स्वामी प्रपन्नाचार्य (जीवनी)

'स्वामी प्रपन्नाचार्य' जीवनी विधाको पाठ हो। पाँचथरको एउटा किसान परिवारमा जन्मेका काले राई बाल्यकालमा खेतीपाती र गाईवस्तुमा व्यस्त हुँदा पढ्न पाएनन्। करिब तीस वर्षको उमेरमा मात्र अक्षर चिनेर पढाइ सुरु गरेका उनी पछि बनारसबाट वेदान्तमा आचार्य र विद्यावारिधि गर्ने प्रकाण्ड विद्वान्, सन्त र साठीभन्दा बढी ग्रन्थका लेखक बने। यस जीवनीको केन्द्रीय सन्देश हो: पढाइलाई उमेरले कहिल्यै छेक्दैन; लगन र अठोट भए ढिलो सुरु भएको यात्रा पनि शिखरमा पुग्छ।

३.१ जीवनीको सार र जीवनका मुख्य घटना

(क) जीवनी भनेको के हो?

कुनै व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मका मुख्य घटना, सङ्घर्ष, काम र योगदानलाई अर्को व्यक्तिले तथ्यका आधारमा क्रमबद्ध रूपमा लेखेको रचनालाई जीवनी भनिन्छ। जीवनीमा कल्पना होइन, तथ्य हुन्छ र यो प्रायः तृतीय पुरुषमा लेखिन्छ। आफ्नो जीवन आफैँले लेखेको भए त्यसलाई आत्मकथा भनिन्छ।

जीवनीका विशेषता	यस पाठमा
कालक्रम	जन्म (१९८०) → आश्रम (१४ वर्ष) → अक्षर (करिब ३० वर्ष) → बनारस → लेखन → देहावसान (२०७२)
तथ्यपरकता	ठाउँ, मिति, आमाबुबाको नाम, उपाधि र कृतिका नाम
सङ्घर्षको चित्रण	पढ्ने अवसर नपाएको बाल्यकाल, ढिलो सुरु भएको पढाइ
योगदानको मूल्याङ्कन	लेखन, अनुसन्धान र प्रेरणा
प्रेरक सन्देश	पढाइलाई उमेरले छेक्दैन

(ख) जीवनीको सार

जन्म र परिवार। स्वामी प्रपन्नाचार्यको जन्म वि.सं. १९८० असोज ३ गते, बडादसैँका दिन पाँचथर जिल्लाको बरडाँडामा भएको थियो। आमा दिलमाया र बुबा धर्मदास राईका साहिँला छोरा उनको न्वारनको नाम गीतानन्द थियो, तर गाउँमा सबैले उनलाई काले राई भनेर बोलाउँथे।

धार्मिक वातावरण। परिवार किरात धर्म मान्थ्यो र पारुहाङ तथा सुम्निमाको पूजा गर्थ्यो। साथै वैदिक संस्कार र जोसमनी सन्त परम्पराको पनि प्रभाव थियो। घरमा शुद्ध शाकाहारी भोजन हुन्थ्यो। यस्तो वातावरणले उनको मनमा सानैदेखि आध्यात्मिक जिज्ञासा जगायो।

पढ्न नपाएको बाल्यकाल। परिवारको जीविका खेतीपाती र पशुपालनमा निर्भर थियो। हजुरबुबादेखि नातिनातिनासम्म सबै काममा व्यस्त हुने भएकाले काले राईले बाल्यकालमा विद्यालयको मुख देख्न पाएनन्।

फाल्गुनन्दको आश्रम। त्यस बेला पूर्वी नेपालमा किरात धर्मगुरु महागुरु फाल्गुनन्दको ठुलो प्रभाव थियो। आमाबुबासँग उनको आश्रम पुगेका १४ वर्षका काले राईले त्यहीँ बस्ने निधो गरे। कडा अनुशासनमा बसेर उनले आश्रमका नियम पालन गरे र मुन्धुमको महत्त्व बुझ्दै गए। वि.सं. २००५ चैतमा गुरुको निधन भएपछि उनमा वैराग्य जाग्यो र उनी केही समय गाउँ फर्किए।

तीस वर्षमा अक्षर। उनले करिब तीस वर्षको उमेरमा अक्षर चिनेर पढाइ सुरु गरे र अध्ययनका लागि भारतको बनारस पुगे। त्यहाँको संस्कृत विश्वविद्यालयबाट उनले वेदान्तमा आचार्य र विद्यावारिधि (सबैभन्दा माथिल्लो शैक्षिक उपाधि) गरे। संन्यास लिएपछि उनी स्वामी प्रपन्नाचार्य कहलिए।

लेखन र योगदान। नेपाल फर्केपछि उनले नेपाली, संस्कृत र हिन्दी भाषामा साठीभन्दा बढी कृति लेखे। 'वेदमा के छ?', 'प्राचीन किरात इतिहास', 'सङ्क्षेपमा मेरो जीवनयात्रा' र महागुरु फाल्गुनन्दको जीवनी उनका चर्चित कृति हुन्। वेद पढ्ने अधिकार कुनै एक जातको मात्र होइन भन्ने कुरा उनले आफ्नै जीवनबाट प्रमाणित गरे। उनलाई गुणराज, पाणिनि, आदि शङ्कराचार्य जस्ता पुरस्कार प्राप्त भए।

देहावसान। जीवनको उत्तरार्धमा उनी फोक्सो, श्वासप्रश्वास र पिसाबसम्बन्धी रोगले पीडित भए। वि.सं. २०७२ भदौ ४ गते बिहान काठमाडौँको पशुपति मृगस्थलीमा ९२ वर्षको उमेरमा उनको देहावसान भयो।

३.२ व्यक्तित्व र योगदानको मूल्याङ्कन

व्यक्तित्वको पक्ष	जीवनीबाट प्रमाण
अठोटी र लगनशील	तीस वर्षमा अक्षर चिनेर विद्यावारिधिसम्म पुग्नु
अनुशासित	१४ वर्षको उमेरदेखि आश्रमका कडा नियम पालन
आध्यात्मिक	सानैदेखि धर्म र दर्शनप्रति जिज्ञासा, पछि संन्यास
समन्वयवादी	किरात, वैदिक र जोसमनी परम्परा सबैको सम्मान
ज्ञान बाँड्ने	साठीभन्दा बढी कृति, तीन भाषामा लेखन
सामाजिक चेतना भएका	वेद पढ्ने अधिकार सबैको हुन्छ भन्ने कुरा जीवनबाटै देखाउनु

योगदान।

1. लेखन र अनुसन्धान — वेद, दर्शन र किरात इतिहासबारे साठीभन्दा बढी कृति।
2. ज्ञानको लोकतन्त्रीकरण — वेदका कुरा सर्वसाधारणले बुझ्ने भाषामा प्रस्तुत गर्नु।
3. किरात संस्कृतिको अध्ययन — 'प्राचीन किरात इतिहास' जस्ता कृतिबाट इतिहासको खोज।
4. प्रेरणा — "ढिलो भयो" भनेर हरेस खाने सबैका लागि जीवन्त उदाहरण।

व्यक्तित्व मूल्याङ्कनको नमुना उत्तर

प्रश्न। स्वामी प्रपन्नाचार्यको व्यक्तित्वका कुनै चार विशेषता प्रमाणसहित लेख्नुहोस्। [4]

उत्तर। (क) अठोटी — बाल्यकालमा पढ्न नपाए पनि करिब तीस वर्षमा अक्षर चिनेर विद्यावारिधिसम्म पुगे। (ख) अनुशासित — चौध वर्षको उमेरदेखि आश्रमका कडा नियम पालन गरे। (ग) ज्ञान बाँड्ने — नेपाली, संस्कृत र हिन्दीमा साठीभन्दा बढी कृति लेखेर आफ्नो ज्ञान समाजलाई दिए। (घ) समन्वयवादी — किरात, वैदिक र जोसमनी तीनै परम्पराको सम्मान गरे। यी विशेषताले उनलाई सबैका लागि प्रेरणाको स्रोत बनाएका छन्।

ध्यान दिनुहोस्। हरेक विशेषतापछि जीवनीबाट एउटा प्रमाण दिएकाले उत्तर पूर्ण छ। प्रमाणविनाका विशेषणको सूचीले आधा अङ्क मात्र पाउँछ।

जीवनीको सन्देश।

1. सिकाइको उमेर हुँदैन। तीस वर्षमा अक्षर चिन्ने मानिस पनि विद्यावारिधि गर्न सक्छ।
2. पछुतो होइन, सदुपयोग। छुटेको समयको पछुतोभन्दा बाँकी समयको सदुपयोग ठुलो हो।
3. असल सङ्गतले बाटो देखाउँछ। फाल्गुनन्दको आश्रमले उनको जीवनको दिशा बदल्यो।
4. ज्ञान बाँड्दा बढ्छ। उनले आफ्नो विद्वत्ता पुस्तकमार्फत सबैसम्म पुर्‍याए।

३.३ व्याकरण: विरामचिह्न

लेखाइमा कहाँ कति रोकिने र वाक्यको भाव के हो भनेर देखाउने चिह्नलाई विरामचिह्न भनिन्छ। विरामचिह्न गलत ठाउँमा पर्दा अर्थ नै बदलिन्छ।

चिह्न	नाम	प्रयोग	उदाहरण
।	पूर्णविराम	विधि, निषेध वा सूचना दिने वाक्य सकिएपछि	उनको जन्म पाँचथरमा भयो।
,	अल्पविराम	एकै प्रकारका शब्दको सूचीमा, सम्बोधनपछि, सानो रोकाइमा	उनले नेपाली, संस्कृत र हिन्दीमा लेखे।
;	अर्धविराम	आपसमा सम्बन्धित दुई स्वतन्त्र वाक्यबिच, अल्पविरामभन्दा लामो रोकाइमा	उनी ढिला पढ्न थाले; तैपनि विद्वान् बने।
?	प्रश्नचिह्न	प्रश्न सोध्ने वाक्यको अन्त्यमा	उनको न्वारनको नाम के थियो?

अन्य चिह्न पनि चिनौँ: विस्मयादिबोधक चिह्न (!) — कस्तो अठोट!; उद्धरण चिह्न (" ") — उनले भने, "ज्ञान सबैको हो।"; निर्देशक चिह्न (—) — व्याख्या वा थप कुरा जोड्न; योजक चिह्न (-) — आमा-बुबा, दिन-रात।

विरामचिह्नको नमुना उत्तर

प्रश्न। उपयुक्त विरामचिह्न लगाउनुहोस्: "काले राई चौध वर्षमा आश्रम पुगे उनले त्यहाँ अनुशासन धैर्य र सेवा सिके उनी तीस वर्षमा मात्र पढ्न थाले तैपनि विद्वान् बने तपाईं पनि कहिल्यै हरेस नखानुहोला के तपाईंलाई यो प्रेरणा मन पर्‍यो"

उत्तर। काले राई चौध वर्षमा आश्रम पुगे। उनले त्यहाँ अनुशासन, धैर्य र सेवा सिके। उनी तीस वर्षमा मात्र पढ्न थाले; तैपनि विद्वान् बने। तपाईं पनि कहिल्यै हरेस नखानुहोला। के तपाईंलाई यो प्रेरणा मन पर्‍यो?

कारण। वाक्य सकिएको ठाउँमा पूर्णविराम; अनुशासन, धैर्य र सेवाको सूचीमा अल्पविराम; "तैपनि" ले जोडिएका दुई स्वतन्त्र वाक्यबिच अर्धविराम; प्रश्नमा प्रश्नचिह्न।

३.४ शब्दभण्डार: शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
न्वारन	जन्मपछि नाम राख्ने संस्कार
इष्टदेव	आफूले विशेष मानेर पुज्ने देवता
शाकाहारी	मासु नखाने, सागपात र अन्न मात्र खाने
प्रवचन	धार्मिक वा नैतिक उपदेश
मुन्धुम	किरात समुदायको धार्मिक र सांस्कृतिक मौखिक ग्रन्थ
वैराग्य	संसारका सुख र मोहप्रति विरक्ति
संन्यास	घरगृहस्थी त्यागेर साधनामा लाग्ने अवस्था
वाङ्मय	कुनै भाषामा लेखिएका ग्रन्थ र साहित्यको समूह
प्रकाण्ड	निकै ठुलो, गहिरो (विद्वान्)
विद्यावारिधि	विश्वविद्यालयको सबैभन्दा माथिल्लो उपाधि
देहावसान	मृत्यु (आदरार्थी प्रयोग)
उत्तरार्ध	पछिल्लो आधा भाग

विपरीतार्थी शब्द। उत्थान × पतन, सुलभ × दुर्लभ, आस्तिक × नास्तिक, पूर्वीय × पाश्चात्य, आशा × निराशा।

३.५ धारणा निर्माण र कक्षा प्रस्तुति

विषय। 'पढाइको कुनै उमेर हुँदैन' शीर्षकमा आफ्नो धारणा तयार पारेर कक्षामा तीन मिनेट प्रस्तुत गर्नुहोस्।

1. भूमिका (३० सेकेन्ड) — विषयलाई एक वाक्यमा भन्ने।
2. मुख्य उदाहरण (१ मिनेट) — प्रपन्नाचार्यले तीस वर्षमा अक्षर चिनेर विद्यावारिधि गरेको कुरा।
3. आफ्नो परिवेशको उदाहरण (१ मिनेट) — प्रौढ कक्षामा पढेका हजुरआमा, ढिला सिप सिकेर सफल व्यक्ति आदि।
4. निष्कर्ष (३० सेकेन्ड) — "सुरु गर्ने इच्छा भए उमेर बाधा बन्दैन।"

पाठको सार

• स्वामी प्रपन्नाचार्य (वि.सं. १९८०–२०७२): जन्म पाँचथरको बरडाँडा; न्वारनको नाम गीतानन्द, बोलाउने नाम काले राई।
• किरात धर्म मान्ने कृषक परिवार; बाल्यकालमा पढ्ने अवसर पाएनन्।
• १४ वर्षमा महागुरु फाल्गुनन्दको आश्रम; वि.सं. २००५ मा गुरुको निधनपछि वैराग्य।
• करिब ३० वर्षमा अक्षर चिनेर बनारसबाट वेदान्तमा आचार्य र विद्यावारिधि।
• साठीभन्दा बढी कृति: 'वेदमा के छ?', 'प्राचीन किरात इतिहास' आदि।
• देहावसान वि.सं. २०७२ भदौ ४, पशुपति मृगस्थली, ९२ वर्षको उमेरमा।
• सन्देश: पढाइलाई उमेरले छेक्दैन; लगन र अठोटले सफलता मिल्छ।
• विरामचिह्न: पूर्णविराम (।), अल्पविराम (,), अर्धविराम (;), प्रश्नचिह्न (?)।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. स्वामी प्रपन्नाचार्यको जन्म कुन जिल्लामा भएको थियो? [1] (क) इलाम (ख) पाँचथर (ग) धनकुटा (घ) तेह्रथुम
2. उनको न्वारनको नाम के थियो? [1] (क) काले राई (ख) गीतानन्द (ग) धर्मदास (घ) फाल्गुनन्द
3. उनी कति वर्षको उमेरमा फाल्गुनन्दको आश्रममा बस्न थाले? [1] (क) १० (ख) १२ (ग) १४ (घ) ३०
4. उनले उच्च शिक्षा कहाँबाट हासिल गरे? [1] (क) काठमाडौँ (ख) बनारस (ग) दार्जिलिङ (घ) लुम्बिनी
5. उनको देहावसान कहिले भयो? [1] (क) वि.सं. २००५ चैत (ख) वि.सं. २०४६ जेठ (ग) वि.सं. २०७२ भदौ ४ (घ) वि.सं. २०८० असोज
6. "उनी ढिला पढ्न थाले ... तैपनि विद्वान् बने" — खाली ठाउँमा कुन चिह्न उपयुक्त हुन्छ? [1] (क) । (ख) ; (ग) ? (घ) !

समूह क का उत्तर

१. (ख) — पाँचथरको बरडाँडा।

२. (ख) — गीतानन्द; काले राई बोलाउने नाम थियो।

३. (ग) — १४ वर्षको उमेरमा।

४. (ख) — बनारसको संस्कृत विश्वविद्यालय।

५. (ग) — वि.सं. २०७२ भदौ ४, पशुपति मृगस्थली।

६. (ख) — "तैपनि" ले जोडिएका दुई स्वतन्त्र वाक्यबिच अर्धविराम।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. प्रपन्नाचार्यले बाल्यकालमा किन पढ्न पाएनन्? [2]
2. फाल्गुनन्दको आश्रमले उनको जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्‍यो? [2]
3. जीवनी र आत्मकथाबिच दुई भिन्नता लेख्नुहोस्। [2]
4. अल्पविराम र अर्धविरामको प्रयोग एक-एक उदाहरणसहित लेख्नुहोस्। [2]

समूह ख का उत्तर

१. उनको परिवार खेतीपाती र पशुपालनमा निर्भर थियो। हजुरबुबादेखि नातिनातिनासम्म सबै काममा व्यस्त हुने भएकाले र गाउँमा पढ्ने अवसर नभएकाले उनले बाल्यकालमा पढ्न पाएनन्।

२. चौध वर्षको उमेरमा आश्रम पुगेपछि उनले कडा अनुशासन, सेवा र मुन्धुमको ज्ञान पाए। गुरुको सङ्गतले उनलाई आध्यात्मिक बाटोमा डोर्‍यायो; गुरुको निधनपछि उनमा वैराग्य जाग्यो, जसले पछि अध्ययन र संन्यासतिर लैजायो।

३. (क) जीवनी अरूले लेख्छन्, आत्मकथा व्यक्ति आफैँले लेख्छ। (ख) जीवनी प्रायः तृतीय पुरुषमा ("उनी", "उनले") लेखिन्छ, आत्मकथा प्रथम पुरुषमा ("म", "मैले")।

४. अल्पविराम — एकै प्रकारका शब्दको सूचीमा: उनले नेपाली, संस्कृत र हिन्दीमा लेखे। अर्धविराम — सम्बन्धित दुई स्वतन्त्र वाक्यबिच: उनी ढिला पढ्न थाले; तैपनि विद्वान् बने।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. स्वामी प्रपन्नाचार्यको जीवनीको सार लेख्नुहोस्। [4]
2. "पढाइलाई उमेरले कहिल्यै छेक्दैन" — प्रपन्नाचार्यको जीवनीका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. स्वामी प्रपन्नाचार्यको जन्म वि.सं. १९८० असोज ३ गते पाँचथरको बरडाँडामा भएको थियो। न्वारनको नाम गीतानन्द भए पनि उनलाई काले राई भनिन्थ्यो। किरात धर्म मान्ने कृषक परिवारमा जन्मेका उनले बाल्यकालमा पढ्ने अवसर पाएनन्। चौध वर्षको उमेरमा उनी महागुरु फाल्गुनन्दको आश्रममा बस्न थाले र मुन्धुम तथा अनुशासन सिके। वि.सं. २००५ मा गुरुको निधनपछि उनमा वैराग्य जाग्यो। करिब तीस वर्षको उमेरमा अक्षर चिनेर उनी बनारस गए र वेदान्तमा आचार्य तथा विद्यावारिधि गरे। संन्यासपछि स्वामी प्रपन्नाचार्य बनेका उनले 'वेदमा के छ?', 'प्राचीन किरात इतिहास' लगायत साठीभन्दा बढी कृति लेखे। वि.सं. २०७२ भदौ ४ मा पशुपति मृगस्थलीमा ९२ वर्षको उमेरमा उनको देहावसान भयो।

२. भूमिका। धेरैलाई लाग्छ, पढ्ने उमेर बाल्यकाल मात्र हो। प्रपन्नाचार्यको जीवनीले यो धारणा गलत सिद्ध गर्छ। प्रमाण। खेतीपातीमा व्यस्त परिवारका काले राईले बाल्यकालमा अक्षरसम्म चिन्न पाएनन्। करिब तीस वर्षको उमेरमा मात्र उनले अक्षर चिने, तर त्यसपछि बनारस पुगेर वेदान्तमा आचार्य र विद्यावारिधि गरे। उनले तीन भाषामा साठीभन्दा बढी कृति लेखे र विभिन्न पुरस्कार पाए। विश्लेषण। यसले देखाउँछ — सफलता उमेरले होइन, लगन, अठोट र निरन्तर परिश्रमले निर्धारण गर्छ। आजको सन्दर्भ। आज पनि प्रौढ कक्षामा पढेर धेरैले साक्षरता पाएका छन्। निष्कर्ष। त्यसैले "पढाइलाई उमेरले कहिल्यै छेक्दैन" भन्ने भनाइ प्रपन्नाचार्यको जीवनबाट पूर्ण रूपमा पुष्टि हुन्छ।

वस्तुगत अभ्यास

सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]

१. जीवनी प्रायः कुन पुरुषमा लेखिन्छ? (क) प्रथम (ख) द्वितीय (ग) तृतीय (घ) कुनै पनि

२. 'विद्यावारिधि' भनेको के हो? (क) प्राथमिक शिक्षा (ख) विश्वविद्यालयको सबैभन्दा माथिल्लो उपाधि (ग) पुरस्कार (घ) धर्मग्रन्थ

३. 'वेदमा के छ?' कसको कृति हो? (क) फाल्गुनन्द (ख) स्वामी प्रपन्नाचार्य (ग) भूपी शेरचन (घ) धर्मदास राई

४. प्रश्न सोध्ने वाक्यको अन्त्यमा कुन चिह्न लाग्छ? (क) । (ख) , (ग) ? (घ) ;

५. 'देहावसान' को अर्थ के हो? (क) जन्म (ख) मृत्यु (ग) संन्यास (घ) विवाह

वस्तुगत अभ्यासका उत्तर

१. (ग) — तृतीय पुरुष।

२. (ख) — सबैभन्दा माथिल्लो उपाधि।

३. (ख) — स्वामी प्रपन्नाचार्य।

४. (ग) — प्रश्नचिह्न।

५. (ख) — मृत्यु।