Unit 8 · पाठ · 15 min read
फर्क आफ्नै देश - विक्रम पवन परियार (कविता)
What the syllabus asks for 5
- गद्य कविताको परिचय र सार
- भाव, बिम्ब र सन्देश
- भाषिक संरचना: कारक र विभक्ति
- शब्दभण्डार: शब्दार्थ
- सुनाइ पाठ ८; सिर्जना: स्वतन्त्र गद्य कविता
'फर्क आफ्नै देश' कविताको केन्द्रीय आह्वान एउटै छ — विदेश छोडेर आफ्नै देश फर्क। कविले आफूलाई हिमालझैँ स्वाभिमान भएको, बुद्धझैँ विचार भएको वीर गोर्खाली र श्रमशील नेपाली भन्छन्। कविता युवालाई भन्छ: परदेशमा पसिना बेचेर होइन, आफ्नै माटोमा पसिना गालेर देश बन्न सक्छ। कविता निराशाको होइन, आशा र अठोटको कविता हो।
(१) कविताको सार र मूल भाव। (२) कविले आफूलाई कस्तो नेपाली भनेका छन् र किन। (३) "जब देश स्वतन्त्र भएर बाँच्छ तब पो यो निश्चल आँखामा हिमाल हाँस्छ" भन्ने पङ्क्तिको भाव। यो पङ्क्ति प्रायः व्याख्याका लागि आउँछ।
८.१ कविको परिचय
विक्रम पवन परियार समकालीन नेपाली कवि हुन्, जसका कवितामा श्रम, स्वाभिमान, देशप्रेम र वैदेशिक रोजगारीको पीडा मुख्य विषय बन्छन्। उनको भाषा सरल र प्रत्यक्ष छ — डरलाग्दो शब्दजाल होइन, हृदयबाट निस्केको आह्वान। कविताको शीर्षकमै आदेशको स्वर छ: "फर्क आफ्नै देश" — यो अनुरोध होइन, सामूहिक आह्वान हो।
गद्य कविता भनेको के हो?
छन्दका नियम (वर्ण वा मात्राको गन्ती, यति, गति) नमानी स्वतन्त्र लयमा लेखिने कवितालाई गद्य कविता भनिन्छ। यसमा हरफ लामा-छोटा हुन सक्छन्, तर कविताका अरू गुण — बिम्ब, प्रतीक, भावको सघनता र भित्री लय — हुन्छन्। 'फर्क आफ्नै देश' गद्य कविता हो।
| छन्द कविता | गद्य कविता |
|---|---|
| वर्ण वा मात्राको निश्चित गन्ती | गन्तीको बन्धन हुँदैन |
| हरफ प्रायः बराबर लम्बाइका | हरफ लामा-छोटा |
| गाउन सकिने बाहिरी लय | भावअनुसारको भित्री लय |
| उदाहरण: शार्दूलविक्रीडित, अनुष्टुप् छन्दका कविता | उदाहरण: 'फर्क आफ्नै देश' |
८.२ कविताको सार
पहिलो खण्ड — आत्मपरिचय। कविले भन्छन् — "हिमाल जस्तो स्वाभिमान भएको, बुद्धको जस्तो विचार भएको, म एक वीर गोर्खाली हुँ; म स्वाभिमानी श्रमशील नेपाली हुँ।" कविताको सुरुवातै आत्मगौरवको घोषणाबाट हुन्छ। यहाँ हिमाल स्वाभिमानको प्रतीक हो र बुद्ध विचार तथा शान्तिको प्रतीक।
दोस्रो खण्ड — देश बनाउने अभियान। "अदम्य साहस बोकेर हिँडेका पैतालामा, तराईको फाँट जस्तो फराकिलो छातीमा, आफ्नै माटाको रङ टाँसेर, निधारभरि पाइला चाल्नु छ देश बनाउने अभियानमा।" कविको दृष्टिमा देश बनाउनु कुनै ठुलो नारा होइन — पाइला चाल्नु हो, माटोमा हिँड्नु हो।
तेस्रो खण्ड — फर्क आफ्नै देश। "छोडेर परदेशमै हरियो पासपोर्ट, फर्किनु छ आफ्नै घरआँगनमा र आफ्नै पसिनाले सिँचाइ गरेर उर्वर बनाउनु छ अबको बाँकी युग।" युवाले परदेशमा पासपोर्टसहित बसिरहेको अवस्थालाई कविले "हरियो पासपोर्ट" भनेर सूक्ष्म व्यङ्ग्य गरेका छन् — पासपोर्ट जोगाएर बाँच्नु होइन, आफ्नो माटो जोगाउनु ठुलो कुरा हो।
चौथो खण्ड — कामको सूची। कवि ठोस काम गनाउँछन् — गाउँमा चर्किएका घरका भित्ता माटाले टालेर सुन्दर बनाउनु छ; खेतमा चिरा परेका गरा आफ्नै पसिनाले ओसिलो बनाउनु छ; पहाडहरूमा रातो गुराँस फुलाउनु छ। यी सबै रूपक हुन् — घर मात्र होइन, देशको अर्थतन्त्र र समाज निर्माणको कुरा।
पाँचौँ खण्ड — हिमाल हाँस्ने घडी। "जब देश स्वतन्त्र भएर बाँच्छ तब पो यो निश्चल आँखामा हिमाल हाँस्छ।" अर्थात् देश आत्मनिर्भर भएर बाँच्दा मात्र प्रकृतिले पनि हाँस्छ।
अन्तिम खण्ड — गीत लेखौँ। "डाँफे चरीका रङ्गीन प्वाँख जस्तै रङ्ग्याउन बाँकी छ मेरो देशको सपना… हामीले यसै युगका गीत लेखौँ, दृढ अठोटका साथ श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत लेखौँ।" कविता आह्वानमा टुङ्गिन्छ — शोकको गीत होइन, श्रम र विकासको सङ्गीत लेख्ने आह्वान।
८.३ खण्डगत व्याख्या
भाव। कवि आफ्नो पहिचान हिमाल र बुद्धसँग जोड्छन्। हिमाल जस्तै अडिग स्वाभिमान र बुद्ध जस्तै शान्त, करुणामय विचार — यी दुई नै नेपालीको चरित्र हो भन्ने कविको दाबी। शिल्प। "जस्तो" वाचक शब्दले तुलना गरेकाले यहाँ उपमा अलङ्कार छ। छन्द। गद्य कविता — निश्चित मात्रा र पाउको बन्धन छैन, त्यसैले भाव स्वाभाविक बग्छ।
भाव। हिमाल हाँस्नु भनेको प्रकृति प्रसन्न हुनु हो। तर कवि भन्छन् — हिमाल तब मात्र हाँस्छ जब देश आफ्नै खुट्टामा उभिन्छ। अर्थात् देश परनिर्भर रहँदा मानिस मात्र होइन, हिमाल र प्रकृति पनि खुसी हुन सक्दैनन्। शिल्प। मानवीकरण — हिमाललाई हाँस्ने मानिस बनाइएको। "निश्चल आँखा" ले नेपाली जनताको सरल र निष्कपट मन जनाउँछ। सन्देश। स्वतन्त्रता र आत्मनिर्भरता नै राष्ट्रको सच्चा गौरव हो।
भाव। कविताको अन्त्य आह्वानमा हुन्छ। कवि भन्छन् — विदेशको गीत होइन, यही युगका गीत लेखौँ; शोकको गीत होइन, श्रम र पसिनाले लेखिने विकासको सङ्गीत लेखौँ। शिल्प। रूपक — श्रम र पसिनालाई सङ्गीत भनिएको। "लेखौँ" को पुनरुक्तिले सामूहिकताको भाव दिन्छ। सन्देश। आह्वान व्यक्तिगत होइन सामूहिक हो; देश बनाउने काम सबै मिलेर गर्नुपर्छ।
८.४ मूल भाव र सन्देश
मूल भाव। आत्मगौरव, देशप्रेम र श्रमप्रतिको सम्मान; वैदेशिक रोजगारी छोडेर आफ्नै माटोमा फर्कने आह्वान।
सन्देश।
- आफ्नो पहिचान बिर्सनु हुँदैन। हिमाल र बुद्धको सन्तान हुनु गौरवको कुरा हो।
- परदेश पुग्नु समाधान होइन। पासपोर्ट जोगाउनुभन्दा आफ्नो माटो जोगाउनु ठुलो।
- श्रम नै गौरव हो। देश बनाउने काम माटो टाल्नु, गरा ओसिलो बनाउनु जस्तै साधारण कामबाट सुरु हुन्छ।
- आत्मनिर्भरता नै सच्चा स्वतन्त्रता। देश आफ्नै खुट्टामा उभिएपछि मात्र प्रकृति पनि हाँस्छ।
- आह्वान सामूहिक हो। "लेखौँ" भन्ने बहुवचनले सबैलाई जोड्छ।
कविताले "फर्क आफ्नै देश" भनेर आह्वान गरेको छ, तर यसको अर्थ विदेश जानु सधैँ गलत भन्ने होइन। उत्तर लेख्दा सन्तुलित बन्नुहोस् — युवाले सिप सिकेर फर्केर देशमा लगानी गर्नु र वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त सिप र पुँजी देशको विकासमा लगाउनु नै कविताको सच्चा आशय हो। एकतर्फी आलोचना होइन, सचेत र सन्तुलित दृष्टि चाहिन्छ।
८.५ कविताका कलात्मक पक्ष
| अलङ्कार | उदाहरण | व्याख्या |
|---|---|---|
| उपमा | हिमाल जस्तो स्वाभिमान, तराईको फाँट जस्तो छाती, डाँफे चरीका प्वाँख जस्तै | तुलनाद्वारा भाव स्पष्ट |
| रूपक | श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत | श्रमलाई सङ्गीतको रूप दिइएको |
| मानवीकरण | हिमाल हाँस्छ | प्रकृति जीवित बनाइएको |
| प्रतीक | हरियो पासपोर्ट (परदेशी जीवन), रातो गुराँस (उत्साह), डाँफे (सौन्दर्य) | सङ्केतात्मक शब्द |
| व्यङ्ग्य | "छोडेर परदेशमै हरियो पासपोर्ट" | वैदेशिक रोजगारीको सूक्ष्म आलोचना |
| पुनरुक्ति | "लेखौँ" (दुई पटक), "हामीले" | सामूहिकता र जोड |
बिम्ब। आँखाअगाडि चित्र उभ्याउने शब्दलाई बिम्ब भनिन्छ। यस कविताका मुख्य बिम्ब:
| बिम्ब | के देखाउँछ |
|---|---|
| चर्किएका घरका भित्ता | मानिस विदेशिँदा रित्तिँदै गएका गाउँ |
| चिरा परेका खेतका गरा | बाँझो र सुक्खा खेती |
| रातो गुराँस | पहाडको सौन्दर्य, उत्साह र नयाँ जीवन |
| डाँफेका रङ्गीन प्वाँख | रङ्गीन र सुन्दर देशको सपना |
| अदम्य साहस बोकेका पैताला | देश बनाउन हिँडेका मेहनती नेपाली |
भाषाशैली। यो गद्य कविता हो — छन्दोबद्ध कवितामा जस्तो मात्रा, गण र पाउको निश्चित बन्धन छैन। तर भाव अनुकूल लय, बिम्ब र अन्त्यानुप्रासले गद्य कवितामा पनि सङ्गीतात्मकता भरिएको छ। भाषा सरल, प्रत्यक्ष र आह्वानमय छ।
८.६ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| स्वाभिमान | आफ्नो प्रतिष्ठा र महत्त्वमाथिको गरिमा |
| अदम्य | कुनै पनि किसिमले दबाउन नसकिने |
| अभियान | निश्चित उद्देश्य प्राप्तिका लागि गरिने प्रयास |
| राहदानी | अर्को देश जान चाहिने परिचयपत्र (पासपोर्ट) |
| उर्वर | धेरै उब्जनी हुने, उर्बरा |
| ओसिलो | अलि अलि चिसो, सेपिलो |
| निश्चल | स्थिर, निष्कपट |
| अठोट | प्रतिज्ञा, दृढ सङ्कल्प |
| प्वाँख | पखेटाको रौँ |
| गरा | खेतको गह्रा, खेतको एक टुक्रा |
| गुराँस | नेपालको राष्ट्रिय फूल |
८.७ पाठमा आधारित व्याकरण — कारक र विभक्ति
कारक क्रियासँग नामको सम्बन्ध हो; विभक्ति त्यो सम्बन्ध देखाउने चिह्न हो।
| कारक | विभक्ति | प्रश्न | उदाहरण (कविताबाट) |
|---|---|---|---|
| कर्ता | ले/शून्य | कसले? | कविले भन्छन्; हामीले गीत लेखौँ |
| कर्म | लाई/शून्य | के? कसलाई? | देश बनाउनु छ; गरा ओसिलो बनाउनु छ |
| करण | ले/द्वारा | कसले? केले? | आफ्नै पसिनाले सिँचाइ गर्नु छ |
| सम्प्रदान | लाई/का लागि/निम्ति | कसलाई? कसका लागि? | देशका लागि पाइला चाल्नु छ |
| अपादान | बाट/देखि | कहाँबाट? | परदेशबाट फर्किनु छ |
| अधिकरण | मा/भित्र/माथि | कहाँ? कहिले? | घरआँगनमा फर्किनु छ; पहाडहरूमा गुराँस फुलाउनु छ |
सम्बन्ध (को/का/की, रो/रा/री, नो/ना/नी — देशको सपना, मेरो माटो) र सम्बोधन (हे, ए — हे युवा!) मा पनि विभक्तिजस्ता चिह्न आउँछन्, तर तिनको क्रियासँग सोझो सम्बन्ध नहुने भएकाले तिनलाई छ कारकभित्र गनिँदैन।
व्याकरण अभ्यासको नमुना उत्तर
प्रश्न। तलका वाक्यमा कारक र विभक्ति पहिचान गर्नुहोस्: (क) हामीले आफ्नै पसिनाले खेतको गरा ओसिलो बनाउनुपर्छ। (ख) युवाहरू परदेशबाट घरआँगनमा फर्के।
उत्तर। (क) हामीले — कर्ता कारक, "ले" विभक्ति। पसिनाले — करण कारक, "ले" विभक्ति। गरा — कर्म कारक, शून्य विभक्ति; खेतको — सम्बन्ध ("को")। (ख) युवाहरू — कर्ता कारक, शून्य विभक्ति। परदेशबाट — अपादान कारक, "बाट" विभक्ति। घरआँगनमा — अधिकरण कारक, "मा" विभक्ति।
सम्झने सूत्र। पहिले क्रिया पत्ता लगाउनुहोस्, अनि क्रियासँग सोध्नुहोस्: "कसले?" → कर्ता, "के?" → कर्म, "कसले/केले?" → करण, "कहाँबाट?" → अपादान, "कहाँ?" → अधिकरण।
८.८ सुनाइ र सिर्जना
सुनाइ। शिक्षकले वाचन गर्ने गद्य कविता वा देशप्रेमी गीत सुन्नुहोस् र (क) मुख्य भाव, (ख) दुई बिम्ब र (ग) कविले गरेको आह्वान टिप्नुहोस्।
सिर्जना — स्वतन्त्र गद्य कविता। 'मेरो गाउँ' वा 'मेरो माटो' शीर्षकमा दस–बाह्र हरफको गद्य कविता लेख्नुहोस्।
- छन्दको गन्ती नगर्नुहोस्, तर पढ्दा भित्री लय आओस्।
- कम्तीमा तीन बिम्ब राख्नुहोस् — जस्तै: पँधेरो, गोरेटो, धानको बाला।
- एउटा उपमा वा मानवीकरण प्रयोग गर्नुहोस्।
- अन्त्यमा स्पष्ट भाव वा आह्वान राख्नुहोस्।
उकालो गोरेटोले बोलाइरहन्छ मलाई, पँधेरोको पानी आमाको हातजस्तै चिसो र मीठो छ। सहरका चिल्ला बाटामा खुट्टा चिप्लिन्छन्, मन अड्दैन। धानका बालाहरू झुकेर भन्छन् — "परिश्रम गर्नेलाई माटोले कहिल्यै भोकै राख्दैन।" म फर्कन्छु मेरो गाउँ, किताबमा सिकेको सिप खेतमा रोप्न।
विशेषता। छन्दको गन्ती छैन तर भित्री लय छ; "आमाको हातजस्तै" उपमा, धानका बाला बोल्नु मानवीकरण; गोरेटो, पँधेरो, धानका बाला बिम्ब; अन्त्यमा फर्कने आह्वान।
शब्दभण्डार र प्रयोग
| शब्द | अर्थ | वाक्यमा प्रयोग |
|---|---|---|
| विप्रेषण | विदेशबाट घर पठाइने रकम | विप्रेषणले परिवारको जीवनस्तर बदलेको छ। |
| पलायन | देश वा ठाउँ छाडी जानु | दक्ष जनशक्तिको पलायन चिन्ताको विषय छ। |
| स्वदेश | आफ्नो देश | स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ। |
| उद्यम | व्यवसाय वा पहल | सानो उद्यमले पनि रोजगारी दिन्छ। |
| माटो | जन्मभूमिको प्रतीक | आफ्नो माटोको गन्ध कहीँ पाइँदैन। |
| सम्भावना | हुन सक्ने अवस्था | कृषि र पर्यटनमा सम्भावना प्रचुर छ। |
क्रियाकलाप र परियोजना
आफ्नो गाउँ/टोलमा सुरु गर्न सकिने पाँच उद्यमको सूची बनाउनुहोस् (तरकारी खेती, बाख्रापालन, घरबास, मौरीपालन, सिलाइकटाइ)। प्रत्येकका लागि चाहिने सिप, अनुमानित लगानी र सम्भावित ग्राहक लेख्नुहोस्।
'मेरो माटो' शीर्षकमा आठ हरफको कविता लेख्नुहोस्। कम्तीमा दुई हरफमा लय मिलाउन प्रयास गर्नुहोस् र एक बिम्ब (चित्रात्मक शब्द) प्रयोग गर्नुहोस्।
चार अङ्कको नमुना उत्तर
प्रश्न. 'फर्क आफ्नै देश' कविताको आह्वान र त्यसको औचित्य लेख्नुहोस्। [4]
उत्तर. आह्वान — विदेशमा श्रम बेच्न बाध्य नेपालीलाई स्वदेश फर्की आफ्नै माटोमा सिप र श्रम लगाउन कविले आग्रह गर्छन्। औचित्य — विदेशको कमाइसँगै एक्लोपन, जोखिम र शोषण जोडिएको छ; स्वदेशमा जल, जमिन, जङ्गल र युवाशक्ति — स्रोत प्रचुर छ; आफ्नै देशमा लगाएको श्रमले परिवार र राष्ट्र दुवैको उन्नति हुन्छ; र माटोप्रतिको माया भावनामा सीमित नरही कर्ममा देखिनुपर्छ।
पाठको विश्लेषण
| पक्ष | विवरण |
|---|---|
| विधा | कविता (आह्वानपरक) |
| विषय | वैदेशिक रोजगारी र स्वदेश फर्कने आह्वान |
| मूल भाव | माटोको माया कर्ममा बदलियोस् |
| बिम्ब | चर्किएका भित्ता, चिरा परेका गरा, रातो गुराँस, डाँफेका प्वाँख |
| भाषाशैली | सम्बोधनात्मक, लयात्मक |
| सन्देश | स्वदेशमै सिप र श्रम लगाए परिवार र राष्ट्र दुवैको उन्नति |
पाठको सार
- 'फर्क आफ्नै देश' विक्रम पवन परियारको देशप्रेमी कविता हो।
- कवि आफूलाई हिमालझैँ स्वाभिमान र बुद्धझैँ विचार भएको श्रमशील नेपाली भन्छन्।
- परदेशको "हरियो पासपोर्ट" छोडेर आफ्नै घरआँगनमा फर्किने आह्वान छ।
- देश बनाउने काम ठोस छ — घरका भित्ता टाल्नु, खेतका गरा ओसिलो बनाउनु, गुराँस फुलाउनु।
- देश आत्मनिर्भर भएर बाँच्दा मात्र हिमाल हाँस्छ।
- कविता श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत लेख्ने आह्वानमा टुङ्गिन्छ।
- यो गद्य कविता हो; मुख्य अलङ्कार उपमा, रूपक, मानवीकरण, प्रतीक र व्यङ्ग्य।
- गद्य कविता छन्दको गन्तीविना भित्री लयमा लेखिन्छ।
- व्याकरण: कारक र विभक्ति।
अभ्यास
समूह क — वस्तुगत प्रश्न (१ अङ्क)
- 'फर्क आफ्नै देश' कविताका कवि को हुन्? [1] (क) भूपी शेरचन (ख) विक्रम पवन परियार (ग) प्रह्लाद पोखरेल (घ) रामप्रसाद ज्ञवाली
- कविले आफ्नो विचार बुद्धसँग जोडेर कुन कुरालाई जनाए? [1] (क) स्वाभिमान (ख) शान्ति र करुणा (ग) श्रम (घ) साहस
- "हरियो पासपोर्ट" ले जनाउँछ — [1] (क) नेपाली पासपोर्ट (ख) परदेशमा बस्ने अवस्था (ग) हरियो बोट (घ) यात्रा टिकट
- हिमाल कहिले हाँस्छ? [1] (क) वर्षा हुँदा (ख) देश स्वतन्त्र भएर बाँच्दा (ग) पदयात्रा गर्दा (घ) हिउँ पर्दा
- कविताको अन्त्यमा के लेख्न आह्वान गरिएको छ? [1] (क) शोकको गीत (ख) श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत (ग) विदेशको गीत (घ) प्रेमको गीत
- "तराईको फाँट जस्तो छाती" — यो कुन अलङ्कार हो? [1] (क) रूपक (ख) उपमा (ग) मानवीकरण (घ) व्यङ्ग्य
समूह क का उत्तर
१. (ख) — विक्रम पवन परियार।
२. (ख) — बुद्धको विचारले शान्ति र करुणा जनाउँछ।
३. (ख) — परदेशमा पासपोर्ट जोगाएर बस्ने अवस्था।
४. (ख) — देश स्वतन्त्र भएर बाँच्दा।
५. (ख) — श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत।
६. (ख) — उपमा; "जस्तो" शब्दले तुलना गराएको।
समूह ख — छोटो उत्तर (२ अङ्क)
- कविताको मूल भाव संक्षेपमा लेख्नुहोस्। [2]
- कविले आफूलाई कस्तो नेपाली भनेका छन्? दुई विशेषता लेख्नुहोस्। [2]
- कवितामा कविले गनाएका ठोस कामहरू के-के हुन्? [2]
- "फर्क आफ्नै देश" शीर्षक कत्तिको सार्थक छ? [2]
समूह ख का उत्तर
१. कविताको मूल भाव आत्मगौरव, देशप्रेम र श्रमको सम्मान हो। कविले हिमालझैँ स्वाभिमान र बुद्धझैँ विचार गौरवका साथ आत्मपरिचय दिँदै परदेश छोडेर आफ्नै देश फर्कन र आफ्नै पसिनाले देश बनाउन आह्वान गरेका छन्।
२. (क) हिमालझैँ स्वाभिमान भएको — अडिग र गौरवशाली। (ख) बुद्धझैँ विचार भएको — शान्त, करुणामय र सोचाइ भएको। साथै उनले आफूलाई वीर गोर्खाली र स्वाभिमानी श्रमशील नेपाली भनेका छन्।
३. (क) गाउँमा चर्किएका घरका भित्ता माटाले टालेर सुन्दर बनाउनु। (ख) खेतमा चिरा परेका गरा आफ्नै पसिनाले ओसिलो बनाउनु। (ग) पहाडहरूमा रातो गुराँस फुलाउनु। (घ) श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत लेख्नु। (कुनै दुई वा तीन लेखे पुग्छ।)
४. शीर्षकले कविताको केन्द्रीय आह्वानलाई ठ्याक्कै समात्छ — परदेशमा बसिरहेका नेपालीलाई आफ्नै देश फर्कन र देश निर्माणमा सहभागी हुन आग्रह। कविताको सुरुदेखि अन्त्यसम्म यही भाव दोहोरिन्छ, त्यसैले शीर्षक सार्थक छ।
समूह ग — लामो उत्तर (४ अङ्क)
- 'फर्क आफ्नै देश' कविताको सार लेखी कविको दृष्टिमा देश बनाउने काम भनेको के हो, व्याख्या गर्नुहोस्। [4]
- वैदेशिक रोजगारीका कारण युवा विदेशिने अवस्थाबारे कविताको दृष्टिकोण के हो? यसलाई सन्तुलित रूपमा विश्लेषण गर्नुहोस्। [4]
समूह ग का उत्तर
१. सार। कविले आफूलाई हिमालझैँ स्वाभिमान र बुद्धझैँ विचार भएको वीर गोर्खाली तथा स्वाभिमानी श्रमशील नेपाली भनेर परिचय दिन्छन्। अदम्य साहस बोकेर हिँडेका पैतालामा, तराईको फाँट जस्तो फराकिलो छातीमा आफ्नै माटाको रङ टाँसेर देश बनाउने अभियानमा पाइला चाल्नु छ भन्छन्। परदेशमा हरियो पासपोर्ट छोडेर आफ्नै घरआँगनमा फर्कन, आफ्नै पसिनाले देशलाई उर्वर बनाउन, गाउँका घरका भित्ता टाल्न, खेतका गरा ओसिलो बनाउन र पहाडमा रातो गुराँस फुलाउन आह्वान गर्छन्। देश स्वतन्त्र भएर बाँच्दा मात्र हिमाल हाँस्छ भन्ने उनको विश्वास छ। अन्त्यमा श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत लेख्ने आह्वान गर्छन्। देश बनाउने काम। कविका दृष्टिमा देश बनाउनु ठुला भाषण, भव्य आयोजना वा विदेशी सहयोगको कुरा होइन। यो साधारण तर दृढ काम हो — चर्किएको भित्ता टाल्नु, सुकेको खेत ओसिलो बनाउनु, बाँझो पहाडमा फूल फुलाउनु। अर्थात् श्रम नै राष्ट्रनिर्माणको आधार हो; आफ्नो माटोमा आफ्नै पसिना गाल्नु नै देशप्रेमको प्रत्यक्ष प्रमाण हो। कविको दृष्टि व्यावहारिक छ — भावुकताले मात्र देश बन्दैन, हातको कामले बन्छ।
२. कविताको दृष्टिकोण। कविताले वैदेशिक रोजगारीलाई सूक्ष्म व्यङ्ग्यका साथ हेर्छ — "छोडेर परदेशमै हरियो पासपोर्ट"। पासपोर्ट जोगाउने जीवन र आफ्नो माटो जोगाउने जीवनबिच कविले दोस्रो रोज्छन्। उनको तर्क हो — युवा जनशक्ति र सिप दुवै बाहिर गयो भने देश बनाउने को बाँकी रहन्छ? आफ्नै घरआँगनमा पसिना नगालेसम्म देश उर्वर हुँदैन। सन्तुलित विश्लेषण। तर यसलाई एकतर्फी बुझ्नु हुँदैन। युवा रहरले मात्र विदेश गएका होइनन् — बेरोजगारी, कम पारिश्रमिक, अवसरको कमी र दलाली जस्ता कारणले विवश भएर जानुपरेको हो। त्यसैले वैदेशिक रोजगारीको आलोचना गर्नुभन्दा यसलाई सकारात्मक रूपमा सदुपयोग गर्नु बुद्धिमानी हो: विदेशमा सिप, पुँजी र अनुभव आर्जन गरेर फर्किएर त्यही सिप देशमा लगानी गर्नु। सरकारले आन्तरिक रोजगारी सिर्जना गर्नु, सिपमूलक तालिम दिनु र स्वदेशमै उद्यमशीलता प्रोत्साहन गर्नु — यी तीन काम भए स्वदेशमै बस्ने वातावरण बन्छ। निष्कर्ष। कविता विदेश जानु हुँदैन भन्ने आदेश होइन; फर्कने र बनाउने आह्वान हो। सिप लिएर फर्कने युवा नै देशको साँचो पुँजी हो।
थप अभ्यास
छोटो उत्तर (२ अङ्क)
१. विप्रेषणका दुई सकारात्मक र दुई नकारात्मक पक्ष लेख्नुहोस्।
२. 'पलायन' र 'उद्यम' शब्द वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
लामो उत्तर (४ अङ्क)
३. स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने उपाय लेख्नुहोस्।
थप अभ्यासका उत्तर
१. सकारात्मक — पारिवारिक आम्दानी वृद्धि, शिक्षा र स्वास्थ्यमा खर्च; नकारात्मक — दक्ष जनशक्तिको पलायन, खेत बाँझो हुनु र पारिवारिक विखण्डन।
२. युवा पलायनले गाउँ सुनसान बन्दै छ। सानो उद्यमबाट सुरु गरी उनले दस जनालाई रोजगारी दिए।
३. प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षा; स्वरोजगार र उद्यमशीलताका लागि सहुलियत कर्जा र व्यवसाय परामर्श; कृषिको आधुनिकीकरण र कृषि-प्रशोधन उद्योग; जलविद्युत्, पर्यटन र सूचना प्रविधिमा लगानी; लगानीमैत्री नीति र सुशासन; फर्केका श्रमिकको सिप र पुँजी स्वदेशमै लगाउने वातावरण।
वस्तुगत अभ्यास
सही उत्तर छान्नुहोस्। [5×1=5]
१. 'फर्क आफ्नै देश' कविताको मुख्य आह्वान हो — (क) विदेश जाने (ख) स्वदेशमै श्रम लगाउने (ग) सहर बसाइँ सर्ने (घ) खेती छाड्ने
२. विप्रेषण भनेको — (क) विदेशबाट घर पठाइने रकम (ख) सरकारी अनुदान (ग) बैङ्कको ब्याज (घ) कर
३. वैदेशिक रोजगारीको नकारात्मक असर हो — (क) आम्दानी वृद्धि (ख) सिप आर्जन (ग) दक्ष जनशक्तिको पलायन (घ) बजार विस्तार
४. कवितामा 'माटो' ले जनाउँछ — (क) खेतको माटो मात्र (ख) जन्मभूमि (ग) निर्माण सामग्री (घ) बाटो
५. कविताको स्वर कस्तो छ? (क) सम्बोधनात्मक (ख) व्यङ्ग्यात्मक (ग) वर्णनात्मक मात्र (घ) निराशावादी
वस्तुगत अभ्यासका उत्तर
१. (ख) — स्वदेशमै श्रम लगाउने।
२. (क) — विदेशबाट घर पठाइने रकम।
३. (ग) — दक्ष जनशक्तिको पलायन।
४. (ख) — जन्मभूमि।
५. (क) — सम्बोधनात्मक।
Practise more: Nepali question bank