Unit 13 · पाठ · 13 min read
प्यारो प्रकृति (कविता)
What the syllabus asks for 5
- कविताको सार, भाव र प्रकृतिप्रति दृष्टि
- काव्यिक भाषा, बिम्ब र अलङ्कार
- भाषिक संरचना: करण र अकरण, प्रेरणार्थक क्रिया
- शब्दभण्डार: सिङ्गो शब्दको पहिचान र प्रयोग
- श्रुतिलेखन र व्याख्या लेखन
'प्यारो प्रकृति' प्रह्लाद पोखरेल को छन्दोबद्ध कविता हो। छ श्लोक (प्रत्येकमा चार पङ्क्ति) भएको यो कविता शार्दूलविक्रीडित छन्द मा छ। कविले बिहानको हाँस्दो हिमाल, पानीले हुर्काएको बिरुवा, बादलले ल्याएको शीतलता र हराभरा प्रकृतिको आनन्दलाई देखाउँदै प्रकृतिलाई सृष्टिको आधार, जीवनको गुरु र आनन्दको स्रोत मानेका छन्। प्रकृतिसँग सन्तुलन राख्दै परिश्रम गरे जीवन ऊर्जावान्, सशक्त र निर्भय बन्छ भन्ने कविताको सन्देश हो।
(१) कविताको सार र मूल भाव; मानव र प्रकृतिबिचको सम्बन्ध। (२) श्लोक वा कवितांशको व्याख्या र भाव विस्तार। (३) बिम्ब, अलङ्कार र छन्द (१२ औँ अक्षरमा अर्धविश्राम, १९ औँमा पूर्णविश्राम)। (४) व्याकरणमा करण-अकरण र प्रेरणार्थक वाक्य; सिङ्गो शब्द।
१३.१ कविताको सार, भाव र प्रकृतिप्रति दृष्टि
श्लोकगत सार
| श्लोक | मुख्य कुरा |
|---|---|
| १ | बिहान हिमाल हाँसेझैँ चम्कन्छ र सारा चेतनशील जगत् ब्युँझन्छ। यही जागरणसँग सिर्जनशील चेतना फैलाउँदै हामीले जीवनमुखी साहित्य रच्न सक्नुपर्छ। |
| २ | खुला प्रकृति नै सारा कला र सृष्टिको आधार हो, तर त्यसलाई सन्तुलनमा राख्न हाम्रो नयाँ दृष्टि चाहिन्छ। पारदर्शी प्रकृति गुरु बनेर आदर्श जीवन सिकाउँछ। |
| ३ | पर्याप्त पानी पाए बिरुवा अग्लो रुख बन्छ; समयमै राम्रो लगानी गरे उद्यमशीलता फल्छ। स्वस्थ बनाउने अठोटसाथ पानी र लगानी गरेर फूलफलले जीवनको मिठास चम्काऔँ। |
| ४ | आकाशमा मडारिएको कालो बादलले पानी पार्छ र चराचर जगत् शीतल र निर्मल बन्छ। यस्तै निर्मल भाव राखे जीवन धानिन्छ; न्यानो निर्मलता र शीतलता जीवनभर बर्सियोस्। |
| ५ | सबै प्राणीले हराभरा प्रकृतिको आनन्द लिन्छन्; मानिस कर्मठ बनेर त्यस आनन्दलाई "दुहुन्छ"। प्रकृतिको आनन्द समेट्ने व्यक्ति काव्यानन्दजस्तै जीवनसुधा पाएर सम्मानित हुन्छ। |
| ६ | स्वच्छ र हराभरा प्रकृतिको आत्मीयता पाउँदा संसार मनैदेखि रमाउँछ। यो सदाबहार आनन्द प्राणीजगत्मा सधैँ फैलियोस् र जीवन ऊर्जायुक्त, सशक्त र निर्भय बनोस्। |
मूल भाव
प्रकृति मानवजीवनको आधार, गुरु र आनन्दको स्रोत हो। प्रकृतिले जागरण, सिर्जना, परिश्रम, निर्मलता र आनन्दको पाठ सिकाउँछ। मानिसले प्रकृतिसँग सन्तुलन मिलाएर, त्यसलाई स्वच्छ र हराभरा राख्दै परिश्रम गरे जीवन सुखी, ऊर्जावान् र निर्भय बन्छ।
मानव र प्रकृतिबिचको सम्बन्ध (कविको दृष्टि)
- आधार र सन्तान — प्रकृति "सृष्टिको आधार" हो; मानिस त्यसकै उपज हो।
- गुरु र शिष्य — प्रकृति "गुरु बनी" आदर्श जीवन सिकाउँछ; बिरुवाबाट उद्यमशीलता, बादलबाट निर्मलता सिकिन्छ।
- दाता र उपभोक्ता — मानिसले प्रकृतिको आनन्द "दोहन" गर्छ, तर सन्तुलन नबिगार्ने "नयाँ दृष्टि" आवश्यक छ।
- आत्मीय सम्बन्ध — प्रकृतिको आत्मीयता पाउँदा संसार आत्मैदेखि रमाउँछ।
सन्दर्भ। प्रस्तुत पङ्क्ति प्रह्लाद पोखरेलको 'प्यारो प्रकृति' कविताको दोस्रो श्लोकबाट लिइएका हुन्।
व्याख्या। संसारमा जति पनि कला छन् — चित्र, सङ्गीत, साहित्य, वास्तुकला — ती सबैको प्रेरणा र आधार खुला प्रकृति नै हो। हिमाल, नदी, फूल र चराको आवाजबाटै मानिसले सुन्दरता चिन्न र सिर्जना गर्न सिकेको हो। तर प्रकृति अनन्त छैन; मानिसले बेहिसाब दोहन गर्दा वन मासिन्छ, पानी सुक्छ र वातावरण बिग्रन्छ। त्यसैले प्रकृतिको उपयोग गर्दा सन्तुलन मिलाउने नयाँ सोच आवश्यक छ। विकास पनि गरौँ, प्रकृति पनि जोगाऔँ भन्ने भाव यहाँ छ।
निष्कर्ष। प्रकृति सृष्टिको आधार भएकाले त्यसको सन्तुलित उपयोग र संरक्षण नै मानवजीवनको दिगो आधार हो।
१३.२ काव्यिक भाषा, बिम्ब र अलङ्कार
छन्द र वाचन
कविता शार्दूलविक्रीडित छन्द मा छ। यसको प्रत्येक पङ्क्तिमा १९ अक्षर हुन्छन्; १२ औँ अक्षरमा अर्धविश्राम (यति) र १९ औँ अक्षरमा पूर्णविश्राम लिइन्छ।
प्रातःकाल हिमाल हाँस्छ जसरी । अस्तित्व फैलाउँदै ॥
वाचन गर्दा प्रत्येक श्लोकका चार पङ्क्ति एउटै लयमा, शब्द नतोडी र भावअनुसार हाउभाउसहित पढ्नुहोस्।
बिम्ब
बिम्ब भनेको शब्दले मनमा उतार्ने इन्द्रियगत चित्र हो।
| बिम्बको प्रकार | कविताबाट उदाहरण |
|---|---|
| दृश्य (आँखाले देखिने) | प्रातःकाल हाँस्दो हिमाल, मडारिएको कालो घना बादल, लटरम्म फूलफल |
| स्पर्श (छालाले अनुभव गरिने) | शीतलता, न्यानो निर्मलता, शीतलपना |
| स्वाद (जिब्रोले अनुभव गरिने) | माधुरी (मिठास), आस्वादन, जीवनसुधा |
| गति (चल्ने, बढ्ने) | बिरुवा बढेर अग्लो बोट बन्नु, जगत् ब्युँझनु |
अलङ्कार
| अलङ्कार | पहिचान | कविताबाट उदाहरण |
|---|---|---|
| मानवीकरण | निर्जीव वा प्रकृतिलाई मानवीय काम गराउनु | "हिमाल हाँस्छ", प्रकृति "गुरु बनी सम्झाएर सिकाउँला" |
| उपमा | समान, जस्तो, झैँ, जसरी जस्ता शब्दले तुलना | "काव्यानन्द समान जीवनसुधा", "हिमाल हाँस्छ जसरी" |
| रूपक | उपमेय र उपमानलाई एउटै बनाइदिनु | "जीवनसुधा" (जीवनरूपी अमृत) |
| अनुप्रास | एउटै वर्णको आवृत्ति | "सग्लो स्वस्थ ... सुर", "न्यानो निर्मलता" |
| अन्त्यानुप्रास | पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्दो ध्वनि | चेतना/सिर्जना, परे/गरे, जीवन/आजीवन, सदा/सर्वदा |
भाषाशैली। तत्सम शब्दको बाहुल्य (अस्तित्व, चेतनशील, आह्लाद, चराचर, निर्मलता), आशावादी र उपदेशात्मक स्वर, छन्दको मधुर लय र "सकौँ, चम्काऊँ, फिँजियोस्, बनोस्" जस्ता इच्छार्थक क्रियाको प्रयोग।
बिम्ब भनेको मनमा बन्ने चित्र हो; अलङ्कार भनेको भाषाको सजावट वा भन्ने तरिका हो। "हिमाल हाँस्छ" मा दृश्य बिम्ब पनि छ र मानवीकरण अलङ्कार पनि — उत्तरमा कुन कुरा सोधिएको छ, त्यही लेख्नुहोस्।
१३.३ भाषिक संरचना: करण र अकरण, प्रेरणार्थक क्रिया
(क) करण र अकरण वाक्य
करण वाक्य — काम भएको, हुने वा भइरहेको कुरा सकारात्मक रूपमा बताउने वाक्य। अकरण वाक्य — काम नभएको वा नहुने कुरा बताउने नकारात्मक वाक्य; प्रायः क्रियामा न / ने / नि लाग्छ वा छैन, होइन, थिएन आउँछ।
| करण | अकरण |
|---|---|
| हिमालले शिर निहुराउँछ। | हिमालले शिर निहुराउँदैन। |
| बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छ। | बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छैन। |
| सुनिताले पाल्पाली टोपी बनाइछन्। | सुनिताले पाल्पाली टोपी बनाइनछन्। |
| कुन्साङको घरनजिकै सामुदायिक वन छ। | कुन्साङको घरनजिकै सामुदायिक वन छैन। |
| यो काम अरूलाई गराउनुहोस्। | यो काम अरूलाई नगराउनुहोस्। |
| कोही यहाँ आएका थिए। | कोही पनि यहाँ आएका थिएनन्। |
(ख) प्रेरणार्थक र अप्रेरणार्थक वाक्य
कर्ता आफैँ काम गर्छ भने अप्रेरणार्थक; कर्ताले अरूलाई काम गर्न लगाउँछ भने प्रेरणार्थक वाक्य हुन्छ। प्रेरणार्थक क्रियामा -आउ / -उवाउ प्रत्यय लाग्छ वा "लगाउनु" थपिन्छ, र काम गर्ने व्यक्तिमा लाई विभक्ति आउँछ।
| अप्रेरणार्थक | प्रेरणार्थक |
|---|---|
| भाइले खाजा खायो। | आमाले भाइलाई खाजा खुवाउनुभयो। |
| तिमी मादल बजाउन सिक्छौ। | उहाँ तिमीलाई मादल बजाउन सिकाउनुहुन्छ। |
| दिदी धारामा पानी भर्नुहुन्छ। | बुबा दिदीलाई धारामा पानी भर्न लगाउनुहुन्छ। |
| बालक राम्ररी हिँडेछ। | आमाले बालकलाई राम्ररी हिँडाइछन्। |
| साथीले तरकारी किन्यो। | मैले साथीलाई तरकारी किन्न लगाएँ। |
धातु बदल्ने तरिका। पढ्नु → पढाउनु, गर्नु → गराउनु, हाँस्नु → हसाउनु, सुन्नु → सुनाउनु, खानु → खुवाउनु, पिउनु → पिलाउनु, देख्नु → देखाउनु।
करण-अकरण भनेको सकारात्मक र नकारात्मक वाक्य हो। अरूलाई काम गराउने वाक्य प्रेरणार्थक हो, "करण" होइन। "आमाले छोरीलाई खाना पकाउन लगाउनुभयो" करण पनि हो र प्रेरणार्थक पनि; यसको अकरण "…लगाउनुभएन" हुन्छ।
व्याकरणको नमुना उत्तर
प्रश्न। निर्देशनअनुसार परिवर्तन गर्नुहोस्: (क) मालीले फूल रोप्यो। (प्रेरणार्थक) (ख) दाजु उसलाई हिसाब सिकाउनुहुन्छ। (अप्रेरणार्थक) (ग) शिक्षक विद्यार्थीलाई चुट्किला सुनाउनुहुन्छ। (अप्रेरणार्थक) (घ) यात्रा कठिन भए पनि नदीले बाटो बनाउन छोड्दैन। (करण)
उत्तर। (क) मालिकले मालीलाई फूल रोपायो / रोप्न लगायो। (ख) ऊ हिसाब सिक्छ। (ग) विद्यार्थी चुट्किला सुन्छन्। (घ) यात्रा कठिन भए पनि नदीले बाटो बनाउन छोड्छ।
प्रत्यय र शिरबिन्दु (पाठ्यपुस्तकको अभ्यास)। शब्दको पछाडि जोडिने शब्दांश प्रत्यय हो: घुम् + अक्कड = घुमक्कड, बच् + अत = बचत, लेख् + अक = लेखक, दया + आलु = दयालु, स्वर्ग + ईय = स्वर्गीय, रस + इलो = रसिलो, शिक्षा + इक = शैक्षिक, खेल् + औना = खेलौना, रोक् + आवट = रोकावट, पोखरा + एली = पोखरेली, मानव + ता = मानवता, हेप् + आहा = हेपाहा। तत्सम शब्दमा श, ष, स, ह, र, य, व अघि प्रायः शिरबिन्दु (ं) लेखिन्छ: संसार, संरक्षण, संवाद, संहार, संवेदना, संशय, संयोग, अंशु।
१३.४ शब्दभण्डार: सिङ्गो शब्दको पहिचान र प्रयोग
सिङ्गो शब्द भनेको धेरै शब्दले बुझाउने अर्थलाई एउटै शब्दमा व्यक्त गर्ने शब्द हो (अनेक शब्दका लागि एक शब्द)। यसले भाषालाई छोटो र कसिलो बनाउँछ।
| अर्थ (धेरै शब्दमा) | सिङ्गो शब्द |
|---|---|
| उपमा दिन नसकिने | अनुपम |
| लिपिमा लेखिएको | लिपिबद्ध |
| जीवजन्तु वा वनस्पतिबाट बनेको (मल) | प्राङ्गारिक |
| यस लोकमा नपाइने | अलौकिक |
| कुनै पक्षमा नलागेको | तटस्थ |
| हजार वर्षको अवधि | सहस्राब्दी |
| धर्ती र आकाश मिलेजस्तो देखिने रेखा | क्षितिज |
| जान्ने इच्छा भएको | जिज्ञासु |
| सधैँ हराभरा रहने | सदाबहार |
| छ्याङ्ग देखिने | पारदर्शी |
| रस लिने काम | आस्वादन |
| काट्न नसकिने | अकाट्य |
| मिठो बोल्ने | मृदुभाषी |
| ईश्वरमा विश्वास नगर्ने | नास्तिक |
| अरूले जिम्मा लगाएको वस्तु | नासो |
| पालैपालो एकअर्काको काम गरिदिने चलन | पर्म |
कविताका शब्दार्थ। अस्तित्व — सत्ता, आफ्नोपन; चेतनशील — चेतना भएको; जीवनमुखी — जीवनलाई प्राथमिकता दिने; परिदृश्य — चारैतिर देखिने दृश्य; उद्यमशीलता — मिहिनेतीपन; माधुरी — मिठास; नभ — आकाश; चराचर — चल्ने र नचल्ने सबै वस्तु, विश्व; आह्लाद — आनन्द; दोहन — दुहुने काम; जीवनसुधा — जीवनरूपी अमृत; वन्दित — नमस्कार गरिएको।
वाक्यमा प्रयोग। "नेपालको प्राकृतिक सुन्दरता अनुपम छ।" "न्यायाधीश सधैँ तटस्थ रहनुपर्छ।" "रूखमा लटरम्म सुन्तला फलेका छन्।" "पानी परेपछि चराचर जगत् हराभरा भयो।"
१३.५ श्रुतिलेखन र व्याख्या लेखन
श्रुतिलेखन भनेको सुनेर शुद्धसँग लेख्नु हो। पाठ्यपुस्तकमा अन्तिम श्लोकका छुटेका शब्द सुनेर भर्ने अभ्यास छ:
राम्रो स्वच्छ हराभरा प्रकृतिको आत्मीयता पाउँदा आत्मैदेखि रमाउँदो छ दुनियाँ आनन्द भेट्टाउँदा यो आनन्द सदावहार फिँजियोस् प्राणी जगत्मा सदा ऊर्जायुक्त सशक्त निर्भय बनोस् यो जिन्दगी सर्वदा ।
(पाठ्यपुस्तकमा 'सदावहार' छापिएको छ; शब्दकोशअनुसार शुद्ध रूप 'सदाबहार' हो।)
श्रुतिलेखनमा ध्यान दिने कुरा। ह्रस्व-दीर्घ (निर्मल, ऊर्जा, सृष्टि), चन्द्रबिन्दु (हाँस्छ, पाउँदा, भेट्टाउँदा), संयुक्त अक्षर (अस्तित्व, आह्लाद, पर्याप्त) र विसर्ग (प्रातःकाल)।
व्याख्या लेख्ने ढाँचा। (१) सन्दर्भ — कवि, कविता र श्लोक; (२) प्रसङ्ग — कवितांश कुन विषयमा आएको हो; (३) अर्थ — सरल गद्यमा; (४) विस्तार — उदाहरण र तर्कसहित भाव फैलाउने; (५) निष्कर्ष। चार अङ्कको उत्तर करिब १२०–१५० शब्दको हुन्छ।
कवितांश: "पानी पार्छ मडारिएर नभमा कालो घना बादल / पाई शीतलता चराचर जगत् बन्छन् निकै निर्मल / यस्तो निर्मल भाव धारण गरे धानिन्छ यो जीवन / न्यानो निर्मलता र शीतलपना बर्सोस् न आजीवन।"
गद्य रूप: आकाशमा कालो घना बादल मडारिएर पानी पार्छ। त्यसको शीतलता पाएर संसारका सबै चल्ने र नचल्ने वस्तु निकै सफा र पवित्र बन्छन्। मानिसले पनि यस्तै निर्मल भाव राख्यो भने जीवन राम्ररी धानिन्छ। त्यसैले जीवनभर न्यानो निर्मलता र शीतलता बर्सिरहोस्।
सुनाइ पाठ १३। यो सुनाइ वसन्त ऋतु को वर्णनमा आधारित छ। सुन्दा वसन्तले कसलाई स्वागत गर्छ, केलाई बिछ्यौना बनाउँछ र सौन्दर्य कसरी छर्छ भन्ने वर्णनात्मक शब्द टिप्नुहोस्।
सिर्जना। 'हाम्रो संस्कृति' शीर्षकमा कविता लेख्दा एउटै भाव समात्नुहोस्, हरेक श्लोकका पङ्क्तिको अन्त्य मिलाउनुहोस् र कम्तीमा एउटा बिम्ब (चाडपर्व, बाजा, पहिरन) प्रयोग गर्नुहोस्।
पाठको सार
- 'प्यारो प्रकृति' प्रह्लाद पोखरेलको शार्दूलविक्रीडित छन्दको कविता हो; छ श्लोक, प्रत्येकमा चार पङ्क्ति; १२ औँ अक्षरमा अर्धविश्राम र १९ औँमा पूर्णविश्राम।
- प्रकृति सृष्टिको आधार, गुरु र आनन्दको स्रोत हो; सन्तुलनका लागि नयाँ दृष्टि चाहिन्छ।
- बिरुवा र लगानीको उदाहरणले उद्यमशीलता, बादलले निर्मलता र हराभरा प्रकृतिले आनन्द सिकाउँछ।
- बिम्ब: दृश्य, स्पर्श, स्वाद; अलङ्कार: मानवीकरण, उपमा, रूपक, अनुप्रास।
- करण = सकारात्मक, अकरण = नकारात्मक वाक्य; प्रेरणार्थकमा कर्ताले अरूलाई काम गराउँछ।
- सिङ्गो शब्द = अनेक शब्दका लागि एक शब्द (अनुपम, तटस्थ, क्षितिज, सदाबहार)।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- 'प्यारो प्रकृति' कविताका कवि को हुन्? [1] (क) भूपी शेरचन (ख) प्रह्लाद पोखरेल (ग) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (घ) प्रभा भट्टराई
- कविता वाचन गर्दा कतिऔँ अक्षरमा पूर्णविश्राम लिइन्छ? [1] (क) १२ (ख) १४ (ग) १६ (घ) १९
- कविताको प्रत्येक श्लोकमा कति पङ्क्ति छन्? [1] (क) दुई (ख) तीन (ग) चार (घ) छ
- "हिमाल हाँस्छ" मा कुन अलङ्कार छ? [1] (क) उपमा (ख) मानवीकरण (ग) अनुप्रास (घ) यमक
- "बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छैन" को करण रूप कुन हो? [1] (क) बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छ। (ख) बजारमा खाद्यवस्तु छैन। (ग) बजारमा अभाव गराइयो। (घ) बजारमा अभाव नगर।
- "उपमा दिन नसकिने" का लागि सिङ्गो शब्द कुन हो? [1] (क) अलौकिक (ख) अनुपम (ग) अकाट्य (घ) असामान्य
समूह क का उत्तर
१. (ख) प्रह्लाद पोखरेल।
२. (घ) १९ औँ अक्षरमा; १२ औँमा अर्धविश्राम।
३. (ग) चार।
४. (ख) मानवीकरण — हिमाललाई मानिसझैँ हाँस्न लगाइएको।
५. (क) — 'छैन' हटेर 'छ'।
६. (ख) अनुपम।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- कवितामा सूर्योदयसँगै हुने परिवर्तनलाई कसरी देखाइएको छ? [2]
- पानीको सही उपयोगबाट प्रकृति र मानवमा कस्तो प्रभाव पर्छ? [2]
- हामीले कस्तो साहित्यको सिर्जना गर्नुपर्छ र किन? [2]
- प्रेरणार्थकमा बदल्नुहोस्: (क) भाइले खाजा खायो। (ख) बहिनीले चित्र बनाइन्। [2]
समूह ख का उत्तर
१. बिहान घाम लाग्दा हिमाल हाँसेझैँ चम्किन्छ र आफ्नो अस्तित्व चारैतिर फैलाउँछ। त्यससँगै सारा चेतनशील प्राणीजगत् निद्राबाट ब्युँझन्छ र जागा हुन्छ। कविले यही जागरणलाई सिर्जनशील चेतना फैलाउने अवसरका रूपमा देखाएका छन्।
२. पर्याप्त पानी पाएपछि बिरुवा बढेर अग्लो रुख बन्छ र फूलफलले लटरम्म हुन्छ; बादलले पानी पार्दा चराचर जगत् शीतल र निर्मल बन्छ। मानिसले पनि यस्तै समयमै पानी र लगानी गरे उद्यमशीलता फल्छ र जीवन स्वस्थ र मिठासपूर्ण बन्छ।
३. कविका अनुसार हामीले जीवनमुखी साहित्य को सिर्जना गर्नुपर्छ, अर्थात् जीवनलाई सही दिशा, आशा र ऊर्जा दिने साहित्य। बिहान प्रकृति जागा भएझैँ समाजमा पनि चेतना जगाउन यस्तो साहित्य आवश्यक हुन्छ।
४. (क) आमाले भाइलाई खाजा खुवाउनुभयो। (ख) दिदीले बहिनीलाई चित्र बनाउन लगाउनुभयो।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- 'प्यारो प्रकृति' कविताको मूल भाव लेख्नुहोस्। [4]
- कविले मानव र प्रकृतिबिच कस्तो सम्बन्ध हुनुपर्ने भाव व्यक्त गरेका छन्? [4]
- व्याख्या गर्नुहोस्: "अग्लो बोट बनेर बढ्छ बिरुवा पर्याप्त पानी परे / फल्ला उद्यमशीलता समयमै राम्रो लगानी गरे" [4]
समूह ग का उत्तर
१. 'प्यारो प्रकृति' कवितामा प्रकृतिलाई जीवनको आधार, गुरु र आनन्दको स्रोतका रूपमा देखाइएको छ। बिहानको हाँस्दो हिमालले संसारलाई जगाएझैँ मानिसले पनि सिर्जनशील चेतना फैलाउँदै जीवनमुखी साहित्य रच्नुपर्छ। सारा कलाको आधार प्रकृति भए पनि त्यसको उपयोगमा सन्तुलनको नयाँ दृष्टि चाहिन्छ। पानी पाएर बिरुवा हुर्केझैँ समयमै परिश्रम र लगानी गरे जीवन फलदायी हुन्छ। बादलले संसार निर्मल बनाएझैँ मानिसले निर्मल भाव राख्नुपर्छ। हराभरा प्रकृतिको आनन्द समेट्ने कर्मठ मानिसले जीवनसुधा पाउँछ। अन्त्यमा कवि यो आनन्द सधैँ फैलियोस् र जीवन ऊर्जायुक्त, सशक्त र निर्भय बनोस् भन्ने कामना गर्छन्। अतः प्रकृतिलाई माया गर्दै, त्यसबाट सिक्दै र त्यसको संरक्षण गर्दै जीवन सार्थक बनाउनु कविताको मूल भाव हो।
२. कविका अनुसार मानव र प्रकृतिबिच आत्मीय, सन्तुलित र परस्पर निर्भर सम्बन्ध हुनुपर्छ। (क) प्रकृति सृष्टिको आधार हो, त्यसैले मानिसले यसलाई आफ्नो मूल ठान्नुपर्छ। (ख) प्रकृति गुरु हो; बिरुवा, बादल र हिमालबाट परिश्रम, निर्मलता र जागरण सिक्नुपर्छ। (ग) मानिसले प्रकृतिको आनन्द र स्रोत लिन्छ, तर दोहन गर्दा सन्तुलन बिगार्नु हुँदैन; यसका लागि "नयाँ दृष्टि" चाहिन्छ। (घ) प्रकृतिलाई स्वच्छ र हराभरा राखे त्यसको आत्मीयताले संसार रमाउँछ र जीवन ऊर्जावान् बन्छ। यसरी मानिस प्रकृतिको उपभोक्ता मात्र होइन, संरक्षक पनि बन्नुपर्छ।
३. सन्दर्भ: यी पङ्क्ति प्रह्लाद पोखरेलको 'प्यारो प्रकृति' कविताको तेस्रो श्लोकबाट लिइएका हुन्। व्याख्या: सानो बिरुवालाई पर्याप्त पानी, मल र हेरचाह पुग्यो भने त्यो अग्लो र फलदार रुख बन्छ। त्यसै गरी कुनै काम वा व्यवसायमा समयमै राम्रो लगानी — पैसा, श्रम, सिप र समय — गरियो भने उद्यम सफल हुन्छ र फल दिन्छ। विद्यार्थीले सानैदेखि पढाइमा मिहिनेत गरे भविष्य उज्यालो हुन्छ; किसानले समयमै बिउ र पानी दिए राम्रो बाली पाउँछ। निष्कर्ष: प्रकृतिको नियमजस्तै जीवनमा पनि सही समयमा गरिएको परिश्रम र लगानीले नै सफलता दिन्छ।
वस्तुगत अभ्यास
सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]
१. 'प्यारो प्रकृति' कविता कुन छन्दमा छ? (क) अनुष्टुप् (ख) शार्दूलविक्रीडित (ग) शिखरिणी (घ) झ्याउरे
२. कविअनुसार प्रकृतिलाई सन्तुलनमा राख्न केको खाँचो छ? (क) पैसाको (ख) नयाँ दृष्टिको (ग) कानुनको (घ) प्रविधिको
३. "चराचर" को अर्थ हो — (क) चरा र जनावर (ख) चल्ने र नचल्ने सबै वस्तु (ग) चरन (घ) आकाश
४. कुन वाक्य अकरण हो? (क) हिमालले शिर निहुराउँदैन। (ख) नदी बग्छ। (ग) चरा उड्छ। (घ) बिरुवा बढ्छ।
५. "सुन्नु" को प्रेरणार्थक रूप हो — (क) सुनिनु (ख) सुनाउनु (ग) सुन्दै (घ) सुनेको
वस्तुगत अभ्यासका उत्तर
१. (ख) शार्दूलविक्रीडित।
२. (ख) नयाँ दृष्टिको।
३. (ख) चल्ने र नचल्ने सबै वस्तु।
४. (क) — 'दैन' ले नकारात्मक बनाएको।
५. (ख) सुनाउनु।
Practise more: Nepali question bank