लिइएको हो। लुम्बिनीमा संसारका धेरै देशबाट फरक धर्म, जात र राष्ट्रियताका मानिस आउँछन्। तिनीहरूबिच कुनै भेदभाव वा झगडा देखिँदैन; सबै शान्त मनले बुद्धको जन्मस्थानमा श्रद्धा अर्पण गर्छन्। बुद्धत्व भनेको ज्ञान, करुणा र शान्तिको अवस्था हो। त्यसैले लेखिकालाई सबै मानिस आफ्नो भिन्नता बिर्सेर त्यही शान्ति र ज्ञान खोज्न आएजस्तो लाग्यो। यसले लुम्बिनी धार्मिक सहिष्णुता र विश्वशान्तिको केन्द्र हो भन्ने भाव प्रकट गर्छ।
बुद्धको जन्म मायादेवी मन्दिर परिसर मा करिब २,६०० वर्षअघि भएको हो। अशोकस्तम्भ भारतका सम्राट् अशोक ले बनाएका हुन् — नेपालका कुनै राजाले होइन। "शान्तिको उद्गमस्थल" भन्नुको कारण: शान्ति र करुणाको सन्देश दिने बुद्धको जन्मस्थल, धार्मिक सहिष्णुताको नमुना र विश्वभरका तीर्थयात्रीको भेला।
१४.३ भाषिक संरचना: वाक्य संरचना र वर्णविन्यास
(क) वाक्य संरचना — काल र पक्ष
वाक्यमा कर्ता, कर्म र क्रिया मिलेर अर्थ बन्छ। क्रियाले काल (भूत, वर्तमान, भविष्यत्) र पक्ष (सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण, अज्ञात, अभ्यस्त) जनाउँछ।
| धातु र निर्देशन | वाक्य |
|---|---|
| गर् — सामान्य वर्तमान | सबै विद्यार्थी मिहिनेतसाथ गृहकार्य गर्छन्। |
| बनाउ — अज्ञात भूत | पासाङले राम्रो चित्र बनाएछ। |
| बस् — अभ्यस्त भूत | तपाईँ कहाँ बस्नुहुन्थ्यो? |
| पुग् — अपूर्ण भविष्यत् | समिरा भोलि वक्तृत्वकलामा भाग लिन बारा पुग्दै हुनेछिन्। |
| सुनाउ — पूर्ण वर्तमान | हजुरआमाले मलाई कथा सुनाउनुभएको छ। |
(ख) वाक्य परिवर्तन — आदर, लिङ्ग, वचन, पुरुष, करण
| मूल वाक्य | निर्देशन | परिवर्तित वाक्य |
|---|---|---|
| तँ गीत असाध्यै राम्रोसँग गाउँछस्। | उच्च आदर | तपाईँ गीत असाध्यै राम्रोसँग गाउनुहुन्छ। |
| सानो बाबुले फूल रोप्यो। | स्त्रीलिङ्ग | सानी नानीले फूल रोपी। |
| हामी वनभोज जाँदै छौँ। | एकवचन | म वनभोज जाँदै छु। |
| म क्रिकेट खेल्छु। | तृतीय पुरुष | ऊ क्रिकेट खेल्छ। |
| उपमा सधैँ टेलिभिजनमा समाचार हेर्छिन्। | अकरण | उपमा सधैँ टेलिभिजनमा समाचार हेर्दिनन्। |
| उनीहरू फुटबलमा विजयी भए। | प्रथम पुरुष | हामी फुटबलमा विजयी भयौँ। |
(ग) वर्णविन्यास — पञ्चम वर्णको प्रयोग
तत्सम शब्दमा कुनै वर्गको व्यञ्जनअघि त्यही वर्गको पाँचौँ (नासिक्य) वर्ण आधा भएर आउँछ; शिरबिन्दु (ं) लेखिँदैन।
| वर्ग | पछि आउने वर्ण | अघि लेखिने | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| क वर्ग | क, ख, ग, घ | ङ् | शङ्कर, शङ्ख, कङ्गाल, जङ्घा |
| च वर्ग | च, छ, ज, झ | ञ् | चञ्चल, निकुञ्ज, अञ्चल, लाञ्छना |
| ट वर्ग | ट, ठ, ड, ढ | ण् | घण्टा, कण्ठ, कुण्ठित, चण्डी |
| त वर्ग | त, थ, द, ध | न् | सन्तति, सन्देह, सन्ध्या, अनुसन्धान |
| प वर्ग | प, फ, ब, भ | म् | चम्पा, सम्बन्ध, स्तम्भ, सम्भव |
अशुद्ध। शंकर चन्चल स्वभावका छन्। उनी प्रतिभा संपन्न विद्यार्थी हुन्। उनी मंचमा गएर कार्यक्रम सन्चालन गर्छन्। उनी भित्तेपत्रिकाका स्तंभकार हुन्। उनका रचना वान्छनीय हुन्छन्।
शुद्ध। शङ्कर चञ्चल स्वभावका छन्। उनी प्रतिभासम्पन्न विद्यार्थी हुन्। उनी मञ्चमा गएर कार्यक्रम सञ्चालन गर्छन्। उनी भित्तेपत्रिकाका स्तम्भकार हुन्। उनका रचना वाञ्छनीय हुन्छन्।
नियम: 'क' अघि ङ्, 'च' अघि ञ्, 'प/ब/भ' अघि म्। 'संपन्न' मा 'प' अघि म् आउँछ।
१४.४ शब्दभण्डार: शब्दार्थ र टुक्का
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| प्रस्थान | एक ठाउँबाट अर्को ठाउँका लागि हिँड्ने काम |
| नित्यकर्म | दिनहुँ गरिने काम (दिसापिसाब, नुहाइधुवाइ) |
| पथप्रदर्शक | बाटो देखाउने व्यक्ति |
| कुतूहल | उत्सुकता |
| संरक्षित | सुरक्षित राखिएको |
| सन्ध्याकालीन | साँझको |
| उद्गम | मुहान, उत्पत्तिस्थल |
| सहिष्णुता | सहनशीलता |
| विलक्षण | अचम्मको, अनौठो |
| पञ्चशील | बौद्ध धर्मका पाँच मुख्य नियम |
| भग्नावशेष | भत्केको संरचनाको बाँकी अंश |
| शिलालेख | ढुङ्गा आदिमा कुँदिएको लेख |
| स्तम्भ | खम्बा |
| बुर्जा | दरबारको माथिल्लो तलामा चारैतिर खुला कोठा |
| वास्तुकला | भवन निर्माण गर्ने शिल्प |
| पुरातात्त्विक | प्राचीन कालमा बनेका वा प्रयोग भएका |
| वंशावली | वंशको क्रमबद्ध विवरण, पुर्खाको सूची |
| ढलोट | विभिन्न धातु मिसाएर बनाइने मिश्रधातु |
| क्षितिज | धर्ती र आकाश मिलेजस्तो देखिने रेखा |
टुक्का — शाब्दिक अर्थभन्दा फरक विशेष अर्थ दिने पदावली।
| टुक्का | अर्थ | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| मुटु ढुकढुक हुनु | डर वा उत्सुकताले आत्तिनु | नतिजा सुन्नुअघि मेरो मुटु ढुकढुक भयो। |
| चाँजोपाँचो मिलाउनु | आवश्यक व्यवस्था मिलाउनु | गुरुहरूले भ्रमणको चाँजोपाँचो मिलाउनुभयो। |
| तरखरमा लाग्नु | तयारी गर्न थाल्नु | खाना खाएर ऊ सुत्ने तरखरमा लाग्यो। |
| रात छिप्पिनु | रात धेरै बित्नु | घर पुग्दा रात छिप्पिसकेको थियो। |
| मन लोभिनु | आकर्षित हुनु | हरियो फाँट देखेर मन लोभियो। |
| आँखाका नानी हुनु | अत्यन्त प्यारो हुनु | नम्र विद्यार्थी गुरुका आँखाका नानी हुन्छन्। |
| खचाखच भरिनु | ठाउँ नहुने गरी भरिनु | साँझ सौराहा पर्यटकले खचाखच भरियो। |
मौलिक र आगन्तुक शब्द। नेपालीमा परम्परादेखि चलेका तत्सम, तद्भव र ठेट शब्द मौलिक हुन् (अक्षर, ज्ञान, शरीर, परीक्षा, समूह, संस्कार, डकर्मी, छिमेकी); अन्य भाषाबाट आएका शब्द आगन्तुक हुन् — अङ्ग्रेजी (फोटो, रेडियो, इन्टरनेट, क्यामेरा, टेलिभिजन), अरबी-फारसी (दुनिया, वकिल, गरिब, पोसाक), नेवारी (लाखे)।
१४.५ सिर्जना: निर्दिष्ट शीर्षकमा दैनिकी लेखन
ढाँचा। (१) माथि दायाँ मिति (र आवश्यक भए बार); (२) बिहानदेखि साँझसम्मका मुख्य घटना समयक्रममा; (३) देखेका, सुनेका र सिकेका कुरा; (४) आफ्नो भावना र प्रतिक्रिया; (५) दिनको निष्कर्ष। प्रथम पुरुष र भूतकाल प्रयोग गर्नुहोस्।
२०८१ साल वैशाख १
आज नयाँ वर्षको पहिलो दिन। बिहान पाँच बजे उठेँ र नुहाइधुवाइ गरेर आमाबुबालाई ढोगेँ। बुबाले "नयाँ वर्षमा नयाँ बानी बसाल" भन्दै मलाई एउटा डायरी दिनुभयो। आठ बजे टोलका साथीहरूसँग मिलेर चौतारी र बाटो सफा गर्यौँ; फोहोर छुट्याएर कुहिने फोहोर खाल्डोमा हाल्यौँ। दिउँसो मामाघर गएर मावलीसँग खाना खाएँ। हजुरबुबाले पुराना दिनमा नयाँ वर्ष कसरी मनाइन्थ्यो भन्ने कथा सुनाउनुभयो। साँझ टिभीमा देशभरिका नववर्षका कार्यक्रम हेरेँ। सुत्नुअघि मैले यस वर्षका तीन सङ्कल्प लेखेँ — दिनहुँ एक घण्टा पढ्ने, हप्तामा एक दिन घरको सरसफाइमा सघाउने र मोबाइल कम चलाउने। आजको दिन रमाइलो र प्रेरणादायी रह्यो।
सुनाइ पाठ १४। यो सुनाइ नेपालको कृषि क्षेत्रसम्बन्धी छ। सुन्दा खाद्यान्नका नाम, कृषिलाई चाहिने कुरा (माटो, पानी, मल, बिउ, सिप) र नेपालका गौरवका विषय टिप्नुहोस्।
पाठको सार
- 'शैक्षिक भ्रमण' उर्मिला परियारको तीन दिने (वि.सं. २०८० वैशाख १५–१७) भ्रमणको दैनिकी हो।
- पहिलो दिन: सौराहा, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (९५२.६३ वर्ग कि.मि., चार जिल्ला, विश्व सम्पदा), जङ्गल सफारी, गैँडा र बाघ, थारू नृत्य।
- दोस्रो दिन: लुम्बिनी — मायादेवी मन्दिर, बुद्धको पाइला भएको शिला, अशोकस्तम्भ, विभिन्न देशका गुम्बा; धार्मिक सहिष्णुता।
- तेस्रो दिन: तानसेन — सेनवंशी दरबार (६३ कोठा, दुई बुर्जा), सङ्ग्रहालय, भगवती र अमरनारायण मन्दिर।
- दैनिकी: मिति, प्रथम पुरुष, भूतकाल, समयक्रम, व्यक्तिगत अनुभूति।
- व्याकरण: काल-पक्ष र वाक्य परिवर्तन; पञ्चम वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) को प्रयोग।
- टुक्का: मुटु ढुकढुक हुनु, चाँजोपाँचो मिलाउनु, रात छिप्पिनु।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वार कुन ठाउँ हो? [1] (क) मुग्लिन (ख) सौराहा (ग) आँबुखैरेनी (घ) भरतपुर
- मर्स्याङ्दी र त्रिशूली नदीको सङ्गम कहाँ छ? [1] (क) देवघाट (ख) मुग्लिन (ग) सौराहा (घ) तानसेन
- अशोकस्तम्भ कसले बनाएका थिए? [1] (क) मायादेवीले (ख) भारतका सम्राट् अशोकले (ग) सेन राजाले (घ) अमरसिंह थापाले
- पाल्पा दरबारमा कति कोठा छन्? [1] (क) ३६ (ख) ५५ (ग) ६३ (घ) ९९
- "मुटु ढुकढुक हुनु" को अर्थ के हो? [1] (क) मुटुको रोग लाग्नु (ख) डर वा उत्सुकताले आत्तिनु (ग) खुसी हुनु (घ) थाकिनु
- शुद्ध शब्द कुन हो? [1] (क) मंच (ख) सन्चालन (ग) चञ्चल (घ) स्तंभ
समूह क का उत्तर
१. (ख) सौराहा।
२. (ख) मुग्लिन।
३. (ख) सम्राट् अशोक, ईसापूर्व तेस्रो शताब्दी।
४. (ग) ६३ कोठा र दुई बुर्जा।
५. (ख)।
६. (ग) चञ्चल — 'च' अघि ञ्।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- जङ्गल सफारीमा उर्मिलालाई डर लाग्नुको कारण के थियो? [2]
- बुद्धको पाइला र प्राचीन मन्दिरका भग्नावशेष कसरी र किन सुरक्षित राखिएका छन्? [2]
- तानसेन दरबार सङ्ग्रहालयमा कस्ता वस्तु हेर्न पाइन्छन्? [2]
- दैनिकीका कुनै चार विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. पथप्रदर्शकले जङ्गलमा आफूखुसी जिपबाट ओर्लन नपाइने र जिपमा आपसमा कुराकानी गर्न पनि नपाइने नियम बताए। बाघ, गैँडा जस्ता खतरनाक जनावर भएको जङ्गलका यी कडा सावधानी सुनेर उर्मिलाको मुटु ढुकढुक भयो।
२. उत्खननबाट भेटिएका प्राचीन मन्दिरका भग्नावशेष जोगाएर राखिएका छन् र बुद्धको पाइला भएको शिला सिसाको फ्रेमभित्र सुरक्षित राखिएको छ। यी बुद्धको जन्मस्थल र लुम्बिनीको प्राचीन इतिहासका प्रमाण भएकाले भावी पुस्ता र अनुसन्धानका लागि जोगाइएका हुन्।
३. सेनवंशी राजाको वंशावली, रुद्र सेन र मणिमुकुन्द सेनलगायत राजाका चित्र, श्रीनगर, रानीमहल र माडीफाँटका तस्बिर, काठका ठेकी, माटाका भाँडा, बाँसको धनुष, ढिकी, हलो, जुवा, बाजागाजा र मगर जातिका वेशभूषा तथा गरगहना।
४. (क) प्रत्येक दिनको सुरुमा मिति हुन्छ; (ख) प्रथम पुरुषमा लेखिन्छ; (ग) घटना समयक्रममा भूतकालमा आउँछन्; (घ) लेखकको आफ्नै अनुभव र भावना हुन्छ; (ङ) भाषा सरल र स्वाभाविक हुन्छ। (कुनै चार)
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- 'शैक्षिक भ्रमण' दैनिकीको पहिलो दिनको सार लेख्नुहोस्। [4]
- लुम्बिनीलाई शान्तिको उद्गमस्थल मानिनुको कारण पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
- 'सांस्कृतिक कार्यक्रमको रौनक' शीर्षकमा एक दिनको दैनिकी लेख्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. वि.सं. २०८० वैशाख १५ गते बिहान योग र नित्यकर्म सकेर उर्मिला खाजा खाई महेन्द्रलीला मा.वि. पुगिन्। गुरुहरूले भ्रमणका नियम बताएपछि विद्यार्थी तीनओटा बसमा हिँडे। आँबुखैरेनी, मर्स्याङ्दी किनारका फाँट र मुग्लिनको सङ्गम हुँदै बस त्रिशूली किनार भएर सौराहा पुग्यो। सौराहा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वार हो; निकुञ्ज चार जिल्लामा फैलिएको, ९५२.६३ वर्ग किलोमिटरको र विश्व सम्पदा सूचीमा छ। राप्ती तरेर जिपमा गरिएको करिब चार घण्टाको सफारीमा गैँडा, विभिन्न चरा र मृगको सिकार गरिरहेको पाटेबाघ देखियो। निकुञ्जका ताल र गिद्ध, घडियाल तथा हात्तीका संरक्षण केन्द्रले संरक्षणको प्रयास देखाए। साँझ थारू नृत्य हेरेर साथीहरूसँग रमाइलो गर्दै दिन सकियो।
२. (क) बुद्धको जन्मस्थल: विश्वमा शान्ति, करुणा र अहिंसाको सन्देश फैलाउने गौतम बुद्धको जन्म करिब २,६०० वर्षअघि लुम्बिनीको मायादेवी मन्दिर परिसरमा भएको हो। (ख) प्रामाणिक इतिहास: अशोकस्तम्भको शिलालेखले यो तथ्य प्रमाणित गर्छ। (ग) धार्मिक सहिष्णुता: विभिन्न धर्म, जात र राष्ट्रियताका मानिस मिलेर शान्त वातावरणमा श्रद्धा अर्पण गर्छन्। (घ) अन्तर्राष्ट्रिय मैत्री: चीन, जापान, कोरिया, थाइल्यान्ड, म्यानमार आदि देशले आआफ्नै शैलीका गुम्बा बनाएका छन्; अखण्ड दीप र "बुद्धं शरणं गच्छामि" को स्वरले शान्त वातावरण बनाउँछ। यी कारणले लुम्बिनीलाई शान्तिको उद्गमस्थल मानिन्छ।
३. मूल्याङ्कनका बुँदा: माथि मिति; प्रथम पुरुष र भूतकाल; बिहानको तयारी, कार्यक्रमको समय र ठाउँ; प्रस्तुत भएका नाच, गीत र पहिरनको वर्णन; आफ्नो सहभागिता र भावना; दिनको निष्कर्ष। १४.५ को नमुनाको ढाँचा अपनाउनुहोस्।
वस्तुगत अभ्यास
सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]
१. 'शैक्षिक भ्रमण' कुन विधाको रचना हो? (क) नियात्रा (ख) दैनिकी (ग) संवाद (घ) प्रबन्ध
२. उर्मिलाले जङ्गल सफारी गरेको निकुञ्ज कुन हो? (क) बर्दिया (ख) चितवन (ग) सगरमाथा (घ) शुक्लाफाँटा
३. "पासाङले राम्रो चित्र ..." (बनाउ: अज्ञात भूत) मा खाली ठाउँमा के आउँछ? (क) बनायो (ख) बनाएछ (ग) बनाउँथ्यो (घ) बनाउँदै थियो
४. "हामी वनभोज जाँदै छौँ" को एकवचन — (क) म वनभोज जाँदै छु। (ख) तिमी वनभोज जाँदै छौ। (ग) हामी वनभोज जान्छौँ। (घ) ऊ वनभोज गयो।
५. कुन शब्द आगन्तुक हो? (क) परीक्षा (ख) शरीर (ग) रेडियो (घ) छिमेकी
वस्तुगत अभ्यासका उत्तर
१. (ख) दैनिकी।
२. (ख) चितवन।
३. (ख) बनाएछ।
४. (क) म वनभोज जाँदै छु।
५. (ग) रेडियो — अङ्ग्रेजीबाट आएको।
Practise more: Nepali question bank