Question bank · 10 min read
नेपाली: एकाइअनुसार वस्तुगत प्रश्नसङ्ग्रह
नेपाली विषयको समूह क ले पाठको तथ्य, शब्दको अर्थ र व्याकरणको नियम सोध्छ। यी एक अङ्कका प्रश्न थोरै समयमा सिध्याउन सकिने भए पनि हतारमा गल्ती हुने ठाउँ यही हो। यस अध्यायमा पाठ्यपुस्तकका सत्र पाठ क्रमैसँग र अन्त्यमा व्याकरण राखिएको छ। प्रत्येक खण्डको सुरुमा तथ्यपङ्क्ति छ — एक अङ्कका प्रश्न पटकपटक फर्किने बिन्दु — त्यसपछि प्रश्न, र अन्त्यमा कारणसहितको उत्तरकुञ्जी।
पाठ पढेको दिन त्यही खण्ड हल गर्नुहोस्, र परीक्षाको अघिल्लो सातामा फेरि। उत्तरकुञ्जी कागजले छोप्नुहोस्। आधा सम्झेको उत्तर परीक्षा हलमा गलत उत्तर सरह हो।
यहाँका सबै प्रश्न पाठ्यक्रमको ढाँचाअनुसार तयार पारिएका मौलिक अभ्यास प्रश्न हुन्। कुनै पनि वर्षको प्रश्नपत्रको प्रतिलिपि दाबी गरिएको छैन।
११.१ सहिदहरूको सम्झनामा, साकार सपना
तथ्य। 'सहिदहरूको सम्झनामा' कविता हो — देशका लागि ज्यान दिने सहिदप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने। 'साकार सपना' कथा हो — परिश्रम र लगनले सपना पूरा हुन्छ भन्ने सन्देश। कविताको मुख्य भाव श्रद्धा र प्रेरणा, कथाको आत्मविश्वास।
- 'सहिदहरूको सम्झनामा' कुन विधाको रचना हो? [1] (क) कथा (ख) कविता (ग) निबन्ध (घ) जीवनी
- सहिद भन्नाले कसलाई बुझिन्छ? [1] (क) ठुलो धनी व्यक्ति (ख) देश वा समाजका लागि ज्यान अर्पण गर्ने व्यक्ति (ग) नेता (घ) सिपाही मात्र
- 'साकार' शब्दको अर्थ हो [1] (क) अपूर्ण (ख) पूरा भएको (ग) कठिन (घ) सपना
- 'साकार सपना' कथाले दिने मुख्य सन्देश हो [1] (क) भाग्यमा भर पर्नु (ख) परिश्रमले सपना पूरा हुनु (ग) धनले सफलता आउनु (घ) विदेश जानु
- कवितामा सहिदको बलिदानलाई कसरी लिइएको छ? [1] (क) व्यर्थ (ख) प्रेरणाको स्रोत (ग) विवादको विषय (घ) सामान्य घटना
उत्तर
१. (ख) — कविता।
२. (ख) — देश वा समाजका लागि ज्यान अर्पण गर्ने व्यक्ति।
३. (ख) — साकार = पूरा भएको, मूर्त रूप पाएको।
४. (ख) — लगन र परिश्रम।
५. (ख) — प्रेरणाको स्रोत।
११.२ स्वामी प्रपन्नाचार्य, व्यावसायिक चिठी
तथ्य। 'स्वामी प्रपन्नाचार्य' जीवनी हो — वेदका अध्येता र समाजसुधारक व्यक्तित्वको जीवनवृत्त। जीवनीमा जन्म, शिक्षा, योगदान र मूल्याङ्कन हुन्छ। 'व्यावसायिक चिठी' व्यावहारिक लेखन हो; यसमा ठेगाना, मिति, विषय, सम्बोधन, कलेवर, समाप्ति र हस्ताक्षर अनिवार्य छन्।
- जीवनीमा कुन कुरा अनिवार्य हुन्छ? [1] (क) काल्पनिक पात्र (ख) वास्तविक व्यक्तिको जीवनवृत्त (ग) छन्द (घ) संवाद मात्र
- आत्मकथा र जीवनीबिचको भिन्नता हो [1] (क) आत्मकथा आफैँले लेख्छ, जीवनी अर्कोले (ख) दुवै एकै (ग) जीवनी काल्पनिक हुन्छ (घ) आत्मकथा कविता हो
- व्यावसायिक चिठीमा 'विषय' किन लेखिन्छ? [1] (क) सजावटका लागि (ख) चिठीको मूल प्रयोजन एक हरफमा देखाउन (ग) ठेगाना देखाउन (घ) मिति देखाउन
- व्यावसायिक चिठीको भाषा कस्तो हुनुपर्छ? [1] (क) हाँसोमजाक मिसिएको (ख) औपचारिक र स्पष्ट (ग) कवितात्मक (घ) बोलीचालीको
- चिठीको अन्त्यमा हस्ताक्षरसँगै के लेखिन्छ? [1] (क) नाम र पद (ख) मूल्य (ग) शीर्षक (घ) ठेगाना मात्र
उत्तर
१. (ख) — वास्तविक व्यक्तिको जीवनवृत्त।
२. (क) — आत्मकथा स्वयंले, जीवनी अरूले लेख्छ।
३. (ख) — मूल प्रयोजन एक हरफमा देखाउन।
४. (ख) — औपचारिक र स्पष्ट।
५. (क) — नाम र पद।
११.३ मानव अधिकार, अमर पुत्र
तथ्य। 'मानव अधिकार' निबन्ध हो। मानव अधिकार जन्मसिद्ध, सर्वव्यापी र हस्तान्तरण गर्न नमिल्ने हुन्छन्। 'अमर पुत्र' कथा हो — मातृभूमि र कर्तव्यप्रतिको निष्ठा देखाउने। निबन्धमा लेखकको विचार प्रधान हुन्छ।
- मानव अधिकारको विशेषता हो [1] (क) केवल धनीलाई प्राप्त (ख) जन्मसिद्ध र सर्वव्यापी (ग) सरकारले दिने उपहार (घ) केही देशमा मात्र लागू
- 'निबन्ध' मा प्रमुख रूपमा के पाइन्छ? [1] (क) कथानक (ख) लेखकको विचार र दृष्टिकोण (ग) छन्द (घ) रङ्गमञ्चको निर्देशन
- मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्र कुन संस्थाले जारी गरेको हो? [1] (क) संयुक्त राष्ट्र सङ्घ (ख) सार्क (ग) विश्व बैंक (घ) रेडक्रस
- 'अमर' शब्दको अर्थ हो [1] (क) मर्न नसक्ने, अजम्बरी (ख) बलियो (ग) धनी (घ) विद्वान्
- कथा र निबन्धबिचको मुख्य भिन्नता हो [1] (क) कथामा कथानक र पात्र हुन्छन्, निबन्धमा विचार (ख) दुवै समान (ग) कथा सत्य, निबन्ध काल्पनिक (घ) निबन्धमा संवाद अनिवार्य
उत्तर
१. (ख) — जन्मसिद्ध र सर्वव्यापी।
२. (ख) — लेखकको विचार र दृष्टिकोण।
३. (क) — संयुक्त राष्ट्र सङ्घ (सन् १९४८)।
४. (क) — अजम्बरी, मर्न नसक्ने।
५. (क) — कथामा कथानक र पात्र, निबन्धमा विचार।
११.४ पदमार्ग, फर्क आफ्नै देश
तथ्य। 'पदमार्ग' रूपक विधाअन्तर्गत संवाद हो; संवादमा दुई वा अधिक पात्रको कुराकानीबाट विषय खुल्छ। 'फर्क आफ्नै देश' कविता हो — वैदेशिक रोजगारीमा गएका नेपालीलाई स्वदेश फर्कने आह्वान।
- 'पदमार्ग' कुन विधाको रचना हो? [1] (क) संवाद (ख) कविता (ग) कथा (घ) निबन्ध
- संवादमा पात्रको नामपछि के लगाइन्छ? [1] (क) पूर्णविराम (ख) विसर्ग चिह्न (:) (ग) प्रश्नचिह्न (घ) अल्पविराम
- 'फर्क आफ्नै देश' कविताको मूल आह्वान हो [1] (क) विदेश जाने (ख) स्वदेशमै सीप र श्रम लगाउने (ग) सहर बसाइँ सर्ने (घ) खेती छाड्ने
- विप्रेषणको अर्थ हो [1] (क) विदेशमा कमाएर घर पठाइने रकम (ख) सरकारी अनुदान (ग) बैंकको ब्याज (घ) करको रकम
- वैदेशिक रोजगारीको नकारात्मक असर हो [1] (क) आम्दानी वृद्धि (ख) दक्ष जनशक्तिको पलायन (ग) सीप आर्जन (घ) बजार विस्तार
उत्तर
१. (क) — संवाद।
२. (ख) — विसर्ग चिह्न।
३. (ख) — स्वदेशमै सीप र श्रम लगाउने।
४. (क) — विदेशबाट घर पठाइने रकम।
५. (ख) — दक्ष जनशक्तिको पलायन।
११.५ नेपालको वैदेशिक व्यापार, हजुरआमाको जन्मोत्सव
तथ्य। 'नेपालको वैदेशिक व्यापार' प्रबन्ध हो — तथ्य र आँकडासहितको विश्लेषणात्मक लेखन। आयात निर्यातभन्दा धेरै हुँदा व्यापार घाटा हुन्छ; नेपालको व्यापार घाटा ठुलो छ। 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मनोवाद हो — एउटै पात्रले मनमनै गरेको कुराकानी।
- आयात निर्यातभन्दा बढी हुँदा के हुन्छ? [1] (क) व्यापार बचत (ख) व्यापार घाटा (ग) व्यापार सन्तुलन (घ) विप्रेषण
- मनोवादको विशेषता हो [1] (क) दुई पात्रको कुराकानी (ख) एउटै पात्रको मनभित्रको कुराकानी (ग) छन्दको प्रयोग (घ) आँकडाको विश्लेषण
- प्रबन्धमा कुन कुरा प्रधान हुन्छ? [1] (क) कल्पना (ख) तथ्य र विश्लेषण (ग) संवाद (घ) छन्द
- व्यापार घाटा घटाउने उपाय हो [1] (क) आयात बढाउने (ख) स्वदेशी उत्पादन र निर्यात बढाउने (ग) निर्यात रोक्ने (घ) भन्सार हटाउने
- 'जन्मोत्सव' शब्दको अर्थ हो [1] (क) विवाह (ख) जन्मदिनको उत्सव (ग) पुण्यतिथि (घ) बार्षिकोत्सव
उत्तर
१. (ख) — व्यापार घाटा।
२. (ख) — एउटै पात्रको मनभित्रको कुराकानी।
३. (ख) — तथ्य र विश्लेषण।
४. (ख) — स्वदेशी उत्पादन र निर्यात बढाउने।
५. (ख) — जन्मदिनको उत्सव।
११.६ एकजोर जुत्ता, जुन्को ताबेई
तथ्य। 'एकजोर जुत्ता' कथा हो — सीमित साधनभित्रको इच्छा, संवेदना र सामाजिक यथार्थ देखाउने। 'जुन्को ताबेई' जीवनी हो — सगरमाथा चढ्ने पहिली महिला (सन् १९७५ मे १६) जापानी आरोही।
- सगरमाथा आरोहण गर्ने पहिली महिला कुन हुन्? [1] (क) जुन्को ताबेई (ख) पासाङ ल्हामु शेर्पा (ग) बछेन्द्री पाल (घ) लक्पा शेर्पा
- जुन्को ताबेई कुन देशकी नागरिक थिइन्? [1] (क) चीन (ख) जापान (ग) कोरिया (घ) भारत
- 'एकजोर जुत्ता' कथाको मूल विषयवस्तु हो [1] (क) आरोहण (ख) सीमित साधन र बालमनको इच्छा (ग) वैदेशिक व्यापार (घ) प्रकृति वर्णन
- जीवनी लेखनको उद्देश्य हो [1] (क) मनोरञ्जन मात्र (ख) व्यक्तित्वको जीवन र योगदानबाट प्रेरणा दिने (ग) छन्द सिकाउने (घ) आँकडा दिने
- 'आरोही' शब्दको अर्थ हो [1] (क) ओर्लने व्यक्ति (ख) चढ्ने व्यक्ति (ग) बाटो देखाउने (घ) भरिया
उत्तर
१. (क) — जुन्को ताबेई।
२. (ख) — जापान।
३. (ख) — सीमित साधन र बालमनको इच्छा।
४. (ख) — प्रेरणा दिने।
५. (ख) — चढ्ने व्यक्ति।
११.७ प्यारो प्रकृति, शैक्षिक भ्रमण, से गुम्बाको सुन्दरता
तथ्य। 'प्यारो प्रकृति' कविता — प्रकृतिप्रेम र संरक्षणको भाव। 'शैक्षिक भ्रमण' दैनिकी — मिति र वारसहित प्रथम पुरुषमा लेखिने, भोगाइ र अनुभूति समेट्ने। 'से गुम्बाको सुन्दरता' नियात्रा — यात्राको क्रममा देखेको ठाउँ, मानिस र संस्कृतिको वर्णन।
- दैनिकीमा अनिवार्य रूपमा के लेखिन्छ? [1] (क) मिति र वार (ख) ठेगाना (ग) विषय (घ) हस्ताक्षर
- दैनिकी कुन पुरुषमा लेखिन्छ? [1] (क) प्रथम पुरुष (ख) द्वितीय पुरुष (ग) तृतीय पुरुष (घ) कुनै पनि
- नियात्रा भन्नाले बुझिन्छ [1] (क) यात्रा-अनुभवमा आधारित निबन्ध (ख) कथा (ग) कविता (घ) नाटक
- 'प्यारो प्रकृति' कविताले जोड दिने कुरा हो [1] (क) प्रकृतिको दोहन (ख) प्रकृतिको संरक्षण र प्रेम (ग) सहरीकरण (घ) उद्योग विस्तार
- गुम्बा भन्नाले बुझिन्छ [1] (क) बौद्ध विहार (ख) मन्दिर (ग) मस्जिद (घ) पाठशाला
उत्तर
१. (क) — मिति र वार।
२. (क) — प्रथम पुरुष।
३. (क) — यात्रा-अनुभवमा आधारित निबन्ध।
४. (ख) — संरक्षण र प्रेम।
५. (क) — बौद्ध विहार।
११.८ सम्पादकलाई चिठी, डल्ले खोला
तथ्य। 'सम्पादकलाई चिठी' व्यावहारिक लेखन — सार्वजनिक समस्या पत्रिकामार्फत सरोकारवालासम्म पुर्याउने माध्यम; ढाँचामा ठेगाना, मिति, 'श्री सम्पादकज्यू', विषय, समस्या, प्रमाण र अनुरोध पर्छन्। 'डल्ले खोला' कथा — गाउँको परिवेश, प्रकृति र मानवीय सम्बन्ध।
- सम्पादकलाई चिठी लेख्ने मुख्य उद्देश्य हो [1] (क) मनोरञ्जन (ख) सार्वजनिक समस्या सरोकारवालासम्म पुर्याउने (ग) निजी निमन्त्रणा (घ) विज्ञापन
- सम्पादकलाई चिठीमा सम्बोधन कसरी गरिन्छ? [1] (क) प्रिय साथी (ख) श्री सम्पादकज्यू (ग) आदरणीय गुरुजी (घ) महोदय मात्र
- चिठीको विषय कति हरफको हुनुपर्छ? [1] (क) एक हरफको छोटो र स्पष्ट (ख) पाँच हरफको (ग) एक अनुच्छेदको (घ) शीर्षकजस्तै लामो
- 'डल्ले खोला' कथाको परिवेश कस्तो छ? [1] (क) सहरी (ख) ग्रामीण र प्राकृतिक (ग) विदेशी (घ) औद्योगिक
- व्यावहारिक लेखनको विशेषता हो [1] (क) निश्चित ढाँचा र प्रयोजन (ख) छन्द (ग) काल्पनिक पात्र (घ) लामो वर्णन
उत्तर
१. (ख) — सार्वजनिक समस्या सरोकारवालासम्म पुर्याउने।
२. (ख) — श्री सम्पादकज्यू।
३. (क) — एक हरफको छोटो र स्पष्ट।
४. (ख) — ग्रामीण र प्राकृतिक।
५. (क) — निश्चित ढाँचा र प्रयोजन।
११.९ व्याकरण — वर्ण, शब्द र पदवर्ग
तथ्य। देवनागरी लिपिमा स्वर ११ र व्यञ्जन ३३ मानिन्छन्। शब्दको स्रोत अनुसार तत्सम (संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै), तद्भव (संस्कृतबाट परिवर्तित), आगन्तुक (अन्य भाषाबाट) र आगमिक/स्थानीय हुन्छन्। पदवर्ग: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया, क्रियायोगी, सम्बन्धबोधक, संयोजक, विस्मयादिबोधक, निपात।
- 'हस्त' शब्द कुन वर्गको हो? [1] (क) तत्सम (ख) तद्भव (ग) आगन्तुक (घ) अनुकरणात्मक
- 'हात' शब्द कुन वर्गको हो? [1] (क) तत्सम (ख) तद्भव (ग) आगन्तुक (घ) संयुक्त
- 'रामरो', 'कालो' जस्ता शब्द कुन पदवर्गमा पर्छन्? [1] (क) नाम (ख) विशेषण (ग) क्रिया (घ) सर्वनाम
- 'तर', 'र', 'अथवा' कुन पदवर्ग हुन्? [1] (क) संयोजक (ख) निपात (ग) विशेषण (घ) क्रियायोगी
- 'विद्यालय' शब्दको सन्धि विच्छेद हो [1] (क) विद्या + आलय (ख) विद् + यालय (ग) विद्य + आलय (घ) विद्या + लय
उत्तर
१. (क) — तत्सम।
२. (ख) — तद्भव ('हस्त' बाट परिवर्तित)।
३. (ख) — विशेषण।
४. (क) — संयोजक।
५. (क) — विद्या + आलय (दीर्घ सन्धि)।
११.१० व्याकरण — लिङ्ग, वचन, काल र वाच्य
तथ्य। लिङ्ग: पुलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग। वचन: एकवचन, बहुवचन। काल: वर्तमान, भूत, भविष्यत्। वाच्य: कर्तृवाच्य (कर्ता प्रधान), कर्मवाच्य (कर्म प्रधान), भाववाच्य (भाव प्रधान)। 'ले' विभक्ति कर्तामा, 'लाई' कर्ममा लाग्छ।
- 'नोकर' को स्त्रीलिङ्ग रूप हो [1] (क) नोकरी (ख) नोकर्नी (ग) नोकरिनी (घ) नोकरा
- 'रामले पत्र लेख्यो' कुन वाच्य हो? [1] (क) कर्तृवाच्य (ख) कर्मवाच्य (ग) भाववाच्य (घ) मिश्र
- 'पत्र रामद्वारा लेखियो' कुन वाच्य हो? [1] (क) कर्तृवाच्य (ख) कर्मवाच्य (ग) भाववाच्य (घ) कुनै पनि
- 'मैले खाना खाएँ' कुन कालको वाक्य हो? [1] (क) वर्तमान (ख) भूत (ग) भविष्यत् (घ) सामान्य
- 'विद्यार्थीहरू पढ्छन्' वाक्यमा 'विद्यार्थीहरू' कुन वचन हो? [1] (क) एकवचन (ख) बहुवचन (ग) द्विवचन (घ) लिङ्ग
उत्तर
१. (ख) — नोकर्नी।
२. (क) — कर्तृवाच्य।
३. (ख) — कर्मवाच्य।
४. (ख) — भूत काल।
५. (ख) — बहुवचन।
माथिका पचास प्रश्न बिसौँ मिनेटमा सिध्याउनुहोस्। चालीसभन्दा बढी ठिक भए तपाईंको समूह क सुरक्षित छ। कम भए जुन खण्डमा गल्ती भयो, त्यही पाठ मात्र फेरि पढ्नुहोस् — पूरै पुस्तक दोहोर्याउनु पर्दैन।