Unit 14 · पाठ · 21 min read
घरको माया (एकाङ्की)
What the syllabus asks for 12
- एकाङ्कीकारको परिचय
- एकाङ्की भनेको के हो ?
- एकाङ्कीको परिवेश
- पाठको सारांश
- पात्र र चरित्रचित्रण
- विषयवस्तु, उद्देश्य र सन्देश
- संवाद र भाषाशैली
- पाठबाट शब्दार्थ
- पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन
- सुनाइ — सङ्गीत
'घरको माया' भीमनिधि तिवारीको एकाङ्की हो। भारतको दरभङ्गा सहरको रेल स्टेसनमा कुल्लीको काम गर्ने दुई नेपाली मित — जमानसिंह र लालबहादुर — का बीचमा गाउँको सम्झना र 'देश' को सुविधाबीचको बहस हुन्छ। त्यही बेला एक भोकाएको केटो कान्छो र उसका साथ आएकी गाउँकी बतासे भेटिन्छन्। सबै कुरा सुनिसकेपछि 'म त जान्नँ' भन्ने लालबहादुर पनि अन्त्यमा 'घरको मायाले' सबैको पछि लाग्छन्। एकाङ्कीले रोजगारीका लागि विदेश जाने नेपाली युवाको पीडा र आफ्नो माटोप्रतिको माया देखाउँछ। यो पाठबाट एकाङ्कीको संरचना, पात्र र संवाद, काल-पक्ष-भाव-वाच्य, चन्द्रबिन्दु-शिरबिन्दु, कथ्य र लेख्य रूप सिक्नुहुन्छ।
कक्षा १० मा यस एकाङ्कीबाट सोधिने मुख्य कुरा — (१) पात्र (जमानसिंह, लालबहादुर, कान्छो, बतासे) र तिनको चरित्र, (२) एकाङ्कीको सुरु र अन्त्यका घटना (गाउँप्रति वितृष्णाबाट सुरु र घरको मायाले सबै फर्कनेमा अन्त्य), (३) 'चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन' जस्ता संवादको व्याख्या, (४) देशप्रेमको भाव र विदेश पलायनको समस्यामा आफ्नो राय, (५) काल, पक्ष, भाव, वाच्य, लिङ्ग-वचन परिवर्तनका व्याकरणीय प्रश्न।
१४.१ एकाङ्कीकारको परिचय
भीमनिधि तिवारी नेपाली साहित्यका अग्रज कवि, उपन्यासकार र नाटककार हुन्।
| विषय | विवरण |
|---|---|
| जन्म | वि.सं. १९६८, डिल्लीबजार, काठमाडौँ |
| निधन | वि.सं. २०३० |
| विधा | कविता, नाटक-एकाङ्की, कथा, गजल, निबन्ध, उपन्यास |
| पहिलो रचना | वि.सं. १९९१ मा गोरखापत्रमा 'कविता हरायो' |
| सम्मान | कवितासङ्ग्रह 'विस्फोट' (२०१७) का लागि मदन पुरस्कार |
प्रमुख कृति. कविता — तर्पण (शोककाव्य), कवितानन्द, विस्फोट, कविता कुञ्ज, सिंहदरबार; उपन्यास — इन्साफ; कथा — नेपाली सामाजिक कहानी (शृङ्खला); नाटक-एकाङ्की — इन्द्रधनुष, चौतारा लक्ष्मीनारायण, माटोको माया, शिलान्यास आदि; निबन्ध — पन्ध्र प्रबन्ध। 'दागबत्ती' उनको चर्चित कविता हो।
विशेषता. उनका नाटकमा थोरै पात्र हुन्छन्, मञ्चन सजिलो हुन्छ, भाषा सरल हुन्छ, र प्रायः देशप्रेम र सामाजिक सुधारको सन्देश आउँछ। उनले आफ्नो नाटकमा मीठो व्यङ्ग्य पनि पस्किन्छन्।
भीमनिधिका कवितासङ्ग्रह 'विस्फोट' ले मदन पुरस्कार पाएको हो, 'घरको माया' ले होइन। 'घरको माया' पाठ्यपुस्तकमा समावेश गरिएको एकाङ्की हो। लेखकको जन्मवर्ष लेख्दा 'वि.सं. १९६८' लेख्नुहोस्।
१४.२ एकाङ्की भनेको के हो ?
एकाङ्की यस्तो नाटक हो जसमा एउटै अङ्क (एउटै दृश्यसमूह) मा सम्पूर्ण कथा सकिन्छ। यसमा थोरै पात्र, एउटै स्थान र छोटो समय हुन्छ तर एउटा तीक्ष्ण द्वन्द्व र स्पष्ट सन्देश हुन्छ।
| तत्त्व | अर्थ | 'घरको माया' मा |
|---|---|---|
| कथावस्तु | घटनाको क्रम | रेल स्टेसनमा कान्छो र बतासेको आगमन; गाउँ फर्कने निर्णय |
| पात्र | संवाद गर्ने व्यक्ति | जमानसिंह, लालबहादुर, कान्छो, बतासे, फेरीवाला |
| संवाद | पात्रका कुराकानी | कथ्य भाषाका छोटा र चुटिला संवाद |
| परिवेश | स्थान र समय | दरभङ्गा (बिहार), गर्मी, रेल स्टेसन |
| द्वन्द्व | विपरीत शक्तिको भिडन्त | गाउँप्रति माया बनाम रोजगारीको खोजी; लालबहादुरको भित्री द्वन्द्व |
| उद्देश्य | नाटकले दिने सन्देश | आफ्नै माटोको माया र स्वदेशमै काम गर्ने भावना |
| मञ्चनिर्देश | कोष्ठकभित्रका अभिनय सङ्केत | (पसिना पुछ्छ), (नेपथ्यतिर हेर्छ) |
१४.३ एकाङ्कीको परिवेश
घटना स्थल दरभङ्गा (बिहार) को रेल स्टेसन हो। गर्मी चर्को छ, 'गरम गरम चाय' र 'मुम्फली' बेच्नेहरूको आवाज छ। उतिबेला गाउँका धेरै नेपाली युवा काम खोज्न भारत पुग्थे र रेल स्टेसन, होटल र सहरका बजारमा कुल्लीको काम गर्थे। नेपालीले मधेसतिरको समथर भूभागलाई 'देश' भन्ने चलन थियो — यही चलनअनुसार पात्रहरू 'देश' भन्ने शब्दलाई दरभङ्गा वा भारततिरको ठाउँका अर्थमा प्रयोग गर्छन्।
यस्तो परिवेशले एकाङ्कीलाई यथार्थ बनाएको छ — पहाडको चिसो पानी र हावा बनाम तराई-मधेसको तातो हावा; गाउँको मेलापात बनाम सहरको कुल्लीगिरी।
१४.४ पाठको सारांश
रेल स्टेसनको यात्रीबेन्चमा बसेका जमानसिंह र लालबहादुर कुरा गर्दै छन्। एकजनाले भन्छ, पहाडमै बसिराखेको भए यस्तो रमाइलो देख्न-सुन्न कहाँ पाइन्थ्यो ? अर्कोले व्यङ्ग्य गर्छ — पहाडमा झत्रो गुन्द्री र सुर्तीको थुक छाडेर अरू के छ ? दुवैले आफ्ना गाउँको दुःख सम्झन्छन् — आमा बिहानै उठेर जाँतो पिन्ने, बुबा रातमा मेलाबाट आएर अगेनाको छेउमा तमाखु खाने — तर त्यसैलाई 'बिर्सन जाती' पनि भन्छन्। गर्मी चर्को छ, यहाँको पानी पनि तातो। 'मरे पनि यही देशमै मर्छु, मेरो हंस पनि त्यो पाखामा नजाओस्' भन्ने स्वर पनि आउँछ।
यही बेला पान बेच्ने फेरीवाला आउँछ। पान र पानीको स्वादबारे गफ चल्छ; जमानसिंहले आफ्नो गाउँको पँधेरो, ढङ्गेधाराको पानी र गाउँकी बतासेको कुरा झिक्छन्। उमेरमा आफूभन्दा जेठी तर देख्दा कान्छी देखिने बतासेसँग पँधेरामा कर्के आँखाले हेराहेर गर्थे। लालबहादुरले शङ्का गर्छन् — बतासेको मायाले मित घर फर्किने त होइनन् ?
त्यही बेला दौरा लगाएको एउटा पहाडी केटो आउँछ — गाउँकै भाइ कान्छो। भोकले भुतुक्कै परेको, पसिनाले निथ्रुक्क भएको। दुईजना उसलाई चिन्छन्, बदाम किन्न जान्छन्, पानी ल्याउँछन्। कान्छोले गाउँ छाडेको कारण सुनाउँछ र ठुलो कुरा भन्छ — उसकी दिदी (बतासे) पनि आएकी छन्, भोकले उठ्न नसकी भुइँमा सुतिरहेकी। 'दिदी' सुन्नेबित्तिकै जमानसिंह आश्चर्य, हर्ष र उत्सुकताले उठ्छन्। लालबहादुर र जमानसिंहको 'देश' मै बस्ने तर्क त्यहीँ गल्छ।
बतासे आइपुग्छिन् — हाँस्दै, भोकाएकी, थकित। कान्छोले उनलाई दिदी भन्दा उनी भन्छिन्, 'दिदी होइन, बेनी भन।' (उनी जमानसिंहभन्दा कान्छी जस्ती देखिन्छन्)। पोक्चे नाम गरेको गाउँको फटाहाले 'देशमा सुनै कमाइन्छ' भनेर फकाएर उनीहरूका गहनापात बिकाएर ल्यायो र दरभङ्गामा छाडेर भाग्यो; दुई दिनदेखि दुवै दिदीभाइ अलपत्र छन्। बतासेले भन्छिन् — यहाँ जे पनि गनाउँछ, पानी गनाउँछ, रेल गनाउँछ; गाउँमा भकारोको छेउमा सुत्दा पनि गनाउँदैन थियो। 'एक गाँस खानाका लागि काम गर्नुपरे आफ्नै दाजुभाइको गरौँला, आफ्नै घरबारीमा पसिना बगाउँला, आफ्नै माटोमा एक गेडा मकै उब्जाउँला।'
जमानसिंह उनको कुरामा सहमत हुन्छन्; 'मर्नुपरे आफ्नै देशमा मरौँला' भन्छिन् बतासे। लालबहादुरले भन्छन् — 'जाने भए किन आएको ? आइसकेपछि अलि वर्ष नोकरी गरौँ, धन कमाऔँ, अनि जानुपरे पनि जाउँला।' बतासे र कान्छो जिद्दी गर्छन्, जमानसिंह पनि सहमत हुन्छन् र 'जाऔँ मितज्यू, सबै एकै जहान भएर जाऔँ' भन्छन्। लालबहादुर लामो सास फेर्दै भन्छन् — 'म त जान्नँ ... चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन। तपाईंहरू नै जानोस्।'
जमानसिंह, बतासे र कान्छो हिँड्छन्। जमानसिंह गाउँको गीत गाउँदै जान्छन् — 'पसिना मेरो झट्टै पुछिदेला पिपल वरको छायाले, वनका वस्तु साँझ फर्किहाल्छन् आफ्नै घरको मायाले।' लालबहादुर एक्लै रहन्छन्; मनमनै भन्छन् 'मित दुईचार दिनमा घर पुगिहाल्लान्; शमीको शीतल बतास, छहराको पानी र रोपाइँको रमाइलाले मलाई बिर्सिहाल्लान्। म चाहिँ फाँटमा अलमलिएको गोरु जस्तै पसिना चुहाउँदै रुमल्लिइरहन्छु।' टाढाबाट आवाज आउँछ — 'मितज्यू ! आउनोस् सँगै जाऔँ।' उनी उता हेर्छन्, सोच्छन्, र कराउँछन् — 'मितज्यू ! आएँ। म पनि आएँ। सँगसँगै जान आएँ। घरको मायाले आएँ।' — र बिस्तारै हिँडेर एकाङ्की टुङ्गिन्छ।
सुरु — गाउँप्रति वितृष्णाको कुरा → विकास — फेरीवाला र पान-पानीको कुरा, जमानसिंहको बतासेप्रतिको माया → मोड — कान्छो र बतासेको आगमन → चरम — 'आफ्नै माटोमा पसिना बगाउँला' भन्ने बतासेको भाषण → अन्त्य — लालबहादुरको 'आएँ, घरको मायाले आएँ'।
१४.५ पात्र र चरित्रचित्रण
| पात्र | भूमिका | चारित्रिक विशेषता |
|---|---|---|
| जमानसिंह | प्रमुख पात्र | भावुक, गाउँको सम्झना गर्ने, बतासेप्रति मायालु; आन्तरिक द्वन्द्वमा परेको तर अन्त्यमा घर फर्कने निर्णय गर्ने |
| लालबहादुर | प्रमुख पात्र | सुरुमा 'म त जान्नँ' भन्ने जिद्दी र व्यावहारिक; भित्र लुकेको मायाले अन्त्यमा सबैको पछि लाग्ने |
| कान्छो | सहायक पात्र | १५–१६ वर्षको गाउँले केटो, भोकले आत्तिएको, दिदीप्रति जिम्मेवार, गाउँ फर्कन चाहने |
| बतासे | सहायक पात्र | फकाइएर विदेश आएकी गाउँकी महिला; भोकले थलिए पनि स्वाभिमानी, देशभक्त र स्पष्टवक्ता |
| फेरीवाला | सहायक पात्र | पान-मुम्फली बेच्ने स्थानीय; परिवेशलाई जीवन्त बनाउँछ |
| पोक्चे (मञ्चमा नआउने) | उल्लेख्य पात्र | गाउँका सोझा मान्छेलाई 'देशको सुन' देखाएर फसाउने फटाहा |
जमानसिंह र लालबहादुरको तुलना.
| आधार | जमानसिंह | लालबहादुर |
|---|---|---|
| गाउँप्रतिको भाव | सम्झना र माया धेरै | सुरुमा बिर्सन खोज्ने, पछि हार्ने |
| बतासेप्रति | कोमल प्रेम, हर्ष | मित्रको खुसी देखेर हाँस्ने, शङ्का गर्ने |
| रोजगारीबारे दृष्टिकोण | आफ्नै माटोमा काम गर्न सकिन्छ भन्ने | केही वर्ष कमाएर मात्र फर्कने |
| अन्त्यको निर्णय | बतासे र कान्छोसँग फर्कन्छन् | पहिले इन्कार, अन्त्यमा 'घरको मायाले' आउँछन् |
पात्रको चरित्र लेख्दा तीन आधार लिनुहोस् — उसले के भन्यो (संवाद), उसले के गर्यो (कार्य) र अरूले उसलाई के भने (टिप्पणी)। जमानसिंहको भावुकता उसको 'दिदी' शब्द सुनेर उठेको कार्यबाट देखिन्छ।
१४.६ विषयवस्तु, उद्देश्य र सन्देश
विषयवस्तु. रोजगारी खोज्दै भारत पुगेका नेपाली युवाको पीडा, गाउँको सम्झना र आफ्नै माटोको मायाले फर्कने निर्णय।
उद्देश्य. (१) नेपालकै गाउँ-माटोमा काम गर्न प्रेरित गर्नु, (२) दलाल र फटाहाको फन्दामा नपर्न चेतना दिनु, (३) देशप्रेमको भाव जगाउनु।
सन्देश. आफ्नै माटोमा मिहिनेत गर्दा जति सन्तोष हुन्छ, परदेशको सुनले त्यति दिँदैन। बतासेको भनाइमा — 'जति पसिना बगाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बगाउँला; एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटोमा उब्जाउँला।' आजको सन्दर्भमा पनि यो सन्देश सान्दर्भिक छ — नेपालमै रोजगारी र सम्मान पाउने वातावरण बनाउनुपर्छ, जसले युवालाई विदेसिनबाट रोक्छ।
१४.७ संवाद र भाषाशैली
एकाङ्कीको भाषा कथ्य हो — पात्रले बोल्ने भाषा जस्तो छ त्यस्तै लेखिएको। यसमा दुई थरी भाषिक शैली देखिन्छन्: नेपाली र फेरीवालाको टुटेफुटेको हिन्दी ('ए साथी ! पान खाएगा ?', 'हाम पान नहीँ खाएगा')। यसले स्थानको परिवेश पक्का गर्छ।
| विशेषता | उदाहरण |
|---|---|
| कथ्य रूप | बसिराख्या (बसिराखेको), भ'को (भएको), पुगिराख्या (पुगिराखेको), यहीँ, हीँ, ह्याँ |
| अनुकरणात्मक शब्द | पिच्चपिच्च, करुमकरुम, किक्लिक्क, रमरम, प्याकप्याक्ती |
| टुक्का र उखान | हंस जानु, बिजुली हुनु, बहकाउमा पर्नु, इज्जत फाल्नु, उँभो लाग्नु |
| उपमा | 'बगरमा परेको डुङ्गा जस्तै', 'माउलाई देखेर बाच्छो नाच्दै आए जस्तै' |
| गीत | 'पसिना मेरो झट्टै पुछिदेला पिपल वरको छायाले' |
| प्रतीक | चुम्बक र सुन, फलाम र सुन |
'चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन' — यो एकाङ्कीको सबैभन्दा चर्चित संवाद हो। लालबहादुरले भन्न खोजेका छन् — चुम्बक (घरको माया) ले फलाम (सामान्य मन) लाई तान्न सक्छ, तर सुन (कमाइको लोभ, परदेशको चमक) लाई तान्न सक्दैन। सुरुमा उनी आफूलाई सुन ठान्छन् — 'म तिमीहरूजस्तो भावुक होइन, म कमाउन आएको मान्छे हुँ' भन्ने उनको अर्थ। तर अन्त्यमा घरकै मायाले उनलाई तानिदिन्छ — यहीँ संवादको व्यङ्ग्यात्मक पूर्ति हुन्छ।
१४.८ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सखारै | सबेरै, बिहानै |
| बुजो | मुखमा टम्म राख्ने वस्तुको दल्लो; यहाँ पानको बुजो |
| गरम | तातो, गर्मी |
| आली | खेतको सिमाना छुट्याउन वा पानी अडिने बनाउन चारैतिर उठाइएको माटोको डिल |
| सामल | बाटाका लागि बोकेको खाद्यवस्तु, बाटाखर्च |
| हंस | प्राण |
| आँत | शरीरको भित्री भाग, अन्तःकरण |
| उत्कण्ठा | उत्सुकता, तीव्र इच्छा |
| सिपालु | सीप भएको |
| अलपत्र | कसैले हेर्ने नभएको, बेसहारा |
| भकारो | गाईभैँसी आदिको मल, गोबरको थाप्रो |
| कमारो | नोकर |
| काँचोपात | नपाकेको तमाखुको पात |
| लाठे | रोपाइँमा कोदालीको काम गर्ने व्यक्ति |
| पर्म | आलोपालो गरी एकले अर्काको काम गरिदिने चलन |
| मेला | गाउँघरमा सामूहिक काम गर्ने आलोपालो |
१४.९ पाठगत प्रश्न र नमुना उत्तर
अति छोटो उत्तर (१ अङ्क)
- 'घरको माया' एकाङ्कीका लेखक को हुन् ? [१]
- एकाङ्कीको घटना कहाँ घट्छ ? [१]
- एकाङ्कीमा सबैभन्दा बढी पटक संवाद गर्ने पात्र को हो ? [१]
- बतासेलाई गाउँबाट कसले फकायो ? [१]
- फेरीवालाले के बेचेको छ ? [१]
- एकाङ्कीको अन्तिम संवाद के हो ? [१]
उत्तर
१. भीमनिधि तिवारी।
२. भारतको बिहार राज्यको दरभङ्गा सहरको रेल स्टेसनमा।
३. जमानसिंह।
४. गाउँको फटाहा 'पोक्चे' ले।
५. पान र मुम्फली (बदाम)।
६. 'आएँ। म पनि आएँ। सँगसँगै जान आएँ। घरको मायाले आएँ।'
छोटो उत्तर (२ र ४ अङ्क)
- 'घरको माया' एकाङ्कीको सुरु र अन्त्य कुन कुन घटनाबाट भएको छ ? [२]
- एकाङ्कीका मुख्य र सहायक पात्र को को हुन् ? [२]
- जमानसिंहमा आन्तरिक द्वन्द्व बढ्नाको कारण के थियो ? [२]
- 'आफ्ना पुर्खाको धर्म थामौँ' भन्नुको आशय के हो ? [२]
- जमान र लालमा पाइने चारित्रिक विशेषताको तुलना गर्नुहोस्। [४]
उत्तर
७. एकाङ्की दरभङ्गाको स्टेसनमा गाउँप्रति वितृष्णा र देशको सुविधाको चर्चाबाट सुरु हुन्छ र लालबहादुरले पनि 'घरको मायाले' सबैको पछि लागेको घटनामा टुङ्गिन्छ।
८. मुख्य पात्र — जमानसिंह, लालबहादुर, बतासे र कान्छो; सहायक पात्र — फेरीवाला (पान-मुम्फली बेच्ने)।
९. बतासेप्रतिको माया। गाउँकी बतासेलाई सम्झिरहने र उनी आएको थाहा पाउँदा जमानसिंहको मनमा घर फर्कने र दरभङ्गामा बस्ने कुराको द्वन्द्व बढ्यो।
१०. पुर्खाले हिमाल-पहाडको काखमा बसेर आफ्नो माटो, संस्कृति, चाडबाड र धर्मसँग जोडिएर आखिरी सास छोडे; हामी पनि विदेश नगई आफ्नै देशमा बसेर पुर्खाले जोगाएको संस्कृति र परम्परा जोगाऔँ भन्ने आशय हो।
११. जमानसिंह भावुक र गाउँको सम्झना गर्ने पात्र हुन्, बतासेप्रति कोमल माया राख्छन् र सजिलै फर्कन तयार हुन्छन्। लालबहादुर व्यावहारिक र जिद्दी स्वभावका छन्, कमाइ गरेरै फर्कने सोच राख्छन्, 'म त जान्नँ' भन्छन् तर भित्र उनमा पनि घरप्रतिको माया छ र अन्त्यमा त्यसले जित्छ। जमानसिंह भावनाबाट निर्णय गर्छन्, लालबहादुर पहिले तर्कबाट र पछि भावनाबाट।
व्याख्या (४ अङ्क)
- व्याख्या गर्नुहोस् : [४]
(क) चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन। (ख) जति पसिना बहाउनुपरे पनि आफ्नै घरबारीमा बहाऔँला। एक गेडा मकै भए पनि आफ्नै माटोमा उब्जाउँला।
नमुना उत्तर
(क) यो संवाद लालबहादुरले जमानसिंह, बतासे र कान्छोलाई 'जाऔँ' भन्दा दिएको जवाफ हो। चुम्बकले फलामलाई तान्न सक्छ तर सुनलाई तान्न सक्दैन — अर्थात् घरको मायाले भावुक मनका मान्छेलाई सजिलै तान्छ, तर कमाउने लोभ वा परदेशको चमकले बाँधिएकालाई तान्न सक्दैन। लालबहादुर आफूलाई 'सुन' मानेर आफू कमाउन आएको मान्छे हुँ, भावनाले बग्दिनँ भन्न खोज्छन्। तर एकाङ्कीको अन्त्यमा उनी आफैँ घरको मायाले तानिएर 'आएँ' भन्छन्, यसले संवादको व्यङ्ग्यात्मक मोड देखाउँछ। (ख) यो बतासेको स्वाभिमानी भाषण हो। उनी विदेशमा हेलाहाँसो भएर बस्नुभन्दा आफ्नै देशमा थोरै कमाइमा भए पनि सम्मानसाथ बाँच्न चाहन्छिन्। आफ्नै घरबारीमा पसिना बगाउनुको सन्तोष र आफ्नै माटोमा एक गेडा मकै उब्जाउनुको गौरव यहाँ व्यक्त भएको छ। यसले स्वदेशप्रतिको अटुट माया र परिश्रमप्रतिको सम्मान देखाउँछ।
पाठगत बोध (५ अङ्क)
- 'घरको माया' एकाङ्कीमा नेपाली समाजको कस्ता विषयवस्तु देखाइएको छ, वर्णन गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
एकाङ्कीले नेपाली समाजका धेरै यथार्थलाई देखाएको छ। पहिलो, वैदेशिक रोजगारी — गाउँमा काम नपाएर भारत पुगेका युवाले जुठा भाँडा माझ्ने, कुल्लीको काम गर्ने बाध्यता। दोस्रो, दलालको फन्दा — पोक्चे जस्ता फटाहाले 'देशमा सुन छ' भनेर सोझा गाउँलेलाई ठग्ने। तेस्रो, गाउँको सामूहिक जीवन — मेलापात, रोपाइँ, पँधेरो, चाडबाड, मेलाको रमाइलो। चौथो, गरिबी र भोकको पीडा — दुई दिनसम्म खान नपाएका कान्छो र बतासे। पाँचौँ, देशप्रेम र आफ्नो माटोको माया — परदेशको सुनभन्दा स्वदेशको मकै मीठो हुन्छ भन्ने चेतना। यी सबैले एकाङ्कीलाई सामाजिक यथार्थको दस्तावेज बनाएका छन्।
- 'घरको माया' एकाङ्कीमा कसरी देशप्रेमको भावना प्रकट भएको छ, समीक्षा गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
एकाङ्कीमा देशप्रेम नारा बनेर होइन, पात्रका दैनिक अनुभूति बनेर आएको छ। बतासेले पानी गनाउँछ भन्दा गाउँको कुवाको पानी सम्झिन्छिन्; जमानसिंह ढङ्गेधाराको पानीको कुरा गर्छन्; कान्छो रोपाइँको रमाइलो र पञ्चेबाजा सम्झन्छ। यी साधारण सम्झनाले आफ्नो ठाउँप्रतिको मायालाई स्वाभाविक बनाएका छन्। बतासेको 'आफ्नै माटोमा एक गेडा मकै उब्जाउँला' भन्ने भाषणले स्वदेशमै श्रम गर्ने चाहना र आत्मसम्मान देखाउँछ। लालबहादुर सुरुमा फर्कन चाहँदैनन्, तर अन्त्यमा उनी पनि 'घरको मायाले' आउँछन् — यसले देशप्रेम तर्कभन्दा माथिको भावना हो भन्ने देखाउँछ। यसरी देशप्रेम सूक्ष्म र मार्मिक रूपमा प्रकट भएको छ।
- युवालाई विदेसिनबाट रोक्न के गर्नुपर्ला, 'घरको माया' एकाङ्कीका आधारमा प्रतिक्रिया दिनुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
एकाङ्कीका पात्रले गाउँमा काम नभएर, भोकमरी र अभावले विदेश छाडेका थिए। त्यसैले युवालाई रोक्न पहिले स्वदेशमै रोजगारी र सम्मान दिने वातावरण बनाउनुपर्छ। कृषि, पर्यटन, साना उद्योग र सीपमूलक तालिममा लगानी गर्नुपर्छ। दोस्रो, वैदेशिक रोजगारीमा जानेलाई दलालको फन्दाबाट बचाउन जानकारी र कानुनी सुरक्षा चाहिन्छ। तेस्रो, गाउँघरमा सिँचाइ, बजार र प्रविधिको पहुँच बढाउनुपर्छ। चौथो, परिवार र समाजले श्रमको सम्मान गर्ने संस्कृति बसाल्नुपर्छ, ताकि आफ्नै माटोमा काम गर्दा लाज नलागोस्। यसरी बतासेले चाहेझैँ 'आफ्नै घरबारीमा पसिना बगाउन सकिने' अवस्था बनाउँदा मात्र युवा फर्कन्छन्।
१४.१० पाठमा आधारित व्याकरण
१४.१०.१ वाक्यका व्याकरणिक कोटि — लिङ्ग, वचन, पुरुष, काल, पक्ष, भाव, वाच्य, करण-अकरण
पाठ्यपुस्तकको तालिकामा 'उनी मिहिनेती छिन्' जस्तो वाक्यको व्याकरणिक विश्लेषण गर्न सिकाइएको छ। यसको उत्तर यस्तो हुन्छ।
| कोटि | उत्तर |
|---|---|
| लिङ्ग | स्त्रीलिङ्ग |
| वचन | एकवचन |
| पुरुष | तृतीय पुरुष |
| काल | वर्तमान काल |
| पक्ष | सामान्य पक्ष |
| भाव | सामान्यार्थ |
| वाच्य | कर्तृवाच्य |
| करण/अकरण | करण |
काल. भूत (भइसकेको), वर्तमान (हुँदै गरेको), भविष्यत् (हुने)।
पक्ष. काम कुन अवस्थामा छ भन्ने बताउँछ — सामान्य, पूर्ण (सकिएको), अपूर्ण (भइरहेको), अभ्यस्त (बानी)।
| काल \ पक्ष | सामान्य | पूर्ण | अपूर्ण | अभ्यस्त |
|---|---|---|---|---|
| भूत | गर्यो | गरेको थियो | गर्दै थियो | गर्थ्यो |
| वर्तमान | गर्छ | गरेको छ | गर्दै छ | गर्ने गर्छ |
| भविष्यत् | गर्नेछ | गरेको हुनेछ | गर्दै हुनेछ | गर्ने गर्नेछ |
भाव. कर्ताको मनको अवस्था, क्रियाको तरिका — सामान्यार्थ (गर्छ), आज्ञार्थ (गर, गर्नुहोस्), इच्छार्थ (गरुन्), सम्भावनार्थ (गर्ला, गरेला), सङ्केतार्थ/हेतुहेतुमद् (गरे भने)।
वाच्य. वाक्यमा कुनको प्रधानता छ — कर्तृवाच्य (राम किताब पढ्छ — कर्ता मुख्य), कर्मवाच्य (किताब पढिन्छ — कर्म मुख्य), भाववाच्य (उसबाट बस्न सकिएन — भाव मुख्य)।
(क) लिङ्ग बदल्ने. मूल — बहिनी बिहानै उठ्छिन्। उनी नृत्य सिक्न बजारसम्म पुग्छिन्। आमाले एक महिनादेखि यस तालिम केन्द्रमा भर्ना गरिदिनुभएको छ। उनले यो कुरा खुसी हुँदै ठुली माइजूलाई सुनाइन्। → पुलिङ्ग: भाइ बिहानै उठ्छ। ऊ नृत्य सिक्न बजारसम्म पुग्छ। आमाले एक महिनादेखि यस तालिम केन्द्रमा भर्ना गरिदिनुभएको छ। उसले यो कुरा खुसी हुँदै ठुली माइजूलाई सुनायो।
(ख) वचन बदल्ने. मूल — उनीहरू सँगसँगै घर फर्किए। उनीहरूले घर आउँदा गाउँलेका लागि कोसेली पनि किने… → एकवचन: ऊ घर फर्क्यो। उसले घर आउँदा गाउँलेका लागि कोसेली पनि किन्यो। मोटा मान्छेका लागि भनेर चिनी नभएको मिठाई झोलामा राख्यो।
(ग) द्वितीय पुरुष. मूल — म कर्मशील हुन नेपाल आएँ। आफ्नै बारीमा पसिना बगाउन थालेँ। → तिमी कर्मशील हुन नेपाल आयौ। तिमीले आफ्नै बारीमा पसिना बगाउन थाल्यौ। मिहिनेतको कारण तिमीले राम्रै कमाइ गर्यौ।
(घ) उच्च आदर. मूल — तँ आफ्नो काम आफैँ गर्। तँ स्वावलम्बी बन्। → तपाईं आफ्नो काम आफैँ गर्नुहोस्। तपाईं स्वावलम्बी बन्नुहोस्। तपाईं देशलाई योगदान गर्नुहोस्।
(ङ) अभ्यस्त पक्ष. 'आमा सखारै उठ्ती हुन्, जाँतामा कोदो पिन्दी हुन्' — यहाँ 'उठ्ती हुन्', 'पिन्दी हुन्' अभ्यस्त पक्षका क्रिया हुन्; आमाको दैनिक बानी (जो देखिएको नभई सम्झिएको) जनाउँछन्।
१४.१०.२ चन्द्रबिन्दु र शिरबिन्दु
| चिह्न | नाम | काम | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| ँ | चन्द्रबिन्दु | स्वरलाई नाक र मुखबाट उच्चारण गर्ने अनुनासिक चिह्न | आँखा, गाउँ, घाँटी, हाँस्नु, साँझ, काँचो |
| ं | शिरबिन्दु | 'ङ्, ञ्, ण्, न्, म्' जस्तो पञ्चम वर्ण वा अनुस्वारको ध्वनि | संयोग, संहिता, संरचना, संस्कृति, हंस, अंश |
(१) स्वरसँग आएर नाकबाट निस्कने स्वर भए चन्द्रबिन्दु (आँ, ईँ, ऊँ)। (२) अक्षरको टुप्पोमा अनुस्वार भएको वा पञ्चम वर्णको ठाउँमा बस्ने भए शिरबिन्दु। (३) 'ँ' र 'ं' लाई मिसाउँदा अर्थ बिग्रन सक्छ — 'हंस' (चरा, प्राण) र 'हाँस' (हाँस्ने कार्य) फरक हुन्।
पाठबाट छनोट. चन्द्रबिन्दु — आँत, हाँस्छ, घाँटी, फलैँचा, पँधेरा, गाउँ। शिरबिन्दु — हंस (एकाङ्कीमा 'प्राण' का अर्थमा आएको)।
अशुद्ध. सम्योग भोली आउला। सम्बिधानको पुस्तक ल्याउला। म त्यो पुस्तक पढ्ला। मैँले देस को कानुन जान्नु पर्च। कानुन अनुषार हामी सवै चल्यौं भने मात्रै मुल्क बन्छ।
शुद्ध. संयोग भोलि आउला। संविधानको पुस्तक ल्याउला। म त्यो पुस्तक पढ्ला। मैले देशको कानुन जान्नुपर्छ। कानुनअनुसार हामी सबै चल्यौँ भने मात्रै मुलुक बन्छ।
१४.१०.३ कथ्य र लेख्य स्वरूप
बोलीचालीमा आउने रूपलाई कथ्य र लेखनमा मानक रूपलाई लेख्य भनिन्छ। एकाङ्कीमा कथ्य रूपका शब्द प्रशस्त छन्।
| कथ्य | लेख्य |
|---|---|
| बसिराख्या | बसिराखेको |
| भ'को | भएको |
| पुगिराख्या | पुगिराखेको |
| बिर्सनुभो | बिर्सनुभयो |
| ह्या | यहाँ |
| हीँ | यहीँ |
| गार्ने | गर्ने |
| नपार | नपाएर |
| निसान्या | निसासिएको |
| चपार | चपाएर |
| भन्न | भएन |
| खार | खाएर |
१४.१०.४ विपरीतार्थी, टुक्का र अनुकरणात्मक शब्द
पाठबाट विपरीतार्थी शब्द. वर ↔ पर, पछाडि ↔ अगाडि, होची ↔ अग्लो, उता ↔ यता (पाठको 'उता' को विपरीत 'यता'), विपना ↔ सपना, दुःखी ↔ सुखी, उँघो ↔ उँभो, तातो ↔ चिसो, बस ↔ उठ, टाढै ↔ नजिकै।
टुक्का र वाक्य.
| टुक्का | अर्थ | प्रयोग |
|---|---|---|
| हंस जानु | प्राण जानु, मर्नु | उपचारमा ढिलो गर्दा बिरामीको हंस गइसकेछ। |
| बिजुली हुनु | चलाख, फुर्तिलो हुनु | काम गर्न भनेपछि ऊ बिजुली हुन्छ। |
| बहकाउमा पर्नु | अरूको फकाइमा फस्नु | साथीको बहकाउमा परेर उसले विद्यालय छाड्यो। |
| इज्जत फाल्नु | मानमर्यादा गुमाउनु | झूट बोलेर उनले इज्जत फाले। |
| उँभो लाग्नु | माथितिर लाग्नु; सफल हुनु | मेहनत नगरेपछि कहिल्यै उँभो लाग्न सकिँदैन। |
अनुकरणात्मक शब्द.
| शब्द | कुनको नक्कल | प्रयोग |
|---|---|---|
| पिच्चपिच्च | थुक्ने आवाज | बाटोभरि सुर्ती खाने मान्छेले पिच्चपिच्च थुके। |
| करुमकरुम | कुरकुरे चपाउने आवाज | कान्छोले करुमकरुम बदाम खायो। |
| किक्लिक्क | घाँटी सुकेर निल्न नसक्दाको अवस्था | भोकले उसको घाँटी किक्लिक्क भयो। |
| रमरम | पिरो वा मसालेदार स्वाद | रमरम पिरो अचार मिठो लाग्यो। |
| प्याकप्याक्ती | तिर्खाले मुख सुक्दा | तिर्खाले उसको घाँटी प्याकप्याक्ती सुक्यो। |
१४.११ रचना र लेखन
१४.११.१ ऐतिहासिक घटनामा आधारित संवाद
पात्र: बलभद्र कुँवर (सेनानायक), एक सिपाही स्थान: कलङ्गाको किल्ला, देहरादुन नजिकै। समय: सन् १८१४ को अन्त्यतिर।
सिपाही : (हतारिँदै) सेनापतिज्यू, शत्रुले पानीको मुहान छेकिदिए। किल्लाभित्र पानी सकिन लाग्यो। बलभद्र : (शान्त स्वरमा) पानी सकिँदा हामी हार्दैनौँ, डराउँदा हार्छौँ। जति छ त्यही बाँडेर चलाऊ। सिपाही : तर शत्रु हजारौँ छन्, हामी थोरै। बलभद्र : हामी थोरै भए पनि हाम्रो माटो आफ्नै हो। आफ्नो माटोका लागि लड्नेको बल गनिँदैन। सिपाही : (हात जोड्दै) सेनापतिज्यू, तपाईंको आदेश शिरोधार्य। (पर्दा गिर्छ)
१४.११.२ एकाङ्की सारांश प्रस्तुत गर्ने
पुस्तकालय वा इन्टरनेटबाट कुनै एउटा एकाङ्की खोजेर कक्षामा सार प्रस्तुत गर्दा पात्र, परिवेश, घटना, द्वन्द्व र सन्देश पाँचओटा बुँदा समेट्नुहोस्। मञ्चन गर्दा हाउभाउ, आवाजको उतारचढाव र मञ्चनिर्देशलाई ध्यान दिनुहोस्।
१४.११.३ खुसीको क्षणको मौखिक प्रस्तुति
अभ्यास १४. तपाईंको परिवारको कुनै सदस्यले तपाईंले सोच्दै नसोचेको उपहार ल्याइदिएको क्षणको वर्णन गर्नुहोस्।
मेरो जन्मदिनको एक हप्ताअघि दाइ काठमाडौँबाट गाउँ आउँदै हुनुहुन्थ्यो। उहाँले मलाई केही नभनी मोबाइलमा म्यासेज गर्नुभयो — 'तिम्रो विद्यालयको गेटमा आऊ।' म दौडिएर गएँ। दाइले सानो झोलाबाट सेतो साइकल निकालेर मेरो हातमा थमाउनुभयो। म खुसीले बोल्न सकिनँ — आँखाभरि आँसु आयो। हिँडेर एक घण्टा लाग्ने बाटो अब बीस मिनेटमा पुगिने भयो। त्यो दिनको खुसी म कहिल्यै बिर्सन सक्दिनँ।
१४.१२ सुनाइ — सङ्गीत
सुनाइ पाठ १४ सङ्गीतबारे छ। नृत्य, गीत र वाद्यवादनको मेल नै सङ्गीत हो; यसले मानव हृदयलाई आह्लादित तुल्याउँछ। सङ्गीतलाई पूर्वीय र पाश्चात्य गरी दुई भागमा बाँडिन्छ। पूर्वीय सङ्गीतमा प्रयोग हुने बाजा भिन्नै किसिमका र आर्थिक दृष्टिकोणले त्यति महँगा छैनन्। प्रायः काठबाट बनेका यस्ता बाजामा नेपालीको सिप पोखिएको हुन्छ — मादल, खैँजडी, डम्फु, च्याब्रुङ, नौमती बाजा, मुजुरा, मुरली, सारङ्गी, टुङ्ना, मुचुङ्गा, बिनायो, एकतारे, ढ्याङ्ग्रो, कठताल आदि नेपाली सिप र कलाका उपज हुन्। नौमती बाजा नेपाली समाजमा बढी प्रचलित छ; यसमा सनही दुईओटा, दमाहा दुईओटा, र ट्याम्को, कर्णाल, झ्याम्टा, नरसिङ्गा, ढोलक एक-एकओटा गरी नौओटा बाजा पर्छन्। समाजका हरेक खुसियालीमा यस किसिमका बाजा बजाइन्छन्।
पुस्तकका प्रश्नको उत्तर
खाली ठाउँ. (क) सङ्गीतले मानव हृदयलाई आह्लादित तुल्याउँछ। (ख) नौमती बाजा नेपाली समाजमा बढी प्रचलित बाजा हो। (ग) समाजका हरेक खुसियाली मा यस किसिमका बाजा बजाइन्छ। (घ) काठबाट बनेका त्यस्ता वाद्यवादनमा हाम्रा नेपालीको सिप पोखिएको हुन्छ। प्रश्नोत्तर. (क) नृत्य, गीत र वाद्यवादनको मेल नै सङ्गीत हो। (ख) पूर्वीय र पाश्चात्य। (ग) सनही (दुई), दमाहा (दुई), ट्याम्को, कर्णाल, झ्याम्टा, नरसिङ्गा र ढोलक (एक एक)। (घ) समाजका हरेक खुसी र शुभ अवसरमा।
पाठको सार
- 'घरको माया' भीमनिधि तिवारीको एकाङ्की हो; घटना भारतको दरभङ्गा रेल स्टेसनमा घट्छ।
- मुख्य पात्र जमानसिंह, लालबहादुर, बतासे र कान्छो हुन्; सहायक पात्र फेरीवाला हो।
- गाउँको सम्झना, भोक र अलपत्रको पीडा तथा आफ्नै माटोमा काम गर्ने चाहनाले पात्रलाई फर्काउँछ; अन्त्यमा 'म त जान्नँ' भन्ने लालबहादुर पनि 'घरको मायाले' आउँछन्।
- 'चुम्बकले फलामलाई तान्छ तर सुनलाई खिच्न सक्तैन' एकाङ्कीको प्रसिद्ध संवाद हो।
- काल, पक्ष, भाव, वाच्य, लिङ्ग, वचन र पुरुषको बुझाइ वाक्यान्तरणमा काम लाग्छ।
- चन्द्रबिन्दु स्वरको अनुनासिकता जनाउँछ; शिरबिन्दु पञ्चम वर्ण वा अनुस्वारको ध्वनि जनाउँछ।
- कथ्य रूपलाई लेखनमा लेख्य (मानक) रूपमा लेख्नुपर्छ।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- एकाङ्की भनेको के हो ? [१]
- 'घरको माया' का सहायक पात्र को हुन् ? [१]
- कान्छोले दिदी कसलाई भनेको हो ? [१]
- 'हंस' शब्दले एकाङ्कीमा के अर्थ जनाएको छ ? [१]
- 'बिजुली हुनु' टुक्काको अर्थ के हो ? [१]
उत्तर
१. एउटै अङ्कमा सम्पूर्ण कथा सकिने छोटो नाटक।
२. फेरीवाला (पान-मुम्फली बेच्ने मान्छे)।
३. बतासेलाई।
४. प्राण।
५. चलाख र फुर्तिलो हुनु।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (३ अङ्क)
- एकाङ्कीमा गाउँघरको मेलापातमा प्रयोग हुने शब्दको सूची बनाउनुहोस्। [३]
- 'बहिनी बिहानै उठ्छिन्' लाई पुलिङ्ग, बहुवचन र करणबाट अकरणमा बदल्नुहोस्। [३]
- 'आमा सखारै उठ्ती हुन्' वाक्यको काल, पक्ष र भाव छुट्याउनुहोस्। [३]
उत्तर
६. पर्म, मेला, रोपाइँ, लाठे, आली, पँधेरो, भकारो, जाँतो, अगेनो, मजेत्रो, पञ्चेबाजा, बाउसे।
७. पुलिङ्ग — भाइ बिहानै उठ्छ। बहुवचन — भाइहरू बिहानै उठ्छन्। अकरण — भाइहरू बिहानै उठ्दैनन्।
८. काल — वर्तमान; पक्ष — अभ्यस्त; भाव — सम्भावनार्थ (अनुमानको भाव, 'उठ्ती हुन्')।
समीक्षात्मक प्रश्न (५ अङ्क)
- 'घरको माया' एकाङ्कीको शीर्षकको सार्थकता पुष्टि गर्नुहोस्। [५]
नमुना उत्तर
'घरको माया' शीर्षक एकाङ्कीको मूल भावसँग पूर्ण रूपमा मिल्छ। एकाङ्कीभरि पात्रले गाउँ र घरको सम्झना गर्छन्; पँधेरोको पानी, मेलापात, रोपाइँ र आफ्ना आमाबुबाको सम्झनाले उनीहरूलाई तान्छ। जमानसिंहले बतासेको मायाका कारण, बतासे र कान्छोले भोक र अपमानका कारण र अन्त्यमा लालबहादुरले मितको माया र घरको मायाका कारण घर फर्कने निर्णय गर्छन्। 'आएँ, घरको मायाले आएँ' भन्ने अन्तिम संवादले शीर्षकलाई सार्थक बनाएको छ। यसरी शीर्षक केन्द्रीय भावको सङ्क्षिप्त र सटीक अभिव्यक्ति हो।
- तपाईंको गाउँ वा टोलको कुनै ठाउँ छाडेर गएको मानिस घर फर्किएको कल्पना गरी छोटो संवाद लेख्नुहोस्। [५]
संवादमा पात्रका नाम, मञ्चनिर्देश (कोष्ठकमा), घर फर्कनुको कारण र अन्त्यमा सन्देश अनिवार्य राख्नुहोस्। भाषा बोलीचालीको नजिक हुनुपर्छ।
Practise more: Nepali question bank