नेपाली: एकाइअनुसार विषयगत प्रश्नसङ्ग्रह

नेपाली विषयमा दुई र चार अङ्कका प्रश्नले बुझाइ र लेखाइ दुवै जाँच्छन्। दुई अङ्कको प्रश्नले दुई बिन्दु खोज्छ, चार अङ्कको प्रश्नले चार। यस अध्यायमा पाठअनुसारका छोटो र लामो उत्तरका प्रश्न र त्यसपछि उत्तरका बिन्दु दिइएका छन् — रटनका लागि तयार उत्तर होइन, अङ्क दिने बिन्दुहरू। पहिले आफैँ कापीमा लेख्नुहोस्, त्यसपछि मिलाउनुहोस्।

चार अङ्कको उत्तर कसरी मूल्याङ्कन हुन्छ

एक अङ्क विषयको सही पहिचानमा, एक अङ्क कारण वा व्याख्यामा, एक अङ्क उदाहरण वा सन्दर्भमा र एक अङ्क निष्कर्ष वा आफ्नो धारणामा। चार बिन्दु भएको छोटो उत्तर, लामो तर एकै बिन्दुको उत्तरभन्दा बढी अङ्क पाउँछ।

१२.१ कविता — सहिदहरूको सम्झनामा, फर्क आफ्नै देश, प्यारो प्रकृति

१. सहिदको बलिदानबाट हामीले के सिक्नुपर्छ? दुई बुँदा लेख्नुहोस्। [2]

देश र समाजको हितका लागि व्यक्तिगत स्वार्थ त्याग्न सक्नुपर्छ; र उनले आर्जेको स्वतन्त्रता तथा अधिकारको सम्मान गर्दै कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्छ।

२. 'फर्क आफ्नै देश' कविताको मूल भाव लेख्नुहोस्। [4]

कविताले वैदेशिक रोजगारीमा गएका नेपालीलाई स्वदेश फर्कने आह्वान गर्छ। पहिलो बिन्दु — विदेशको कमाइसँगै पीडा, एक्लोपन र शोषण पनि छ। दोस्रो — स्वदेशमा जल, जमिन, जङ्गल र जनशक्ति — स्रोत प्रचुर छन्। तेस्रो — आफ्नै माटोमा लगाएको श्रमले परिवार र देश दुवैको उन्नति हुन्छ। चौथो — निष्कर्षमा कविता माटोप्रतिको मायालाई कर्ममा बदल्न आग्रह गर्छ।

३. 'प्यारो प्रकृति' कविताअनुसार प्रकृति संरक्षण किन आवश्यक छ? [4]

प्रकृति जीवनको आधार हो — हावा, पानी, माटो र खाद्यान्न यसैबाट पाइन्छ। वन, नदी र जैविक विविधता बिग्रिए पहिरो, बाढी, सुक्खा र रोग बढ्छन्। प्रकृतिले मानसिक शान्ति र सौन्दर्य पनि दिन्छ, जो कुनै मूल्यमा किन्न मिल्दैन। त्यसैले रुख रोप्ने, पानीको स्रोत जोगाउने, फोहोर नफाल्ने र उपभोग घटाउने जिम्मेवारी प्रत्येक पुस्ताको हो।

१२.२ कथा — साकार सपना, अमर पुत्र, एकजोर जुत्ता, डल्ले खोला

१. 'साकार सपना' कथाको सन्देश लेख्नुहोस्। [2]

लक्ष्य स्पष्ट भए र निरन्तर परिश्रम गरे अभावका बिचमा पनि सपना पूरा हुन्छ; सफलताको आधार भाग्य वा साधन नभई लगन र धैर्य हो।

२. 'एकजोर जुत्ता' कथाले देखाएको सामाजिक यथार्थ के हो? [4]

कथाले सीमित आर्थिक अवस्थाका परिवारको बाध्यता देखाउँछ — सामान्य आवश्यकता पनि ठुलो इच्छा बन्ने अवस्था। दोस्रो, बालमनको संवेदना र अभिभावकको असमर्थताबिचको द्वन्द्व देखाउँछ। तेस्रो, विद्यालयमा साथीहरूबिचको तुलनाले बालबालिकामा पर्ने मानसिक असर उजागर गर्छ। चौथो, यसले समाजलाई संवेदनशीलता र सहयोगको सन्देश दिन्छ।

३. 'डल्ले खोला' कथाको परिवेश र पात्रबारे छोटो परिचय दिनुहोस्। [4]

परिवेश — पहाडी गाउँ, खोला, गरा र वनले घेरिएको ग्रामीण जीवन। पात्र — गाउँका साधारण मानिस, जसको जीवन खोला र खेतीसँग जोडिएको छ। घटना — खोलासँगको दैनिक सम्बन्ध, त्यसको उपकार र जोखिम दुवै। भाव — प्रकृति र मानव सम्बन्धको आत्मीयता तथा गाउँले जीवनको सरलता।

१२.३ जीवनी — स्वामी प्रपन्नाचार्य, जुन्को ताबेई

१. जीवनी र आत्मकथाबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [2]

जीवनी अर्को व्यक्तिले लेखिदिने हुँदा त्यसमा तटस्थ मूल्याङ्कन हुन्छ र तृतीय पुरुषमा लेखिन्छ। आत्मकथा स्वयं पात्रले लेख्ने हुँदा प्रथम पुरुषमा लेखिन्छ र त्यसमा आत्मानुभूति प्रधान हुन्छ।

२. जुन्को ताबेईको जीवनबाट लिन सकिने शिक्षा लेख्नुहोस्। [4]

पहिलो — 'महिलाले सक्दिनन्' भन्ने सामाजिक मान्यतालाई काम गरेर जवाफ दिन सकिन्छ। दोस्रो — सन् १९६९ मा महिला आरोहण समूह खोल्नुले अवसर आफैँ सिर्जना गर्नुपर्छ भन्ने देखाउँछ। तेस्रो — ६,३०० मिटरमा हिमपहिरोमा पुरिएर पनि बाह्र दिनपछि शिखर पुग्नुले असफलता अन्त्य होइन, क्रम हो भन्ने सिकाउँछ। चौथो — पछिल्ला वर्ष सफाई अभियान र विद्यार्थीसँगको आरोहणमा बिताउनुले सफलतापछिको जिम्मेवारी देखाउँछ।

१२.४ निबन्ध र नियात्रा — मानव अधिकार, से गुम्बाको सुन्दरता

१. मानव अधिकारका कुनै चार विशेषता लेख्नुहोस्। [4]

(क) जन्मसिद्ध — मानिस जन्मेसँगै प्राप्त हुन्छ, कसैले दिने उपहार होइन। (ख) सर्वव्यापी — जात, लिङ्ग, धर्म, भाषा वा सम्पत्तिको भेदविना सबैलाई समान। (ग) हस्तान्तरणीय नभएको — अरूलाई बेच्न वा सार्न मिल्दैन। (घ) अविभाज्य र परस्पर सम्बन्धित — शिक्षा, स्वास्थ्य, स्वतन्त्रता र समानता एकअर्कामा जोडिएका छन्।

२. नियात्रा लेखनका विशेषता लेख्नुहोस्। [2]

यात्राका क्रममा देखेका ठाउँ, मानिस, संस्कृति र अनुभूतिको वर्णन हुन्छ; लेखक स्वयं सहभागी भएकाले प्रथम पुरुषमा र क्रमैसँग लेखिन्छ।

३. 'से गुम्बाको सुन्दरता' नियात्राले कुन सांस्कृतिक पक्ष उजागर गर्छ? [4]

हिमाली भेगको बौद्ध संस्कृति, गुम्बाको स्थापत्य र भित्तेचित्र, स्थानीय जनजीवनको सरलता र आतिथ्य, तथा कठिन भूगोलमा पनि जोगिएको आध्यात्मिक परम्परा। साथै यसले पदमार्ग र पर्यटनले स्थानीय अर्थतन्त्रमा पुर्‍याएको योगदान पनि देखाउँछ।

१२.५ रूपक — पदमार्ग, हजुरआमाको जन्मोत्सव, शैक्षिक भ्रमण

१. संवाद र मनोवादबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [2]

संवादमा दुई वा बढी पात्रबिच कुराकानी हुन्छ र विषय आपसी प्रश्नोत्तरबाट खुल्छ। मनोवादमा एउटै पात्र मनभित्रै कुरा गर्छ र त्यसमा आन्तरिक भावना तथा द्वन्द्व प्रकट हुन्छ।

२. 'शैक्षिक भ्रमण' दैनिकीको ढाँचा लेखी एक दिनको दैनिकी तयार पार्नुहोस्। [4]

ढाँचा — माथि मिति र वार; प्रथम पुरुष; भूतकाल; घटनाक्रम र अन्त्यमा अनुभूति। नमुना — "२०८२ असार १२, शुक्रबार। आज कक्षाको शैक्षिक भ्रमणमा हामी सङ्ग्रहालय गयौँ। बिहान सात बजे विद्यालयमा जम्मा भयौँ… पुराना सिक्का र हस्तलिखित ग्रन्थ देख्दा इतिहास किताबभन्दा नजिक लाग्यो। फर्कँदा थकाइ थियो, तर मनमा नयाँ जिज्ञासा बाँकी थियो।"

३. 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मनोवादमा व्यक्त भावना लेख्नुहोस्। [4]

पात्रको मनमा हजुरआमाप्रतिको माया र श्रद्धा; उनको उमेर र स्वास्थ्यप्रतिको चिन्ता; परिवारका सदस्य टाढा भएकोमा खिन्नता; र उत्सवमार्फत पुस्तान्तर गर्दै गएको सम्बन्ध जोगाउने इच्छा — यी चार भाव क्रमशः प्रकट हुन्छन्।

१२.६ प्रबन्ध — नेपालको वैदेशिक व्यापार

१. व्यापार घाटा भनेको के हो? यो घटाउने चार उपाय लेख्नुहोस्। [4]

कुनै अवधिमा आयातको मूल्य निर्यातको मूल्यभन्दा बढी हुँदा देखिने अन्तरलाई व्यापार घाटा भनिन्छ। उपाय — (क) स्वदेशी उत्पादन बढाउने र आयात प्रतिस्थापन गर्ने; (ख) कृषि तथा वन पैदावरको प्रशोधन गरी मूल्य अभिवृद्धिसहित निर्यात गर्ने; (ग) जलविद्युत् उत्पादन बढाई पेट्रोलियमको निर्भरता घटाउने र विद्युत् निर्यात गर्ने; (घ) पर्यटन र सेवा निर्यात बढाउने, तथा स्वदेशी वस्तुको उपभोगमा जोर दिने।

२. प्रबन्ध र निबन्धबिचको भिन्नता लेख्नुहोस्। [2]

प्रबन्धमा तथ्य, आँकडा र विश्लेषण प्रधान हुन्छ र निष्कर्ष प्रमाणमा आधारित हुन्छ। निबन्धमा लेखकको विचार, अनुभूति र शैली प्रधान हुन्छ।

१२.७ व्यावहारिक लेखन

१. विद्यालयको प्रधानाध्यापकलाई सम्बोधन गरी तीन दिनको बिदा माग्ने निवेदनका ढाँचागत बिन्दु लेख्नुहोस्। [4]

ढाँचा (१ अङ्क) — आफ्नो ठेगाना र मिति; 'श्री प्रधानाध्यापकज्यू' र विद्यालयको नाम-ठेगाना; विषय: बिदा सम्बन्धमा; सम्बोधन 'महोदय'। विषयवस्तु (२ अङ्क) — बिदा चाहिने मिति स्पष्ट; कारण छोटो र सत्य; छुटेको पाठ पूरा गर्ने प्रतिबद्धता; अनुरोध। भाषा (१ अङ्क) — आदरार्थी, औपचारिक; अन्त्यमा 'निवेदक' सहित नाम, कक्षा र रोल नम्बर।

२. आफ्नो टोलको खानेपानी समस्याबारे सम्पादकलाई चिठी लेख्ने बिन्दु तयार पार्नुहोस्। [4]

ढाँचा — ठेगाना, मिति, 'श्री सम्पादकज्यू' सहित पत्रिकाको नाम, विषय, अन्त्यमा 'भवदीय' सहित नाम र ठेगाना। विषयवस्तु — समस्या (कति घरधुरी, कति महिनादेखि, दिनको कति घण्टा पानी); प्रभाव (विद्यार्थीको समय, बिरामी र वृद्धको कठिनाई, महिलामाथिको भार); कारण (पुरानो पाइप, स्रोत सुक्नु, वितरण असमान); अनुरोध (मर्मत, नयाँ स्रोत, पालो मिलाउने तालिका, जिम्मेवार निकायको नाम)। भाषा — तथ्यमा आधारित, शिष्ट, आक्रोशरहित।

१२.८ व्याकरण — छोटो उत्तर

१. तत्सम, तद्भव र आगन्तुक शब्द उदाहरणसहित छुट्याउनुहोस्। [2]

तत्सम — संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका: हस्त, सूर्य, जल। तद्भव — संस्कृतबाट परिवर्तित भई आएका: हात, सूरज, जल → झोल। आगन्तुक — अन्य भाषाबाट आएका: किताब, अदालत, मेच।

२. वाच्य परिवर्तन गर्नुहोस्: (क) हरिले चिठी लेख्यो। (ख) शिक्षकद्वारा पाठ पढाइयो। [2]

(क) कर्मवाच्य — हरिद्वारा चिठी लेखियो। (ख) कर्तृवाच्य — शिक्षकले पाठ पढाए।

३. निम्न शब्दको विपरीत अर्थ लेख्नुहोस्: उन्नति, स्वदेश, सफल, आदर। [2]

उन्नति × अवनति; स्वदेश × विदेश; सफल × असफल; आदर × अनादर।

४. पदवर्ग पहिचान गर्नुहोस्: 'सानो केटो छिटो दौडिरहेछ।' [4]

सानो — विशेषण (केटोको गुण जनाउने)। केटो — नाम (कर्ता)। छिटो — क्रियायोगी (क्रियाको रीति जनाउने)। दौडिरहेछ — क्रिया (वर्तमान कालको अपूर्ण पक्ष)।