सम्पादकलाई चिठी (व्यावहारिक लेखन)

पत्रिकामा समाचार र सम्पादकीयसँगै पाठकले पठाएका चिठी पनि छापिन्छन्। समसामयिक सार्वजनिक समस्यामा आफ्नो धारणा र सुझाव पत्रिकामार्फत सरोकारवाला निकाय र समाजसम्म पुर्‍याउन लेखिने औपचारिक चिठी सम्पादकलाई चिठी हो। पाठ्यपुस्तकको नमुनामा सिन्धुपाल्चोकको जुरेका मनोज नगरकोटी ले गोरखापत्रका सम्पादकलाई प्राकृतिक विपत्तिप्रति सतर्कता अपनाउन ध्यानाकर्षण गराएका छन्। यस पाठबाट चिठीको ढाँचा र शिष्ट भाषासँगै बधाई, निमन्त्रणा र सम्मान पत्र लेख्ने सिप पनि सिकिन्छ।

१६.१ सम्पादकलाई चिठीको ढाँचा र भाषाशैली

ढाँचा (पाठ्यपुस्तकको नमुनाअनुसार)

क्रम	भाग	पाठको नमुनामा
१	मिति	मिति: २०८०/०१/२
२	प्रापक (सम्पादक) र ठेगाना	श्री सम्पादकज्यू, गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिक, धर्मपथ, काठमाडौँ।
३	विषय	विषय: प्राकृतिक विपत्तिप्रति सतर्कता अपनाउने सम्बन्धमा।
४	सम्बोधन	महोदय,
५	मुख्य भाग (आदि)	समस्याको परिचय — प्रकृतिमा आउने उतारचढाव र विपत्तिका प्रकार
६	मुख्य भाग (मध्य)	तथ्य र कारण — २०७२ को भुइँचालो, २०७८ को मेलम्ची बाढी, कोवाङको हिमपहिरो
७	मुख्य भाग (अन्त्य)	सुझाव र ध्यानाकर्षण — जनचेतना र पूर्वसतर्कता
८	लेखकको नाम र ठेगाना	मनोज नगरकोटी, जुरे, सिन्धुपाल्चोक

भाषाशैली

गुण	गर्नुपर्ने	नगर्नुपर्ने
शिष्टता	"...गरियोस् भन्ने ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु।"	गाली, व्यङ्ग्य, धम्की
तथ्यपरकता	ठाउँ, समय, उदाहरण (२०७२ को भुइँचालो)	"सबै बिग्रियो" जस्ता अस्पष्ट कुरा
सार्वजनिक सरोकार	समाजलाई असर गर्ने विषय	व्यक्तिगत झगडा वा स्वार्थ
संक्षिप्तता	तीन-चार छोटा अनुच्छेद	एउटै कुरा दोहोर्‍याउनु
समाधानमुखी	व्यावहारिक सुझाव	गुनासो मात्र
औपचारिक भाषा	महोदय, गरियोस्, अपनाइयोस्	बोलीचालीका ठाडा शब्द

१६.२ समसामयिक विषयमा धारणा र सुझाव

नमुना चिठीको सार

प्रकृतिमा समय-समयमा उतारचढाव आइरहन्छ। कहिले धेरै पानी परेर बाढीपहिरो आउँछ र बस्ती जलमग्न हुन्छन्, कहिले असार-साउनमा पनि पानी नपरेर रोपाइँ गर्न सकिँदैन, कहिले भुइँचालोले धनजनको ठुलो क्षति गर्छ। प्राकृतिक विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँदैन। नेपालमा वि.सं. २०७२ को भुइँचालो, २०७८ को मेलम्चीको बाढी र मुस्ताङको कोवाङको हिमपहिरो यसका उदाहरण हुन्। विकट भूगोल, अव्यवस्थित बसोबास, वन विनाश, नदीदोहन, नदीनाला क्षेत्रको अतिक्रमण र योजनाबद्ध विकासको अभावले विपत्ति बढाएका छन्। विपत्ति टार्न नसकिए पनि पूर्वसतर्कताले क्षति घटाउन सकिन्छ। त्यसैले व्यवस्थित बस्ती, नदीनाला र वनको संरक्षण, वातावरणको रक्षा र जनचेतना फैलाउन लेखकले ध्यानाकर्षण गराएका छन्।

वर्षासम्बन्धी विपत्ति	अर्थ
अतिवृष्टि	चाहिनेभन्दा धेरै पानी पर्नु
अल्पवृष्टि	असाध्यै थोरै पानी पर्नु
अनावृष्टि	पानी नै नपर्नु
खण्डवृष्टि	कुनै कुनै ठाउँमा मात्र पानी पर्नु

विपत्ति बढ्ने कारण	बच्ने उपाय
अव्यवस्थित बसोबास	सुरक्षित ठाउँमा योजनाबद्ध बस्ती
वनजङ्गल विनाश	वृक्षरोपण र वन संरक्षण
नदीदोहन, अतिक्रमण	नदी किनारमा घर नबनाउने, बालुवा-ढुङ्गा जथाभावी ननिकाल्ने
योजनाबद्ध विकासको अभाव	भूकम्पप्रतिरोधी घर, वातावरणीय अध्ययनसहित सडक
चेतनाको कमी	पूर्वसूचना प्रणाली, विपद् अभ्यास, जनचेतना

१६.३ भाषिक संरचना: करण र अकरण वाक्य, भाव र पदवियोग

(क) करण र अकरण वाक्य

करण वाक्यले काम भएको वा हुने कुरा सकारात्मक रूपमा बताउँछ; अकरण वाक्यले काम नभएको वा नहुने कुरा बताउँछ। अकरणमा प्रायः क्रियाअघि न/ने लाग्छ वा छैन, होइन, थिएन, दैन जस्ता रूप आउँछन्।

करण	अकरण
प्राकृतिक विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँछ।	प्राकृतिक विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँदैन।
मानिसले विपत्ति टार्न सक्छ।	मानिसले विपत्ति टार्न सक्दैन।
नदीनाला अतिक्रमण गर्नुपर्छ।	नदीनाला अतिक्रमण गर्नुहुँदैन।
जनचेतना फैलाइयोस्।	जनचेतना नफैलाइयोस्।

(ख) भाव

वक्ताको मनको अवस्था (आदेश, इच्छा, सम्भावना, सर्त) क्रियाले जनाउने व्याकरणिक कोटि भाव हो।

भाव	काम	उदाहरण
सामान्यार्थ	सामान्य जानकारी	म चिठी लेख्छु। अनामिका बजार जान्छिन्।
आज्ञार्थ	आदेश, अनुरोध	तँ घरमा बस्। सबै जनाले अनुशासन पालना गर।
इच्छार्थ	इच्छा, कामना, आशीर्वाद	म रमाइला कथा पढूँ। उनी गाउँ फर्किऊन्।
सम्भावनार्थ	अनुमान, सम्भावना	भोलि पानी पर्ला। तपाईँ व्यवसाय सुरु गर्नुहोला।
सङ्केतार्थ	सर्त र परिणाम	बादल लागे पानी पर्थ्यो। उद्योग खोलिए रोजगारी बढ्थ्यो।

भावको नमुना उत्तर

प्रश्न। कोष्ठकको निर्देशनअनुसार खाली ठाउँ भर्नुहोस्: (क) दीपा सरासर घर ...। (जा: सामान्यार्थ) (ख) मोहन हलेसीको दर्शन ...। (गर्: इच्छार्थ) (ग) तिमी अहिले नै बहिनीलाई चिठी ...। (लेख्: आज्ञार्थ) (घ) पर्यटकको आगमनले आम्दानी ...। (बढ्: सम्भावनार्थ) (ङ) सलिना मिहिनेत ... उनी सफल हुन्छिन्। (गर्: सङ्केतार्थ) (च) पानी ... बाली सप्रन्छ। (पर्: सङ्केतार्थ)

उत्तर। (क) जान्छिन् (ख) गरून् (ग) लेख (घ) बढ्ला (ङ) गरे (च) परे।

सम्भावनार्थमा रूपान्तरण। "तिमीसँग १,००० रुपियाँ छ। तिमी पसल जान्छौ। बहिनी आलु र दाल बोक्छिन्। आमाबुबा खुसी हुनुहुन्छ।" → "तिमीसँग १,००० रुपियाँ होला। तिमी पसल जालाऊ। बहिनी आलु र दाल बोक्लिन्। आमाबुबा खुसी हुनुहोला।"

(ग) पदवियोग

छुट्टाछुट्टै लेख्नुपर्ने शब्दलाई अलग गरेर लेख्नु पदवियोग हो। दुई स्वतन्त्र शब्द (नाम र क्रिया, क्रियाका दुई रूप, सर्वनामको द्वित्व) जोडेर लेख्नु गलत हो।

अशुद्ध	शुद्ध
सफलता साथीहरूसँग घुम्नगइन्।	सफलता साथीहरूसँग घुम्न गइन्।
अहिलेकति बज्यो होला?	अहिले कति बज्यो होला?
तिमीलाई रुनुन हाँस्नु भएको छ।	तिमीलाई रुनु न हाँस्नु भएको छ।
यो किताब रामकलाकालागि हो।	यो किताब रामकलाका लागि हो।
यहाँ जोजो आए पनि राम्राराम्रा काम गर्नुपर्छ।	यहाँ जो जो आए पनि राम्रा राम्रा काम गर्नुपर्छ।

सम्झने कुरा: "लागि", "जना", "पनि", "न", "कति", "जस्तो" छुट्टै लेखिन्छन्; तर विभक्ति (ले, लाई, मा, को) र सँग, भन्दा, बाहेक, अनुसार जस्ता नामयोगी जोडेर लेखिन्छन् (पाठ १५ को पदयोग)।

१६.४ शब्दभण्डार: शब्दार्थ र वाक्य रचना

शब्द	अर्थ	वाक्यमा प्रयोग
जलमग्न	पानीले डुबेको	बाढीले तराईका बस्ती जलमग्न भए।
क्षति	हानि, नोक्सानी	भुइँचालोले ठुलो क्षति गर्‍यो।
धनजन	सम्पत्ति र मानिस	पूर्वसतर्कताले धनजन जोगाउँछ।
सङ्कट	ठुलो आपत्	खडेरीले किसान सङ्कटमा परे।
विपत्ति	आपत्, दुःख दिने घटना	विपत्तिमा एकअर्कालाई सहयोग गर्नुपर्छ।
अतिक्रमण	अर्काको वा सार्वजनिक ठाउँ जबरजस्ती कब्जा	नदी किनारको अतिक्रमण रोकिनुपर्छ।
नदीदोहन	नदी र नदीक्षेत्रको जथाभावी उपयोग	नदीदोहनले पुल कमजोर बनाउँछ।
जनचेतना	जनतामा हुने सचेतना	विद्यार्थीले सरसफाइसम्बन्धी जनचेतना फैलाए।
ध्यानाकर्षण	कुनै विषयतर्फ ध्यान खिच्ने काम	सडकको दुरवस्थाबारे ध्यानाकर्षण गराइयो।
अभाव	कमी	गाउँमा खानेपानीको अभाव छ।

अनुकरणात्मक शब्द — आवाज, दृश्य वा क्रियाको नक्कल गर्ने शब्द।

शब्द	प्रयोग	शब्द	प्रयोग
चसक्क	पेट चसक्क घोच्यो	मुसुक्क	मुसुक्क हाँस्नु
चिटचिट	चिटचिट पसिना आउनु	भुसुक्क	भुसुक्क निदाउनु
बरर	बरर आँसु झर्नु	सलल्ल	सलल्ल बग्नु
टुप्लुक्क	टुप्लुक्क आइपुग्नु	गमक्क	गमक्क बस्नु
घटघटी	घटघटी पिउनु	क्वारक्वार्ती	क्वारक्वार्ती हेर्नु
घ्याच्च	घ्याच्च रोकिनु	छस्र्याकछुस्रुक	छस्र्याकछुस्रुक आवाज आउनु
फटाफट	फटाफट काम गर्नु	सिरिङ्ग	जिउ सिरिङ्ग हुनु

१६.५ व्यावहारिक लेखन अभ्यास

बधाई पत्र छोटो, खुसी र सम्मानको भाषामा लेखिन्छ: कसलाई, केका लागि, कसको तर्फबाट। निमन्त्रणा पत्र मा कार्यक्रमको नाम, मिति, समय, स्थान र अनुरोध हुन्छ। सम्मान पत्र मा व्यक्तिको नाम, क्षेत्र, योगदान, आयोजक र मिति हुन्छ।

सुनाइ पाठ १६। यो सुनाइ सञ्चार र सञ्चार प्रविधि सम्बन्धी छ। सुन्दा सञ्चारको परिभाषा, सञ्चार माध्यमका नाम र प्रविधिलाई "वरदान" भनिनुको कारण टिप्नुहोस्।

पाठको सार

• सम्पादकलाई चिठी समसामयिक सार्वजनिक समस्यामा धारणा र सुझाव दिन पत्रिकाको सम्पादकलाई लेखिने औपचारिक चिठी हो।
• ढाँचा: मिति → श्री सम्पादकज्यू, पत्रिका र ठेगाना → विषय → महोदय → मुख्य भाग (समस्या, तथ्य-कारण, सुझाव) → लेखकको नाम र ठेगाना।
• नमुना चिठी: मनोज नगरकोटी (जुरे, सिन्धुपाल्चोक), गोरखापत्रलाई, प्राकृतिक विपत्तिप्रति सतर्कता; उदाहरण २०७२ को भुइँचालो, २०७८ को मेलम्ची बाढी, कोवाङको हिमपहिरो।
• भाषा शिष्ट, तथ्यपरक, संक्षिप्त र समाधानमुखी हुनुपर्छ।
• व्याकरण: करण-अकरण (सकारात्मक-नकारात्मक), पाँच भाव, पदवियोग; अनुकरणात्मक शब्द।

अभ्यास

समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)

1. पाठको नमुना चिठी कुन पत्रिकाका सम्पादकलाई लेखिएको हो? [1] (क) कान्तिपुर (ख) गोरखापत्र (ग) नागरिक (घ) अन्नपूर्ण पोस्ट
2. "पानी नै नपर्नु" लाई के भनिन्छ? [1] (क) अतिवृष्टि (ख) अल्पवृष्टि (ग) अनावृष्टि (घ) खण्डवृष्टि
3. चिठीमा उल्लेख गरिएको मेलम्चीको बाढी कहिले आएको थियो? [1] (क) वि.सं. २०७२ (ख) वि.सं. २०७५ (ग) वि.सं. २०७८ (घ) वि.सं. २०८०
4. "भोलि पानी पर्ला" कुन भावको वाक्य हो? [1] (क) आज्ञार्थ (ख) इच्छार्थ (ग) सम्भावनार्थ (घ) सङ्केतार्थ
5. पदवियोगका दृष्टिले शुद्ध वाक्य कुन हो? [1] (क) यो किताब रामकलाकालागि हो। (ख) यो किताब रामकलाका लागि हो। (ग) यो किताब राम कला का लागि हो। (घ) यो किताब रामकला कालागि हो।
6. "विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँदैन" कस्तो वाक्य हो? [1] (क) करण (ख) अकरण (ग) प्रेरणार्थक (घ) प्रश्नवाचक

समूह क का उत्तर

१. (ख) गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिक, धर्मपथ।

२. (ग) अनावृष्टि।

३. (ग) २०७८; २०७२ भुइँचालोको वर्ष हो।

४. (ग) सम्भावनार्थ — 'ला' ले अनुमान जनाउँछ।

५. (ख) — 'लागि' छुट्टै लेखिन्छ।

६. (ख) अकरण — 'दैन' ले नकारात्मक।

समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. सम्पादकलाई चिठी लेख्नुको मुख्य प्रयोजन के हो? [2]
2. "प्राकृतिक विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँदैन" भन्नुको तात्पर्य के हो? [2]
3. नेपालमा प्राकृतिक विपत्ति किन बढेका छन्? [2]
4. पदवियोग गरी शुद्ध पार्नुहोस्: "कोहीनाच्न सिपालु हुन्छन्। हामीले प्रतिभा प्रदर्शनगर्न लाज मान्नुहुँदैन।" [2]

समूह ख का उत्तर

१. समाजका समसामयिक समस्या, जनसरोकारका विषय र तिनको समाधानका सुझाव पत्रिकामार्फत सार्वजनिक गरी सम्बन्धित निकाय, सरकार र आम जनताको ध्यानाकर्षण गराउनु सम्पादकलाई चिठी लेख्नुको मुख्य प्रयोजन हो।

२. भुइँचालो, बाढी, पहिरो, हिमपहिरो जस्ता विपत्ति कहिले र कहाँ आउँछन् भन्ने पहिल्यै ठ्याक्कै थाहा हुँदैन; अचानक आएर धनजनको क्षति गर्छन्। त्यसैले सधैँ पूर्वतयारी र सतर्कता अपनाइरहनुपर्छ भन्ने तात्पर्य हो।

३. विकट भौगोलिक अवस्था, अव्यवस्थित बसोबास, वनजङ्गलको विनाश, नदीदोहन, नदीनाला क्षेत्रको अतिक्रमण र योजनाबद्ध विकासको अभावले नेपालमा विपत्ति बढेका छन्।

४. कोही नाच्न सिपालु हुन्छन्। हामीले प्रतिभा प्रदर्शन गर्न लाज मान्नुहुँदैन।

समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)

1. आफ्नो वडामा खानेपानी, बाटोघाटो र बिजुलीबत्तीको समस्या औँल्याउँदै स्थानीय पत्रिकाका सम्पादकलाई चिठी लेख्नुहोस्। [4]
2. प्राकृतिक विपत्तिबाट बच्न के के गर्नुपर्छ? पाठका आधारमा लेख्नुहोस्। [4]

समूह ग का उत्तर

१. नमुना —

मिति: २०८२/०८/०५

श्री सम्पादकज्यू, गण्डकी आवाज दैनिक, पोखरा, कास्की।

विषय: वडा नं. ७ का आधारभूत सेवा व्यवस्थित गरियोस् भन्ने सम्बन्धमा।

महोदय,

हाम्रो वडामा पछिल्ला दुई वर्षदेखि खानेपानी, बाटोघाटो र बिजुलीबत्तीको समस्या झन् चर्किँदै गएको छ। धारामा हप्तामा दुई दिन मात्र पानी आउँछ; टाढाको पँधेरोबाट पानी बोक्दा बालबालिकाको पढाइ बिग्रिएको छ। वर्षामा कच्ची बाटो हिलाम्मे हुन्छ र बिरामीलाई अस्पताल पुर्‍याउन कठिन हुन्छ। बिजुली दिनमै बारम्बार जाने भएकाले साना उद्योग र विद्यार्थी दुवै मर्कामा परेका छन्।

त्यसैले पुरानो पानी पाइप मर्मत गरी नयाँ मुहान जोडियोस्, बाटो ग्राभेल र नाली व्यवस्थित गरियोस् र बिजुलीको नियमित आपूर्ति गरियोस् भन्ने सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु। यो चिठी प्रकाशित गरिदिनुहुन अनुरोध छ।

रमेश गुरुङ, पोखरा-७, कास्की

(मूल्याङ्कन: ढाँचा १, विषयवस्तु र तथ्य १, सुझाव १, भाषा र शुद्धता १) २. (क) व्यवस्थित बस्ती: पहिरो र बाढीको जोखिम भएका ठाउँमा घर नबनाई योजनाबद्ध बस्ती बसाउनुपर्छ। (ख) नदीनाला र वन संरक्षण: नदी किनार र वनको अतिक्रमण रोक्नुपर्छ; नदीबाट बालुवा-ढुङ्गा जथाभावी निकाल्नु हुँदैन; वृक्षरोपण गर्नुपर्छ। (ग) वातावरणको रक्षा: प्रदूषण घटाउने र प्राकृतिक स्रोतको सन्तुलित उपयोग गर्नुपर्छ। (घ) पूर्वसतर्कता: भूकम्पप्रतिरोधी घर, पूर्वसूचना प्रणाली र विपद् अभ्यास गर्नुपर्छ। (ङ) जनचेतना: विद्यालय र समुदायमा विपत्तिबारे जानकारी फैलाउनुपर्छ। विपत्ति टार्न नसकिए पनि यी उपायले धनजनको क्षति घटाउन सकिन्छ।

वस्तुगत अभ्यास

सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]

१. पाठको नमुना चिठीका लेखक को हुन्? (क) उर्मिला परियार (ख) मनोज नगरकोटी (ग) विनोद चन्द (घ) शिवबहादुर

२. चिठीको कुन भागमा "... सम्बन्धमा" लेखिन्छ? (क) मिति (ख) विषय (ग) सम्बोधन (घ) लेखकको ठेगाना

३. "उनी गाउँ फर्किऊन्" कुन भाव हो? (क) सामान्यार्थ (ख) इच्छार्थ (ग) आज्ञार्थ (घ) सङ्केतार्थ

४. "बादल लागे पानी पर्थ्यो" कुन भाव हो? (क) सम्भावनार्थ (ख) सङ्केतार्थ (ग) इच्छार्थ (घ) आज्ञार्थ

५. "मुसुक्क" कुन क्रियासँग मिल्छ? (क) बग्नु (ख) हाँस्नु (ग) निदाउनु (घ) बस्नु

वस्तुगत अभ्यासका उत्तर

१. (ख) मनोज नगरकोटी।

२. (ख) विषय।

३. (ख) इच्छार्थ।

४. (ख) सङ्केतार्थ — सर्त र परिणाम।

५. (ख) मुसुक्क हाँस्नु।