Unit 2 · पाठ · 11 min read
साकार सपना - गणेशप्रसाद भट्टराई (कथा)
What the syllabus asks for 5
- कथाको सार, घटनाक्रम र पात्र
- शीर्षकको सार्थकता र सन्देश
- भाषिक संरचना: विशेषण, विशेष्य र भेद्य
- शब्दभण्डार: पर्यायवाची शब्द; अनुच्छेद निर्माण
- वर्णविन्यास अभ्यास
'साकार सपना' नेपालको एकीकरणको पृष्ठभूमिमा लेखिएको ऐतिहासिक कथा हो। कथाको केन्द्रमा पृथ्वीनारायण शाहको सपना छ — साना-साना राज्यमा टुक्रिएको भूभागलाई एउटै बलियो मुलुक बनाउने सपना। गोरखाली सेनाले कीर्तिपुर जितेपछि कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल डराए र आफ्नो राज्य जोगाउन अङ्ग्रेजसँग सैनिक सहयोग मागे। तर अङ्ग्रेजले सहयोग गर्न खोज्नुको कारण मल्लप्रतिको माया थिएन, आफ्नो व्यापारिक स्वार्थ थियो। अन्त्यमा गोरखाली सेनाले अङ्ग्रेज सेनालाई लखेट्यो र एकीकरणको सपना साकार हुने बाटो खुल्यो।
(१) घटनाक्रम क्रमैसँग: कीर्तिपुर विजय → मल्लको बैठक → अङ्ग्रेजसँग सहयोगको माग → गोल्डिङको स्वार्थ → किनलकको हार → सपना साकार। (२) कुन भनाइ कसको हो। (३) शीर्षकको सार्थकता र सन्देश। (४) विशेषण–विशेष्य र भेदक–भेद्य छुट्याउने व्याकरण।
२.१ कथाको सार, घटनाक्रम र पात्र
(क) कथाकार र विधा
गणेशप्रसाद भट्टराई इतिहासका घटनालाई कथाको रूप दिने लेखकका रूपमा चिनिन्छन्। ऐतिहासिक कथामा घटना र पात्र इतिहासबाट लिइन्छन्, तर संवाद, मनका कुरा र दृश्यको बुनोट कथाकारको कल्पना हुन्छ। त्यसैले यो कथा पढ्दा इतिहास पनि थाहा हुन्छ र कथाको रस पनि आउँछ।
(ख) कथाको सार
कीर्तिपुर विजय। गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले दुई पटक असफल भएपछि तेस्रो आक्रमणमा कीर्तिपुर जिते। त्यसपछि गोरखाली सेना आसपासका गढी र गाउँ जित्दै कान्तिपुरनजिक आइपुग्यो। यसले कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ललाई चिन्तित बनायो।
मल्लहरूको बैठक। जयप्रकाश मल्लले भक्तपुरका राजा रणजित मल्ल र ललितपुरका प्रतिनिधिलाई गुह्येश्वरीमा बोलाए। उनले भने — "गोरखाली राजाले कान्तिपुरमा आक्रमण गर्ने योजना बनाइरहेका छन्। तपाईंहरूले मलाई सहयोग गर्नुपर्यो, तपाईंहरूलाई पर्दा म सहयोग गर्नेछु।" लामो छलफलपछि सबैले एकअर्कालाई साथ दिने कसम खाए।
विदेशी सहयोगको खोजी। त्यस बेला उपत्यकामा क्रिस्चियन पादरीहरू बस्थे। उनीहरूको सल्लाहमा जयप्रकाश मल्लले भारतमा शासन फैलाउँदै गरेको अङ्ग्रेज (इस्ट इन्डिया कम्पनी) सँग सैनिक सहयोग माग्ने निर्णय गरे र बेतियामा बस्ने अङ्ग्रेज प्रतिनिधि गोल्डिङलाई पत्र पठाए। पत्र बोकेर फकिर रामदास र उमदा बेतिया गए।
गोल्डिङको हिसाब। गोल्डिङले पत्र खोले, तर नबुझेपछि सचिवलाई सोधे — "यसमा के के छ? मलाई सबै बुझाऊ।" सबै कुरा बुझेपछि उनी मनमनै सोच्न थाले: गोरखाली हाम्रो नजिकसम्म आइपुगेछन्; अहिले मल्लहरूलाई सहयोग गरे उनीहरू हामीप्रति कृतज्ञ हुनेछन्, नेपाल हुँदै तिब्बत र चीनसम्म व्यापार गर्न सजिलो हुनेछ, र युद्धको खर्च पनि मल्लहरूले नै बेहोर्नेछन्। उत्साहमा उनले टेबुलमा यति जोडले हात बजारे कि गिलासको पानी छचल्कियो। यही दृश्यले अङ्ग्रेजको सहयोगको पछाडिको व्यापारिक स्वार्थ उदाङ्ग्याउँछ।
किनलकको हार। कप्तान किनलकको नेतृत्वमा अङ्ग्रेज सेना नेपालतिर आयो। तर भिरपाखा, खोलानाला, जुका, लामखुट्टे र रोगले थिलथिलो भएको त्यो सेनालाई गोरखाली सेनाले लखेटिदियो र उसका हतियार कब्जा गर्यो। "पहाडमा मानिस मात्र होइन, जनावर, कीरा र बिरुवा पनि लड्दा रहेछन्" भन्ने भनाइले आफ्नो माटोको रक्षामा सारा प्रकृति नै साथ उभिएको भाव दिन्छ।
सपना साकार। विजयी सेनाले कब्जा गरेका हतियार राजासामु राख्दा पृथ्वीनारायण शाहले भने — "मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ।" यसरी एकीकरणको सपना साकार हुने बाटो खुल्यो।
कप्तान किनलकको नेतृत्वमा आएको अङ्ग्रेज सेना वि.सं. १८२४ (सन् १७६७) मा सिन्धुलीगढी क्षेत्रमा गोरखाली सेनासँग पराजित भएर फर्किएको थियो। यो नेपाल र अङ्ग्रेजबिचको पहिलो सैनिक भिडन्त मानिन्छ। त्यसको केही समयपछि वि.सं. १८२५ मा पृथ्वीनारायण शाहले कान्तिपुर जितेका थिए।
(ग) पात्रहरूको चरित्र
| पात्र | चरित्रका विशेषता | कथाबाट प्रमाण |
|---|---|---|
| पृथ्वीनारायण शाह | दूरदर्शी, अठोटी, सेनाको कदर गर्ने | दुई पटक हारेर पनि कीर्तिपुर जित्नु; "मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ" भन्नु |
| जयप्रकाश मल्ल | सतर्क तर परनिर्भर | खतरा देखेर बैठक बोलाउनु; आफ्नै बलभन्दा विदेशीको भर पर्नु |
| गोल्डिङ | चतुर, स्वार्थी, व्यापारी सोचको | सहयोगमा व्यापार र खर्चको हिसाब गर्नु |
| किनलक | अङ्ग्रेज सेनाका कप्तान | पहाडी भूगोल नबुझी आक्रमण गर्न आउनु र हार्नु |
| फकिर रामदास, उमदा | विश्वासी सन्देशवाहक | जयप्रकाशको पत्र बेतिया पुर्याउनु |
| गोरखाली सेना | साहसी, देशभक्त | अङ्ग्रेज सेनालाई लखेटी हतियार कब्जा गर्नु |
२.२ शीर्षकको सार्थकता र सन्देश
शीर्षकको सार्थकता। 'साकार' को अर्थ आकार पाएको, पूरा भएको हो। कथाको सुरुदेखि अन्त्यसम्म पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणको सपना केन्द्रमा छ। बाटोमा मल्लहरूको गठबन्धन र अङ्ग्रेजको सेना जस्ता ठुला बाधा आए, तर गोरखाली सेनाको साहसले ती बाधा पार भए। कथाको अन्त्यमा राजा आफैँ "मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ" भन्छन्। यसरी सपना साकार भएको घटनामै कथा टुङ्गिने भएकाले शीर्षक पूर्ण रूपमा सार्थक छ।
सन्देश।
- सपना देखेर मात्र पुग्दैन, अठोट र निरन्तर प्रयासले त्यसलाई साकार पार्नुपर्छ।
- एकतामा बल हुन्छ। टुक्रिएका राज्य कमजोर थिए; एक भएपछि मात्र देश बलियो भयो।
- विदेशी सहयोग सधैँ निःस्वार्थ हुँदैन। गोल्डिङले सहयोगमा आफ्नो व्यापार देखे।
- आफ्नो देशको रक्षा आफ्नै बलले हुन्छ। बाहिरी शक्तिको भर पर्ने जयप्रकाश मल्ल आफ्नो राज्य जोगाउन सकेनन्।
एकतर्फी उत्तर नलेख्नुहोस्
"मल्ल राजा देशद्रोही थिए" वा "सबै विदेशी खराब हुन्छन्" जस्ता अतिरञ्जित वाक्य नलेख्नुहोस्। कथाले देखाएको कुरा यति हो: जयप्रकाश मल्लले आफ्नो राज्य जोगाउन बाहिरको सहयोग खोजे, तर बाहिरी शक्तिको स्वार्थ आफ्नै हुन्छ भन्ने कुरा बुझेनन्। उत्तरमा कथाबाट प्रमाण दिनुहोस्, नारा होइन।
२.३ व्याकरण: विशेषण, विशेष्य र भेद्य
(क) विशेषण र विशेष्य
नाम वा सर्वनामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण वा अवस्था बताउने शब्दलाई विशेषण भनिन्छ। विशेषणले जुन नाम वा सर्वनामको विशेषता बताउँछ, त्यसलाई विशेष्य भनिन्छ।
| विशेषणको भेद | उदाहरण (विशेषण + विशेष्य) |
|---|---|
| गुणबोधक | बलियो मुलुक, चतुर गोल्डिङ, साहसी सेना |
| सङ्ख्याबोधक | तेस्रो आक्रमण, दुई पटक, तीन राज्य |
| परिमाणबोधक | धेरै हतियार, थोरै पानी |
| सार्वनामिक | त्यो पत्र, यी राजाहरू |
(ख) भेदक र भेद्य
को/का/की, रो/रा/री, नो/ना/नी (षष्ठी विभक्ति) लागेर अर्को नामको विशेषता बताउने पदलाई भेदक भनिन्छ। भेदकले विशेषता बताइएको नामलाई भेद्य भनिन्छ। भेदक पनि एक प्रकारको विशेषण नै हो, त्यसैले भेद्य विशेष्यजस्तै हुन्छ।
| पदावली | भेदक | भेद्य |
|---|---|---|
| गोरखाको राजा | गोरखाको | राजा |
| अङ्ग्रेजका सिपाही | अङ्ग्रेजका | सिपाही |
| मेरो सपना | मेरो | सपना |
| आफ्नो राज्य | आफ्नो | राज्य |
"सानो गाउँ" को भेद्य "ठुलो गाउँ" होइन। "सानो गाउँ" मा सानो विशेषण र गाउँ विशेष्य मात्र हो; यहाँ भेदक–भेद्य छैन। भेदक–भेद्य खोज्न पहिले को/का/की, रो/रा/री, नो/ना/नी लागेको पद खोज्नुहोस्: "गाउँको बाटो" मा गाउँको भेदक र बाटो भेद्य हो।
व्याकरणको नमुना उत्तर
प्रश्न। तलका वाक्यबाट विशेषण–विशेष्य र भेदक–भेद्य छुट्याउनुहोस्: "चतुर गोल्डिङले मल्ल राजाको लामो पत्र पढे।"
उत्तर।
| विशेषण | विशेष्य | भेदक | भेद्य |
|---|---|---|---|
| चतुर | गोल्डिङ | मल्ल राजाको | पत्र |
| लामो | पत्र |
यहाँ "पत्र" एकै पटक विशेषण (लामो) को विशेष्य र भेदक (राजाको) को भेद्य दुवै भएको छ।
२.४ शब्दभण्डार: पर्यायवाची शब्द र अनुच्छेद
(क) शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| साकार | आकार पाएको, पूरा भएको |
| आक्रमण | हमला, धावा |
| गढी | डाँडामा बनाइएको सानो किल्ला |
| पादरी | क्रिस्चियन धर्मगुरु |
| पत्र | चिठी |
| सचिव | कार्यालयको लेखापढी र काम सम्हाल्ने अधिकारी |
| स्वार्थ | आफ्नो मात्र फाइदा |
| कब्जा | अर्काको कुरा आफ्नो अधीनमा लिनु |
| थिलथिलो | निकै थाकेर गलेको |
| एकीकरण | छरिएका भागलाई एउटै बनाउने काम |
(ख) पर्यायवाची शब्द
उस्तै अर्थ दिने शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ। एउटै शब्द बारम्बार दोहोर्याउनुको सट्टा पर्यायवाची प्रयोग गर्दा लेखन मीठो हुन्छ।
| शब्द | पर्यायवाची |
|---|---|
| सपना | स्वप्न, सपनो |
| राजा | नृप, भूपति, महाराज |
| सेना | फौज, पल्टन |
| लडाइँ | युद्ध, सङ्ग्राम, जङ्ग |
| विजय | जित, जय |
| पानी | जल, नीर |
| हात | हस्त, कर |
| संसार | जगत्, विश्व |
"पानी पर्यो" को सट्टा "नीर पर्यो" भन्दैनौँ। पर्यायवाचीको अर्थ मिल्छ, तर प्रयोगको सन्दर्भ फरक हुन सक्छ। वाक्य बनाएर जाँच्नुहोस्।
(ग) अनुच्छेद निर्माण
एउटा अनुच्छेदमा एउटै मुख्य विचार हुन्छ र यसका तीन भाग हुन्छन्: विषय वाक्य (के भन्ने हो), समर्थक वाक्य (कारण, उदाहरण, प्रमाण) र निष्कर्ष वाक्य।
एकतामा ठुलो बल हुन्छ। एउटा सिन्को सजिलै भाँचिन्छ, तर सिन्काको मुठा भाँच्न गाह्रो हुन्छ। 'साकार सपना' कथामा पनि साना-साना राज्यमा टुक्रिएको भूभाग कमजोर थियो र बाहिरी शक्तिले त्यसमा आफ्नो फाइदा खोज्दै थियो। गोरखाली सेनाले एक भएर लडेपछि अङ्ग्रेज सेना पनि हार्यो। विद्यालय, गाउँ वा देश जुनसुकै तहमा मिलेर काम गरे ठुला बाधा पनि पार हुन्छन्। त्यसैले एकता नै प्रगतिको आधार हो।
किन राम्रो। पहिलो वाक्यमै विषय छ, बिचमा उदाहरण र कथाबाट प्रमाण छ, अन्तिम वाक्यले निष्कर्ष दिएको छ।
२.५ वर्णविन्यास अभ्यास
| अशुद्ध | शुद्ध | नियम/कारण |
|---|---|---|
| संकल्प | सङ्कल्प | क वर्गअघि ङ् लेखिन्छ |
| सिमा | सीमा | मूल तत्सम शब्द दीर्घ ईकारको |
| कृतग्य | कृतज्ञ | ज्ञ संयुक्त अक्षर |
| राजनैतिक | राजनीतिक | शुद्ध तत्सम रूप |
| स्वार्त | स्वार्थ | महाप्राण थ |
| बिजय | विजय | तत्सम शब्दमा व |
| ठूलो | ठुलो | तद्भव शब्दमा प्रायः ह्रस्व उकार |
पाठको सार
- 'साकार सपना' गणेशप्रसाद भट्टराईको ऐतिहासिक कथा हो; केन्द्रमा पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणको सपना छ।
- घटनाक्रम: कीर्तिपुर विजय → गुह्येश्वरीमा मल्लहरूको बैठक → अङ्ग्रेजसँग सहयोगको माग → बेतियामा गोल्डिङको व्यापारिक हिसाब → किनलकको सेनाको हार → सपना साकार।
- "यसमा के के छ? मलाई सबै बुझाऊ।" — गोल्डिङ; "मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ।" — पृथ्वीनारायण शाह।
- सन्देश: अठोटले सपना साकार हुन्छ, एकतामा बल हुन्छ, विदेशी सहयोग निःस्वार्थ हुँदैन।
- विशेषणले विशेष्यको र भेदक (को/का/की, रो/रा/री, नो/ना/नी) ले भेद्यको विशेषता बताउँछ।
- पर्यायवाची: उस्तै अर्थका शब्द; अनुच्छेद: विषय वाक्य, समर्थक वाक्य, निष्कर्ष।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- 'साकार सपना' कस्तो कथा हो? [1] (क) सामाजिक (ख) ऐतिहासिक (ग) हास्यव्यङ्ग्य (घ) बाल कथा
- पृथ्वीनारायण शाहले कुन आक्रमणमा कीर्तिपुर जिते? [1] (क) पहिलो (ख) दोस्रो (ग) तेस्रो (घ) चौथो
- जयप्रकाश मल्लले मल्ल राजाहरूको बैठक कहाँ बोलाए? [1] (क) पशुपति (ख) गुह्येश्वरी (ग) स्वयम्भू (घ) चाँगुनारायण
- बेतियामा बस्ने अङ्ग्रेज प्रतिनिधि को थिए? [1] (क) किनलक (ख) गोल्डिङ (ग) रामदास (घ) उमदा
- "यसमा के के छ? मलाई सबै बुझाऊ।" भन्ने भनाइ कसको हो? [1] (क) जयप्रकाश मल्ल (ख) पृथ्वीनारायण शाह (ग) गोल्डिङ (घ) उमदा
- "गोरखाको राजा" मा भेद्य कुन हो? [1] (क) गोरखा (ख) गोरखाको (ग) राजा (घ) को
- "जित" को पर्यायवाची शब्द कुन हो? [1] (क) हार (ख) विजय (ग) युद्ध (घ) सन्धि
समूह क का उत्तर
१. (ख) — इतिहासको घटनामा आधारित कथा।
२. (ग) — दुई पटक असफल भएपछि तेस्रो आक्रमणमा।
३. (ख) — गुह्येश्वरी।
४. (ख) — गोल्डिङ।
५. (ग) — गोल्डिङले आफ्नो सचिवलाई सोधेका हुन्।
६. (ग) — "गोरखाको" भेदक हो, त्यसले विशेषता बताएको "राजा" भेद्य हो।
७. (ख) — विजय।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- जयप्रकाश मल्लले किन अङ्ग्रेजसँग सहयोग मागे? [2]
- गोल्डिङले सहयोग गर्न खोज्नुको वास्तविक कारण के थियो? [2]
- "पहाडमा मानिस मात्र होइन, जनावर, कीरा र बिरुवा पनि लड्दा रहेछन्" भन्नुको आशय लेख्नुहोस्। [2]
- तलका वाक्यबाट विशेषण र विशेष्य छुट्याउनुहोस्: "साहसी सिपाहीहरूले धेरै हतियार कब्जा गरे।" [2]
समूह ख का उत्तर
१. कीर्तिपुर जितेपछि गोरखाली सेना कान्तिपुरनजिक आइपुगेको थियो। आफ्नै बलले गोरखालीलाई रोक्न नसक्ने डरले उनले पादरीको सल्लाहमा अङ्ग्रेजसँग सैनिक सहयोग मागे।
२. गोल्डिङको उद्देश्य मल्लको भलो गर्नु थिएन। सहयोग गरे मल्लहरू कृतज्ञ हुने, नेपाल हुँदै तिब्बत र चीनसम्म व्यापार सजिलो हुने र युद्धको खर्च मल्लहरूले नै बेहोर्ने हुँदा उनले व्यापारिक फाइदा देखेका थिए।
३. पहाडका भिरपाखा, जुका, लामखुट्टे, रोग र कठिन बाटोले बाहिरबाट आएको अङ्ग्रेज सेनालाई थिलथिलो बनायो। यसको अर्थ आफ्नो माटोको रक्षामा मानिस मात्र होइन, सारा प्रकृति नै स्थानीयको साथमा उभिन्छ।
४. साहसी → सिपाहीहरू (गुणबोधक विशेषण र विशेष्य); धेरै → हतियार (परिमाणबोधक विशेषण र विशेष्य)।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- 'साकार सपना' कथाको सार लेख्नुहोस्। [4]
- 'साकार सपना' शीर्षकको सार्थकता पुष्टि गर्नुहोस्। [4]
- पृथ्वीनारायण शाह र जयप्रकाश मल्लको चरित्रको तुलना गर्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले तेस्रो आक्रमणमा कीर्तिपुर जितेपछि गोरखाली सेना कान्तिपुरनजिक आइपुग्यो। डराएका कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लले गुह्येश्वरीमा भक्तपुर र ललितपुरका प्रतिनिधिसँग बैठक गरी एकअर्कालाई सहयोग गर्ने कसम खाए। पादरीको सल्लाहमा उनले अङ्ग्रेजसँग सैनिक सहयोग माग्ने निर्णय गरे र फकिर रामदास र उमदामार्फत बेतियाका अङ्ग्रेज प्रतिनिधि गोल्डिङलाई पत्र पठाए। गोल्डिङले यसमा व्यापार बढाउने र खर्च मल्लहरूबाटै उठाउने अवसर देखे। कप्तान किनलकको नेतृत्वमा अङ्ग्रेज सेना आयो, तर पहाडको कठिन भूगोल, रोग र गोरखाली सेनाको साहससामु हारेर भाग्यो। कब्जा गरिएका हतियार देखेर पृथ्वीनारायण शाहले "मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ" भने। यसरी एकीकरणको सपना साकार हुने बाटो खुल्यो।
२. शीर्षकको अर्थ। 'साकार सपना' भनेको पूरा भएको सपना हो। कथासँग सम्बन्ध। कथाको केन्द्रमा पृथ्वीनारायण शाहको टुक्रिएका राज्य एक बनाउने सपना छ। बाधा। मल्ल राजाहरूको गठबन्धन र अङ्ग्रेजको सैनिक हस्तक्षेपले त्यो सपना तोड्न खोज्यो। सपनाको पूर्ति। गोरखाली सेनाले किनलकको सेनालाई हराएपछि राजा आफैँ "मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ" भन्छन्। निष्कर्ष। कथा सपनाबाट सुरु भई सपना पूरा भएको क्षणमा टुङ्गिने हुँदा 'साकार सपना' शीर्षक पूर्ण रूपमा सार्थक छ।
३. पृथ्वीनारायण शाह। उनी दूरदर्शी र अठोटी थिए; दुई पटक हारेर पनि कीर्तिपुर जिते। उनी सेनाको कदर गर्थे र विजयको श्रेय सिपाहीलाई दिँदै "मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गर्यौ" भने। उनको बल आफ्नै सेना र जनता थियो। जयप्रकाश मल्ल। उनी सतर्क थिए; खतरा देख्नेबित्तिकै अरू मल्ल राज्यसँग बैठक गरे। तर उनले आफ्नै शक्ति बढाउनुको सट्टा विदेशी अङ्ग्रेजको भर परे र अङ्ग्रेजको व्यापारिक स्वार्थ बुझ्न सकेनन्। तुलना। दुवै आफ्नो राज्यप्रति जिम्मेवार थिए, तर पृथ्वीनारायण आत्मनिर्भर र दूरदर्शी देखिन्छन् भने जयप्रकाश परनिर्भर। पाठ। देशको रक्षा र उन्नति आफ्नै एकता र क्षमताले हुन्छ।
वस्तुगत अभ्यास
सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]
१. अङ्ग्रेज सेनाको नेतृत्व कसले गरेका थिए? (क) गोल्डिङ (ख) किनलक (ग) रणजित मल्ल (घ) रामदास
२. 'साकार' शब्दको अर्थ के हो? (क) अधुरो (ख) पूरा भएको (ग) कठिन (घ) काल्पनिक
३. "मेरो सपना" मा भेदक कुन हो? (क) मेरो (ख) सपना (ग) दुवै (घ) कुनै होइन
४. "सेना" को पर्यायवाची कुन हो? (क) फौज (ख) राजा (ग) किल्ला (घ) गढी
५. गोल्डिङले सहयोगमा मुख्य रूपमा के देखे? (क) धर्म (ख) व्यापारिक फाइदा (ग) मित्रता (घ) न्याय
वस्तुगत अभ्यासका उत्तर
१. (ख) — कप्तान किनलक।
२. (ख) — पूरा भएको।
३. (क) — "मेरो" मा षष्ठीको "रो" छ।
४. (क) — फौज।
५. (ख) — व्यापारिक फाइदा।
Practise more: Nepali question bank