Unit 1 · पाठ · 20 min read
उज्यालो यात्रा - रामप्रसाद ज्ञवाली (कविता)
What the syllabus asks for 9
- पाठको परिचय
- कविको परिचय
- पाठको सारांश
- श्लोकगत व्याख्या
- पाठबाट शब्दार्थ
- मुख्य भाव र सन्देश
- भाषाशैली, छन्द र अलङ्कार
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन — कविता लेखन
'उज्यालो यात्रा' रामप्रसाद ज्ञवालीले रचेको नैतिक सन्देशप्रधान, छन्दोबद्ध कविता हो। कविले यसमा एउटा सरल कुरा भनेका छन्: मान्छे जन्मका आधारमा होइन, कर्म, सङ्कल्प, त्याग र प्रेमका आधारमा महान् बन्छ। कक्षा १० को पहिलो पाठ भएकाले यसले पूरा वर्षको स्वर बाँध्छ — परिश्रम गर, अरूका लागि जिऊ, डाहलाई जित र आफ्नो बाटो आफैँ खन।
यो कविता अनुष्टुप छन्दमा लेखिएकाले परीक्षामा बोधका प्रश्नसँगै छन्दको पहिचान पनि सोधिन्छ। त्यसैले यहाँ भाव र शब्दार्थका साथ आठ–आठ अक्षरको नाप पनि अभ्यास गरिएको छ।
यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) शब्दार्थ, पर्यायवाची र विपरीतार्थी शब्द, (२) कवितांशको आशय र भाव विस्तार, (३) अनुष्टुप छन्दको पहिचान (पाँचौँ ह्रस्व, छैटौँ दीर्घ, सातौँ गुरु–लघु), (४) कविताको मूल भाव र सन्देश, (५) पदवर्ग विचलन र ह्रस्व इकारको वर्णविन्यास। उत्तर लेख्दा कविताको हरफ उद्धृत गरेर तिनको अर्थ खोल्नुहोस् — हरफ नदेखाई लेखिएको भावले पूरा अङ्क पाउँदैन।
१.१ पाठको परिचय
कविता एउटा आदर्श जीवन-यात्राको चित्र हो। 'उज्यालो' यहाँ घामको उज्यालो मात्र होइन; ज्ञान, न्याय, प्रेम र त्यागको उज्यालो हो। 'यात्रा' भनेको जीवनभर गरिने कर्मको लामो बाटो हो।
कविताको बनोट यसरी बुझ्न सकिन्छ:
| भाग | के भनिएको छ | आउने मुख्य शब्द |
|---|---|---|
| सुरुका हरफ | कर्म र सङ्कल्प भए असम्भव केही छैन | शक्ति, चन्दन, सङ्कल्प |
| बिचका हरफ | दिनुमा खुसी, प्रेम छर्नु, ज्ञान र कर्मले धर्ती सुन्दर बनाउनु | सौरभ, रागिनी, चाँदनी, मनोहर |
| त्यसपछिका हरफ | न्याय, त्याग र लोभ-लालचबाट मुक्त मन | समर्पित, विजयी शिर, उद्यत |
| अन्तिम हरफ | कवि आफैँलाई प्रश्न गर्छन् — म त्यस्तो यात्री कहिले बन्ने ? | पौरख, कर्मवीर |
कविताको स्वर उपदेशको होइन, आत्मप्रेरणाको हो। कविले अरूलाई 'यस्तो बन' भनेर औँला ठाडो पारेका छैनन्। उनले पहिले गुणी मान्छेको चित्र बनाए, अनि अन्त्यमा आफैँलाई सोधे — 'म कहिले चलुँला ?' यसै कारण कविता पढ्दा शिक्षकको भाषण होइन, साथीको मनको कुरा सुनिएझैँ लाग्छ।
१.२ कविको परिचय
रामप्रसाद ज्ञवाली नेपाली भाषामा छन्दोबद्ध र सन्देशमूलक कविता रच्ने कविका रूपमा यस पाठ्यपुस्तकमा चिनाइएका छन्। 'उज्यालो यात्रा' उनको यहाँ समावेश भएको रचना हो।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| रचना | उज्यालो यात्रा |
| विधा | कविता (छन्दोबद्ध, नैतिक सन्देशमूलक) |
| छन्द | अनुष्टुप |
| मुख्य विषय | कर्म, सङ्कल्प, त्याग, प्रेम र आदर्श जीवन |
पाठ्यपुस्तकले कविको जन्मसाल, जन्मस्थान र अन्य कृतिबारे केही भनेको छैन। इन्टरनेटका केही स्रोतले फरक-फरक साल लेखेका छन् र तिनको पुष्टि भएको छैन। परीक्षामा कवि परिचय सोधिए 'रामप्रसाद ज्ञवाली — 'उज्यालो यात्रा' कविताका रचयिता, छन्दोबद्ध नैतिक कविताका कवि' भन्ने जति मात्र लेख्नुहोस्। नपत्याइएको साल लेख्नुभन्दा नलेख्नु सुरक्षित हुन्छ।
कविको लेखनका तीन विशेषता यस कवितामा देखिन्छन्:
- छन्दप्रति निष्ठा — श्लोकमा आठ–आठ अक्षरका चार पाउ।
- शब्दको सरलता — सङ्कल्प, सौरभ र रागिनी जस्ता केही तत्सम शब्द छन्, तर वाक्य सहज छन्।
- सकारात्मक सोच — निराशा, गुनासो र दोषारोपणको ठाउँमा आत्मविश्वास र कर्मको बाटो।
१.३ पाठको सारांश
सारांश भनेको मूल पाठ नसारी आफ्नै शब्दमा मुख्य कुरा लेख्नु हो। तलको सारांश क्रमबद्ध छ:
-
कवि भन्छन्, मान्छेसँग कर्म गर्ने बल छ भने जङ्गल पनि स्वर्गको बगैँचाजस्तो बन्न सक्छ। श्रीखण्डको काठ सयौँ पटक घोटिएपछि मात्र सुगन्धित चन्दन बन्छ — अर्थात् निरन्तर परिश्रमले साधारण कुरा पनि बहुमूल्य बन्छ।
-
जसको सङ्कल्प ठुलो छ, उसका लागि कुनै कुरा असम्भव हुँदैन। इतिहासमा जति महान् मान्छे भए, ती सबै बलियो सङ्कल्पले बनेका हुन्।
-
जसको जीवन कर्मले हँसिलो र सुखी बनेको छ, उसले खुसी लिनुमा होइन दिनुमा खोज्छ। जसले डाह र द्वेष हटाएर प्रेमको सुगन्ध छर्छ, ऊ सारा विश्वका लागि गौरव बन्छ।
-
जसको मनमा राम्रा भावना रागसहित हाँस्छन्, उसको जीवन रातमा पनि चाँदनी छर्छ। जसले उच्च जीवनको बाटो रोज्छ, ऊ गौरवसाथ हिँड्छ र उसको बाटोमा अरू पनि हिँड्छन्।
-
जो मान्छे ज्ञानमा जुटेर र कर्ममा उठेर धर्तीलाई सुन्दर बनाउँछ, जो सधैँ न्यायका लागि समर्पित हुन्छ, संसारमा उसैको शिर उँचो हुन्छ।
-
जसको मस्तक लोभ-लालचका अगाडि झुक्दैन, जो त्यागका लागि सधैँ तयार रहन्छ र जो उदात्त कर्मको यात्रा गर्छ, ऊ विश्वका लागि आदर्श नमुना बन्छ।
-
अन्त्यमा कवि आफैँलाई सोध्छन् — यस्तो आदर्श यात्रामा म कहिले हिँड्ने ? आफ्नै पौरखले बाटो खनेर चन्द्रमा र सूर्यजस्तै कहिले बल्ने ? सर्वोच्च कर्मवीर आफैँ कहिले बन्ने ?
१.४ श्लोकगत व्याख्या
यहाँ कविताका दुई-दुई हरफलाई एक श्लोक मानेर क्रम दिइएको छ। व्याख्या लेख्दा सन्दर्भ, आशय, भाव र शैली — चार कुरा मिलाउनुहोस्।
कर्म र चन्दनको दृष्टान्त
घोटिएर सयौँपल्ट दाउरो बन्छ चन्दन।
सन्दर्भ. कविले कर्मको शक्ति बताउने क्रममा यो हरफ लेखेका छन्।
व्याख्या. चन्दन आफैँमा रूखको एउटा काठ मात्र हो। त्यसलाई शिलामा बारम्बार घोट्दा सुगन्धित लेप निस्कन्छ। दाउरोजस्तो साधारण काठ पनि घोटिँदै जाँदा बहुमूल्य चन्दन बन्छ भन्नुको अर्थ मान्छे पनि कठिनाइको घोटाइबाट गुज्रेपछि गुणी बन्छ भन्ने हो।
भाव. कठिनाइ मान्छेको शत्रु होइन, त्यो नै उसलाई मूल्यवान् बनाउने घोट्ने शिला हो।
सङ्कल्पको शक्ति
भएमा उच्च सङ्कल्प छैन केही असम्भव सङ्कल्पैले बनेका हुन् महान् मान्छेहरू सब।
आशय. उच्च सङ्कल्प भएपछि संसारमा असम्भव भन्ने कुरा रहँदैन। महान् ठहरिएका सबै मान्छे सङ्कल्पले नै महान् बनेका हुन्।
ध्यान दिनुहोस्. यहाँ कविले 'जन्म, धन वा पद' भनेका छैनन्; महान्ताको आधार सङ्कल्प राखेका छन्। 'असम्भव' र 'सब' को अन्त्य ध्वनि मिलेकाले हरफमा लय पनि आएको छ।
लिनुभन्दा दिनुको खुसी
अरूको लिनुमा भन्दा दिनुमा बन्छ जो खुसी।
आशय. सामान्य मान्छे लिएर खुसी हुन्छ; सच्चा मान्छे दिएर खुसी हुन्छ। यस हरफले उदारता र त्यागलाई जीवनको सुखसँग जोडेको छ।
आजको सन्दर्भ. कसैलाई पढ्न मद्दत गर्नु, भोकालाई खाना दिनु वा साथीलाई आफ्नो समय दिनु — यी सबै 'दिनुको खुसी'का उदाहरण हुन्।
डाहलाई हटाउने प्रेम
ईर्ष्याद्वेष हटाएर जो छर्छन् प्रेम सौरभ तिनै मान्छेहरू बन्छन् विश्वका निम्ति गौरव।
सन्दर्भ. कवि गौरवशाली मान्छेका गुण गनाउँदै यहाँ पुगेका छन्।
व्याख्या. ईर्ष्या (अरूको प्रगति देखेर पोल्नु) र द्वेष (अरूसँग शत्रुता राख्नु) मनका कुहिएका भाव हुन्। जसले यिनलाई हटाएर प्रेमको सुगन्ध फैलाउँछ, ऊ आफ्नो गाउँठाउँका लागि मात्र होइन सारा विश्वका लागि गौरवको कुरा बन्छ।
शैली. 'प्रेम' लाई 'सौरभ' (सुगन्ध) सँग जोडेर कविले रूपक बनाएका छन्। फूलको बास आफैँ फैलिएझैँ प्रेम पनि जबरजस्ती छर्नुपर्दैन, फैलिन्छ भन्ने भाव यसमा छ।
हाँस्ने भावना र चाँदनीको जीवन
जसका भावना हाँस्छन् मनमा रागिनी भरी जसका जिन्दगी बाँच्छन् रातमा चाँदनी छरी।
आशय. जसको मनमा राम्रा भावना सङ्गीतजस्तै मधुर भएर हाँस्छन्, उसको जीवन अँध्यारो रातमा पनि चाँदनी छरेर बाँच्छ।
विशेषता. यहाँ 'भावना हाँस्छन्' र 'जिन्दगी बाँच्छन्' मा मानवीकरण छ — भावनाले हाँस्ने र जिन्दगीले बाँच्ने काम मान्छेको जस्तै गरी भनिएको छ। 'भरी' र 'छरी' को अन्त्यानुप्रास पनि सुन्दर छ।
ज्ञान र कर्मले धर्ती सुन्दर
जुटेका ज्ञानले जो छन् पार्दै धर्ती मनोहर उठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर।
आशय. जो मान्छे ज्ञानमा लागेका छन् र कर्ममा उठेका छन्, उनीहरूले धर्तीलाई मन लोभ्याउने बनाइरहेका छन्, सुन्दर निर्माण गरिरहेका छन्।
भाव. यहाँ ज्ञान र कर्म दुवै चाहिन्छ भनिएको छ — ज्ञानविनाको कर्म अन्धो हुन्छ, कर्मविनाको ज्ञान लङ्गडो।
न्याय र विजयी शिर
समर्पित भएका छन् जो सदा न्यायखातिर संसारमा उठेका छन् तिनैका विजयी शिर।
आशय. जो मान्छे सधैँ न्यायका लागि लाग्छ, संसारमा उसैको शिर विजयी भएर उठ्छ।
टिप्पणी. 'विजयी शिर' भनेर कविले जितलाई हतियारसँग होइन, न्यायसँग जोडेका छन्। साँचो जित त्यही हो जसमा कसैलाई हराउनु नपरोस्, तर सत्य जित्न पाओस्।
लोभ-लालच र त्यागको मस्तक
लोभलालचमा छैनन् जसका मतमस्तक जो सदैव हुने गर्छन् त्यागका निम्ति उद्यत।
आशय. जसको मन र मस्तक लोभ-लालचमा बाँधिएका छैनन्, जो त्यागका लागि सधैँ तयार हुन्छन्, उनै मान्छे आदर्श हुन्।
जोड्नुहोस्. लोभ मान्छेलाई तल तान्छ, त्यागले माथि उठाउँछ। त्यसैले यस पाठमा 'त्याग' लाई सबैभन्दा उँचो गुण मानिएको छ।
कविको आत्मप्रश्न
यस्तो आदर्श यात्रामा कहिले चलुँला आफ्नै पौरखले बाटो कहिले खनुँला नि म ?
आशय. यहाँ आएर 'जो' (तिनीहरू) को वर्णन सकिन्छ र 'म' (कवि आफैँ) को स्वर सुरु हुन्छ। कवि आफूले पनि त्यस्तै आदर्श यात्रामा हिँड्ने इच्छा राख्छन्। उनी बाटो तयार पारिएको अरूबाट माग्दैनन्; आफ्नै पौरखले आफ्नो बाटो खन्न चाहन्छन्।
शैली. प्रश्न गर्ने तरिकाले अन्त्यमा आत्मसङ्कल्प झल्किन्छ। 'कहिले ?' भन्नुमा ढिलाइको पीडा होइन, तुरुन्त सुरु गर्ने छटपटी छ।
१.५ पाठबाट शब्दार्थ
पाठ्यपुस्तकमा दिइएका र परीक्षामा आउन सक्ने शब्द एकै ठाउँमा:
| शब्द | अर्थ | पर्यायवाची / विपरीतार्थी |
|---|---|---|
| नन्दन | स्वर्गको बगैँचा | स्वर्गोद्यान |
| सङ्कल्प | काम गर्ने अठोट, दृढ निश्चय | अठोट, प्रतिज्ञा |
| ईर्ष्याद्वेष | डाह, शत्रुता | डाहा; विपरीत — प्रेम, मित्रता |
| सौरभ | सुगन्ध, सुवास, बास्ना | सुगन्ध; विपरीत — दुर्गन्ध |
| रागिनी | सङ्गीतशास्त्रअनुसार स्वर र गायनद्वारा बनेको सुन्दर श्रुतिको संयोजन | राग, धुन |
| मनोहर | मनलाई लोभ्याउने, आकर्षक | सुन्दर; विपरीत — कुरूप |
| मस्तक | माथ, शिर | टाउको |
| उद्यत | तयार, तत्पर | तत्पर; विपरीत — अनिच्छुक |
| उदात्त | महान्, उदार | विशाल, श्रेष्ठ; विपरीत — तुच्छ |
| पौरख | पुरुषार्थ, आफ्नै बलले गरिने प्रयत्न | मिहिनेत |
| सगौरव | गौरवले भरिएको | — |
| त्याग | आफ्नो स्वामित्व वा अधिकार छोड्ने काम | — |
| सर्वोच्च | सबैभन्दा उच्च वा अग्लो | विपरीत — निम्न |
शब्दकोशको कुरा. 'चन्दन' भनेको श्रीखण्ड घोटेर बनाइएको सुगन्धित लेप हो। कविता पढ्दा 'दाउरो' ले साधारण कुरा र 'चन्दन' ले बहुमूल्य कुरा बुझाउँछ — दुवै शब्दको तुलना नै कवितामा अर्थ हो।
विपरीतार्थी शब्द. पाठबाट खोज्दा निम्न–उच्च, दुःखी–सुखी, अज्ञान–ज्ञान, सम्भव–असम्भव, आफ्नो–अरूको (पराई), अन्याय–न्याय जोडी बन्छन्।
कवितामा आएका शब्दका पर्यायवाची खोज्दा सन्दर्भ हेर्नुहोस्। जस्तै 'कर्म' को पर्यायवाची 'काम' सही हो, तर भाग्य अर्थमा 'कर्म' को पर्यायवाची 'तकदिर' हुन्छ। सन्दर्भ बिर्सेर शब्द दिनुभयो भने अर्थ फरक पर्न सक्छ।
१.६ मुख्य भाव र सन्देश
कविताको मूल भाव एउटै वाक्यमा: निरन्तर कर्म, उच्च सङ्कल्प, प्रेम र त्यागका बाटाले मान्छे महान् बन्छ, र हामीले पनि त्यस्तै उज्यालो यात्रामा आफ्नै पौरखले हिँड्नुपर्छ।
सन्देशलाई चार भागमा बुझ्न सकिन्छ:
| सन्देश | कवितामा कहाँ | जीवनमा कसरी |
|---|---|---|
| कर्म गर | चन्दन, नन्दन | पढाइ र घरको काममा लगनशील हुनु |
| सङ्कल्प राख | असम्भव केही छैन | परीक्षामा एक पटक चुके पनि हार नमान्नु |
| प्रेम र त्याग अपनाऊ | ईर्ष्याद्वेष हटाउनु, दिनुमा खुसी | साथीको सफलतामा खुसी हुनु |
| आफ्नो बाटो आफैँ खन | आफ्नै पौरखले बाटो खन्ने प्रश्न | कसैको भर नपरेर आफैँ प्रयास गर्नु |
कविताको जीवनदृष्टि. कविले नियति वा भाग्यको कुरा गरेनन्। उनको विश्वास छ — मान्छेको कर्मले उसको अवस्था बदल्छ। यो दृष्टि आजका किशोरका लागि अझ उपयोगी छ, किनकि परीक्षा, रोजगार र जीवनका निर्णय सबैमा अन्ततः आफ्नै मिहिनेत काम लाग्छ।
१.७ भाषाशैली, छन्द र अलङ्कार
अनुष्टुप छन्द
अनुष्टुप छन्द नेपाली शास्त्रीय कविताको सबैभन्दा चलनचल्तीको छन्द हो। यसका नियम:
- प्रत्येक श्लोकमा चार पाउ हुन्छन्।
- प्रत्येक पाउमा आठ अक्षर हुन्छन्।
- हरेक पाउको पाँचौँ अक्षर लघु (ह्रस्व) र छैटौँ अक्षर गुरु (दीर्घ) हुन्छ।
- पहिलो र तेस्रो पाउको सातौँ अक्षर गुरु हुन्छ भने दोस्रो र चौथो पाउको सातौँ अक्षर लघु हुन्छ।
- प्रत्येक आठौँ अक्षरपछि यति (विश्राम) हुन्छ।
कविताको यस श्लोकमा परीक्षण गरौँ:
जसका भावना हाँस्छन् मनमा रागिनी भरी जसका जिन्दगी बाँच्छन् रातमा चाँदनी छरी।
| पाउ | आठ अक्षर | पाँचौँ | छैटौँ | सातौँ |
|---|---|---|---|---|
| पहिलो | जसका भावना हाँस्छन् | व (लघु) | ना (गुरु) | हाँस् (गुरु) |
| दोस्रो | मनमा रागिनी भरी | गि (लघु) | नी (गुरु) | भ (लघु) |
| तेस्रो | जसका जिन्दगी बाँच्छन् | द (लघु) | गी (गुरु) | बाँ (गुरु) |
| चौथो | रातमा चाँदनी छरी | द (लघु) | नी (गुरु) | छ (लघु) |
यसरी पाँचौँ वर्ण लघु, छैटौँ गुरु र सातौँ क्रमशः गुरु–लघु–गुरु–लघु बनेको देखिन्छ। पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा चारै पाउको पाँचौँ ह्रस्व वर्ण रेखाङ्कन गर्न भनिएको छ — माथिको तालिकाले त्यही देखाएको छ।
अक्षर गन्दा उच्चारणको एक झट्का एक अक्षर मान्नुहोस्। 'हाँस्छन्' मा 'हाँस्' र 'छन्' गरी दुई झट्का हुन्छन्; 'बाँच्छन्' पनि त्यस्तै। संयुक्त वर्ण वा चन्द्रबिन्दुअघिको स्वर गुरुजस्तै तौलिन्छ, किनकि त्यसपछि बल पर्छ। जसरी बोल्दा लय आउँछ, त्यही नै अक्षर गणना हो।
भाषिक विशेषता
- सरल शब्द: कर्म, शक्ति, प्रेम, जिन्दगी जस्ता सबैले बुझ्ने शब्द धेरै छन्।
- तत्सम शब्द: सङ्कल्प, सौरभ, उदात्त, मनोहर जस्ता केही तत्सम शब्दले कविताको गाम्भीर्य बढाएका छन्।
- सम्बन्धवाचक ढाँचा: 'जसका … तिनै …', 'जो … तिनै …' भन्ने ढाँचा बारम्बार आउँछ। यसले गुणी मान्छेको सूची बनाउँछ।
- वर्तमानको गुणगान, भविष्यको आकाङ्क्षा: पहिलो भाग वर्तमानकालमा (बन्छन्, छर्छन्) र अन्तिम भाग भविष्यत्मा (चलुँला, बलुँला) छ।
अलङ्कार र लय
| अलङ्कार | उदाहरण | कसरी बुझ्ने |
|---|---|---|
| अनुप्रास | चन्दन – नन्दन; सौरभ – गौरव; भरी – छरी; खातिर – शिर | हरफको अन्त्यमा समान ध्वनि दोहोरिन्छ |
| रूपक | प्रेम सौरभ (प्रेम नै सुगन्ध) | दुई कुरालाई एउटै मानिएको छ |
| दृष्टान्त | दाउरो घोटिएर चन्दन बन्छ | उदाहरणद्वारा कुरा पुष्टि गरिएको छ |
| मानवीकरण | भावना हाँस्छन्, जिन्दगी बाँच्छन् | निर्जीव कुरामा मान्छेको काम आरोपित छ |
लयबद्ध वाचनको सुझाव. आठ–आठ अक्षरमा हल्का रोकिँदै पढ्नुहोस्: 'जसका भावना हाँस्छन् (रोक) मनमा रागिनी भरी (रोक)'। हरफको अन्त्यमा 'भरी'–'छरी' पढ्दा आवाज तल झार्नुहोस्।
१.८ पाठमा आधारित व्याकरण
(क) पदवर्ग विचलन
पदवर्ग भनेको वाक्यमा शब्दले गर्ने कामका आधारमा छुट्याइएको वर्ग हो। नेपाली व्याकरणमा नौ पदवर्ग मानिन्छन्:
| पदवर्ग | काम | उदाहरण |
|---|---|---|
| नाम | व्यक्ति, ठाउँ, वस्तु, भावको नाम बुझाउने | धर्ती, मान्छे, कर्म |
| सर्वनाम | नामको सट्टा आउने | उनी, तिनी, जो |
| विशेषण | नामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण बताउने | सुन्दर, महान्, उच्च |
| क्रिया | काम वा अवस्था बुझाउने | बन्छन्, छर्छन्, चलुँला |
| क्रियायोगी | क्रियाको विशेषता बताउने | सधैँ, आफैँ, कहिले |
| नामयोगी | नामसँग जोडिएर सम्बन्ध देखाउने | खातिर, लागि, निम्ति |
| संयोजक | शब्द, पदावली र वाक्य जोड्ने | र, तर, अनि |
| विस्मयादिबोधक | मनको भाव (हर्ष, शोक, आश्चर्य) जनाउने | वाह !, आहा !, हाय ! |
| निपात | वाक्यमा जोड, निषेध, प्रश्न आदि दिने | नै, पनि, त |
विचलन के हो? शब्द आफ्नो मूल पदवर्गबाट हटेर वाक्यमा प्रयोग हुने ठाउँअनुसार अर्को वर्गमा जानु पदवर्ग विचलन हो। शब्द एउटै हुन्छ, काम फेरिन्छ।
| वाक्य | शब्द | पदवर्ग | किन? |
|---|---|---|---|
| धनी मान्छेले दान दिए। | धनी | विशेषण | अगाडि 'मान्छे' नामको विशेषता बताएको छ |
| धनीले गरिबलाई सघाए। | धनी | नाम | नामको सट्टामा एक्लै आएर कर्ता भएको छ |
| त्यो गयो। | त्यो | सर्वनाम | नामको सट्टामा आएको छ |
| त्यो केटो आयो। | त्यो | विशेषण | 'केटो' नामको सङ्केत गर्छ |
| डाँडामाथि घर छ। | माथि | नामयोगी | 'डाँडा' नामसँग जोडिएको छ |
| ऊ माथि गयो। | माथि | क्रियायोगी | 'गयो' क्रियाको स्थान बताएको छ |
| राम र श्याम आए। | र | संयोजक | दुई नामलाई जोडेको छ |
| तिमी र पनि पढ। | र | निपात | जोड मात्र दिएको, जोडेको होइन |
रेखाङ्कित शब्दको पदवर्ग छुट्याउने तीन चरण:
- शब्दको अर्थ होइन, वाक्यमा त्यसले गरेको काम हेर्नुहोस्।
- त्यो शब्दको ठीक अगाडि वा पछाडि नाम छ कि छैन हेर्नुहोस्।
- शब्दलाई हटाउँदा वाक्यको अर्थ टुट्छ कि केवल जोड घट्छ हेर्नुहोस् — टुट्छ भने नाम वा क्रिया; जोड मात्र घट्छ भने निपात।
प्रश्न. 'जो सदैव हुने गर्छन् त्यागका निम्ति उद्यत' मा 'जो', 'सदैव', 'निम्ति' र 'उद्यत' को पदवर्ग छुट्याउनुहोस्।
उत्तर. 'जो' — सर्वनाम (मान्छेको नामको सट्टामा आएको)। 'सदैव' — क्रियायोगी ('हुने गर्छन्' क्रियाको समय बताएको)। 'निम्ति' — नामयोगी ('त्याग' नामसँग जोडिएर प्रयोजन देखाएको)। 'उद्यत' — विशेषण (मान्छेको अवस्था बताएको)।
धेरै विद्यार्थी 'सुन्दर' लाई सधैँ विशेषण र 'र' लाई सधैँ संयोजक लेख्छन्। 'सुन्दरको प्रशंसा गरियो' मा 'सुन्दर' नाम बन्छ। पदवर्ग शब्दको होइन, वाक्यभित्रको प्रयोगको हो।
(ख) ह्रस्व इकारको वर्णविन्यास
नेपाली वर्णविन्यासमा ह्रस्व 'इ' र दीर्घ 'ई' मा गल्ती सबैभन्दा बढी हुन्छ। यस पाठमा शब्दको सुरु, बिच र अन्त्यमा ह्रस्व इकार भएका शब्द छुट्याउन भनिएको छ।
| स्थान | ह्रस्व इकारका उदाहरण |
|---|---|
| सुरुमा | इच्छा, इमानदार, इतिहास, इनार, इन्द्र |
| बिचमा | मिहिनेत, विद्यार्थी, चिकित्सक, जिन्दगी, कलिलो |
| अन्त्यमा | कवि, गति, शक्ति, जाति, अति, मति, संस्कृति, ऋषि, मुनि |
नियमहरू:
- तत्सम इकारान्त नाम — कवि, रवि, मुनि, ऋषि, गति, मति, निधि, पद्धति — ह्रस्व इकार हुन्छन्।
- भाववाचक नाम — शक्ति, भक्ति, संस्कृति, उन्नति जस्ता 'ति' अन्त्य हुने शब्द ह्रस्व इकार; तर नारी वा देवीवाचक 'नदी, लक्ष्मी, देवी, पत्नी, स्त्री' दीर्घ ईकार।
- क्रियाको रूप — पढिन्छ, लेखिन्छ, गरिन्छ, भनिन्छ जस्ता कर्मवाच्य क्रियामा ह्रस्व इकार हुन्छ।
कविताबाट उदाहरण: 'जिन्दगी' (सुरु र बिचमा ह्रस्व इ, अन्त्यमा दीर्घ ई), 'रागिनी' (बिचमा ह्रस्व इ, अन्त्यमा दीर्घ ई), 'चाँदनी' (बिचमा ह्रस्व इ, अन्त्यमा दीर्घ ई), 'सुखी' र 'भरी' (अन्त्यमा दीर्घ ई)।
शब्दको अन्त्यमा इकार लेख्नुपर्दा स्त्रीलिङ्गी जनाउने र जीववाचक शब्दमा प्रायः दीर्घ ई (रानी, देवी, नानी, छोरी) आउँछ, तर भाववाचक तत्सम शब्दमा ह्रस्व इ (शक्ति, संस्कृति) आउँछ। यो नियम पक्का होइन — शङ्का भयो भने शब्दकोश हेर्नुहोस्।
१.९ रचना र लेखन — कविता लेखन
पाठ्यपुस्तकले 'विद्यार्थी जीवन' शीर्षकमा छोटो कविता लेख्न र कुनै पद्य कविता खोजेर लयबद्ध वाचन गर्न भनेको छ।
कविता लेख्ने पाँच चरण
- विषय छान्नुहोस् — आफ्नो अनुभवसँग जोडिएको विषय (पढाइ, घर, गाउँ, सपना)।
- एउटा भाव तय गर्नुहोस् — कविताले एउटै कुरा भन्नुपर्छ।
- बिम्ब रोज्नुहोस् — 'प्रेम' भन्नुभन्दा 'प्रेम सौरभ' भनेपछि कविता बन्छ।
- लय राख्नुहोस् — हरफको अन्त्यमा समान ध्वनि र निश्चित अक्षर।
- अन्त्यमा सन्देश वा प्रश्न छाड्नुहोस्।
नमुना: 'विद्यार्थी जीवन'
बिहानै उठ्छु म, झ्यालमा घाम हाँस्छ किताबको पानामा सपनाको बाटो भासिन्छ
नबुझेको कुरामा साथी र गुरु हुन्छन् हारेको दिनमा पनि आँट मनमै बस्छ
पसिनाको थोपाले मेरो भविष्य लेख्छ आजको सानो कदमले भोलिको चुली देख्छ
मलाई पनि त्यस्तै उज्यालो बाटो चाहिएको छ आफ्नै मिहिनेतले यात्रा सुरु गर्ने बेला भएको छ
यस नमुनाको विश्लेषण. पहिलो खण्डले बिहानको बिम्ब दिएको छ, दोस्रो र तेस्रो खण्डले सङ्घर्ष र सहारा देखाएका छन् र अन्तिम खण्डले 'उज्यालो यात्रा' कै जस्तो आत्मसङ्कल्प गरेको छ। हरफको अन्त्यमा 'हाँस्छ–भासिन्छ', 'हुन्छन्–बस्छ' जस्ता मिल्दा ध्वनि छन्।
श्लोकलाई गद्यमा रूपान्तरण
पाठमा व्याकरणिक पदक्रम मिलाई गद्य बनाउन भनिएको छ। नेपाली गद्य वाक्यको क्रम हो: कर्ता + कर्म + क्रिया।
सङ्कल्प उच्च भएमा केही पनि असम्भव छैन। सबै महान् मान्छे सङ्कल्पले नै बनेका हुन्।
कविताको 'सङ्कल्पैले बनेका हुन् महान् मान्छेहरू सब' लाई गद्य क्रममा लेख्दा 'सबै महान् मान्छेहरू सङ्कल्पले नै बनेका हुन्' हुन्छ।
पाठको सार
- 'उज्यालो यात्रा' रामप्रसाद ज्ञवालीको अनुष्टुप छन्दमा लेखिएको नैतिक सन्देशमूलक कविता हो।
- कविताको मूल भाव — कर्म, सङ्कल्प, प्रेम र त्यागले मान्छेलाई महान् बनाउँछ।
- 'दाउरो घोटिएर चन्दन बन्छ' भन्ने दृष्टान्तले परिश्रमको मूल्य देखाएको छ।
- 'दिनुमा खुसी', 'प्रेम सौरभ' र 'ईर्ष्याद्वेष हटाउनु' कविताका नैतिक गुण हुन्।
- कवि अन्त्यमा आफैँलाई सोध्छन् — म कहिले आफ्नै पौरखले बाटो खनेर सर्वोच्च कर्मवीर बन्ने ?
- अनुष्टुप छन्दमा प्रत्येक पाउमा आठ अक्षर; पाँचौँ लघु, छैटौँ गुरु, सातौँ गुरु–लघु क्रमले।
- अलङ्कार — अनुप्रास (चन्दन–नन्दन, सौरभ–गौरव), रूपक (प्रेम सौरभ), मानवीकरण (भावना हाँस्छन्)।
- व्याकरण — पदवर्ग विचलन (शब्दको मूल वर्गबाट वाक्यभित्र वर्ग फेरिनु) र ह्रस्व इकारको वर्णविन्यास।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- 'उज्यालो यात्रा' कविताका रचयिता को हुन् ?
- कविता कुन छन्दमा लेखिएको छ ?
- कविताअनुसार दाउरो कसरी चन्दन बन्छ ?
- 'नन्दन' शब्दको अर्थ के हो ?
- 'सौरभ' को पर्यायवाची शब्द लेख्नुहोस्।
- कविताबाट एक जोडी अनुप्रासयुक्त शब्द लेख्नुहोस्।
उत्तर
१. रामप्रसाद ज्ञवाली।
२. अनुष्टुप छन्दमा।
३. सयौँ पटक घोटिएपछि।
४. स्वर्गको बगैँचा।
५. सुगन्ध (सुवास वा बास्ना पनि हुन्छ)।
६. चन्दन – नन्दन (सौरभ – गौरव पनि)।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)
- कविताअनुसार महान् मान्छेहरू कसरी बनेका हुन् ?
- 'अरूको लिनुमा भन्दा दिनुमा बन्छ जो खुसी' भन्नाले के बुझिन्छ ?
- 'ईर्ष्याद्वेष' र 'प्रेम' को तुलना कविताको भावअनुसार गर्नुहोस्।
- कविले अन्तिम श्लोकमा आफू कस्तो बन्ने आकाङ्क्षा गरेका छन् ?
उत्तर
७. कविताअनुसार महान् मान्छेहरू उच्च सङ्कल्पले बनेका हुन्। जसको सङ्कल्प बलियो हुन्छ, उसका लागि कुनै कुरा असम्भव हुँदैन।
८. यसको अर्थ सच्चा खुसी अरूबाट पाएर होइन, अरूलाई दिएर पाइन्छ भन्ने हो। यहाँ उदारता, सेवा र त्यागलाई खुसीको स्रोत मानिएको छ।
९. ईर्ष्याद्वेष मनको कुहिएको भाव हो, जसले आफ्नै शान्ति खोस्छ। प्रेम सौरभजस्तो हो, जसले आफू पनि र अरूलाई पनि सुगन्ध दिन्छ। कवि ईर्ष्याद्वेष हटाएर प्रेम छर्न भन्छन्।
१०. कवि आफ्नै पौरखले आफ्नो बाटो खन्न चाहन्छन् र चन्द्रमा–सूर्यजस्तै बलेर सर्वोच्च कर्मवीर बन्न चाहन्छन्।
बोध र व्याख्या (४ अङ्क)
-
दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
जुटेका ज्ञानले जो छन् पार्दै धर्ती मनोहर उठेका कर्मले जो छन् गर्दै निर्माण सुन्दर। समर्पित भएका छन् जो सदा न्यायखातिर संसारमा उठेका छन् तिनैका विजयी शिर।
(क) धर्तीलाई केले मनोहर बनाएको छ ? (ख) कर्म गर्नेको जिन्दगी कस्तो बन्छ ? (ग) कवितांशमा कस्ता मान्छेको शिर उँचो हुन्छ भनिएको छ ? (घ) कवितांशबाट के सन्देश पाइन्छ ?
नमुना उत्तर
(क) ज्ञानमा जुटेका र कर्ममा उठेका मान्छेले धर्तीलाई मनोहर बनाएका छन्।
(ख) कर्म गर्नेको जिन्दगी निर्माणशील, सुन्दर र अर्थपूर्ण बन्छ; उसको जीवन अरूका लागि पनि उदाहरण हुन्छ।
(ग) जो मान्छे सधैँ न्यायका लागि समर्पित हुन्छ, संसारमा उसैको शिर विजयी भएर उँचो हुन्छ।
(घ) यस कवितांशबाट ज्ञान र कर्मले धर्ती सुन्दर बन्छ, र न्यायमा समर्पित मान्छेले मात्र साँचो सम्मान पाउँछ भन्ने सन्देश पाइन्छ।
- भाव विस्तार गर्नुहोस् : ईर्ष्याद्वेष हटाएर जो छर्छन् प्रेम सौरभ / तिनै मान्छेहरू बन्छन् विश्वका निम्ति गौरव।
नमुना उत्तर
यो कवितांश रामप्रसाद ज्ञवालीको 'उज्यालो यात्रा' कवितामा आएको हो। यहाँ कविले ईर्ष्या र द्वेषजस्ता खराब भावलाई हटाएर प्रेम छर्न सक्ने मान्छेको महत्त्व बताएका छन्।
ईर्ष्या भनेको अरूको प्रगति देखेर आफ्नै मन पोल्ने भाव हो भने द्वेष भनेको अरूप्रति राखिने शत्रुता हो। यी दुई भावले मान्छेको मन कुहाउँछन्, सम्बन्ध बिगार्छन् र समाजमा अशान्ति ल्याउँछन्। जसले यिनलाई हटाएर आफ्नो मनमा प्रेम जगाउँछ, उसको व्यवहार सुगन्धझैँ अरूसम्म पुग्छ। फूलले बास्ना छर्न खोजेर होइन, फूल भएरै बगैँचा सुगन्धित हुन्छ; त्यसरी नै प्रेमालु मान्छेको उपस्थितिले वरपरको वातावरण शान्त र सुन्दर बन्छ।
यस्ता मान्छे आफ्नो घर, गाउँ र देशका लागि मात्र होइन, सारा विश्वका लागि गौरवको कुरा बन्छन्। बुद्धलाई संसारले आदर गर्नुको कारण पनि उनको करुणा र प्रेम हो, युद्ध होइन। त्यसैले यस कवितांशले हामीलाई डाह होइन प्रेमको बाटो रोज्न सिकाउँछ।
समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)
- 'उज्यालो यात्रा' कविताको मूल भाव र सन्देश लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भूमिका. रामप्रसाद ज्ञवालीको 'उज्यालो यात्रा' अनुष्टुप छन्दमा लेखिएको नैतिक सन्देशमूलक कविता हो। यसमा आदर्श मान्छेको गुण र आफूले पनि त्यस्तै बन्ने कविको आकाङ्क्षा आएको छ।
मूल भाव. कविताको मूल भाव यो हो कि कर्म, सङ्कल्प, प्रेम र त्यागले मान्छे महान् बन्छ।
सन्देश.
पहिलो, कर्मको महत्त्व। दाउरो घोटिएर चन्दन बन्छ भने मान्छे पनि निरन्तर परिश्रमले मूल्यवान् बन्छ।
दोस्रो, सङ्कल्पको शक्ति। उच्च सङ्कल्प भएपछि केही पनि असम्भव हुँदैन।
तेस्रो, प्रेम र उदारता। ईर्ष्याद्वेष हटाएर प्रेम छर्ने र दिनुमा खुसी खोज्ने मान्छे विश्वका लागि गौरव बन्छ।
चौथो, न्याय र त्याग। जो न्यायका लागि समर्पित र त्यागका लागि सधैँ तयार हुन्छ, उसैको शिर संसारमा उँचो हुन्छ।
पाँचौँ, आत्मनिर्भरता। कवि आफ्नै पौरखले बाटो खन्न चाहन्छन्। यसले हामीलाई आफ्नो बाटो आफैँ बनाउन सिकाउँछ।
निष्कर्ष. कविताले जन्म, धन वा पदलाई होइन, कर्म र चरित्रलाई मान्छेको पहिचान बनाएको छ। त्यसैले 'उज्यालो यात्रा' हरेक विद्यार्थीलाई आत्मप्रेरणा दिने कविता हो।
- कर्मशील बन्न कसरी सकिन्छ, 'उज्यालो यात्रा' कविताका आधारमा लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
कर्मशील बन्न पहिले उच्च सङ्कल्प चाहिन्छ। कविताले भनेको छ — सङ्कल्प बलियो भए असम्भव केही हुँदैन। त्यसपछि निरन्तर अभ्यास चाहिन्छ; दाउरो सयौँ पटक घोटिएर चन्दन बन्छ, हामी पनि बारम्बार प्रयास गर्दै गुणी बन्छौँ।
कर्मशील बन्न ज्ञान र कर्म दुवै चाहिन्छ। कविताले 'जुटेका ज्ञानले' र 'उठेका कर्मले' भनेर दुवैलाई जोडेको छ। अनि मन सफा हुनुपर्छ — ईर्ष्याद्वेष हटाएर प्रेम छर्न सकियो भने मात्र काम गर्ने ऊर्जा टिक्छ। लोभ-लालच त्याग्नुपर्छ किनकि लोभले मान्छेलाई सजिलो बाटोतिर तान्छ। अन्त्यमा, कसैको भरमा नपरी आफ्नै पौरखले बाटो खन्ने आँट गर्नुपर्छ। विद्यार्थीका लागि यसको अर्थ हो — दैनिक पढाइमा नियमित हुनु, कठिन विषयमा नथाक्नु र अरूको सफलता देखेर कुँडिनुको सट्टा सिक्नु।
- कविताको दोस्रो श्लोकलाई व्याकरणिक पदक्रम मिलाई गद्यमा लेख्नुहोस्।
'उच्च सङ्कल्प भएमा केही पनि असम्भव छैन। महान् मान्छेहरू सबै सङ्कल्पले नै बनेका हुन्।' — पदक्रम बदल्दा अर्थ नघट्ने गरी कर्ता, कर्म र क्रिया मिलाउनुहोस्।
- 'विद्यार्थी जीवन' शीर्षकमा छोटो कविता लेख्नुहोस्।
माथि १.९ मा दिइएको कविताको नमुना हेर्नुहोस्। आफ्नै अनुभव र बिम्बका साथ चार–चार हरफका दुई खण्ड लेख्नुहोस्; अन्त्यमा एउटा सङ्कल्प वा प्रश्न राख्नुहोस्।
व्याकरण (२ अङ्क)
- 'गरिब', 'धनी' र 'नेपाली' शब्दले कुन दुई पदवर्गको काम गर्छन्, वाक्य बनाएर देखाउनुहोस्।
- शब्दको सुरु, बिच र अन्त्यमा ह्रस्व इकार भएका दुई–दुई शब्द लेख्नुहोस्।
उत्तर
१७. तीनै शब्द विशेषण र नामको काम गर्छन्। 'गरिब मान्छेलाई सहयोग गरौँ' मा 'गरिब' विशेषण हो ('मान्छे' को गुण बताएको)। 'गरिबलाई राज्यले ध्यान दिनुपर्छ' मा 'गरिब' नाम हो (एक्लै आएर कर्मको काम गरेको)। 'नेपाली' पनि त्यस्तै — 'नेपाली भाषा' मा विशेषण, 'नेपालीको गौरव' मा नाम।
१८. सुरुमा — इच्छा, इमानदार। बिचमा — मिहिनेत, जिन्दगी। अन्त्यमा — कवि, गति, शक्ति।
Practise more: Nepali question bank