Unit 9 · पाठ · 18 min read
मेरो देशको शिक्षा (निबन्ध)
What the syllabus asks for 8
- पाठको परिचय
- निबन्धको सारांश
- निबन्धका मुख्य तर्कको विश्लेषण
- पाठबाट शब्दार्थ र पारिभाषिक शब्द
- मुख्य भाव र सन्देश
- भाषाशैली
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन
'मेरो देशको शिक्षा' एउटा आत्मपरक निबन्ध हो। यसमा निबन्धकार 'म' भएर आफ्नो देशको शिक्षाको अतीत, वर्तमान र भविष्य हेर्छन्। शिक्षालाई उनले 'मानव जातिको तेस्रो आँखा' भनेका छन् — दुई बाहिरी आँखाले देख्छन् भने ज्ञानको यो भित्री आँखाले बुझ्छ। प्राचीन ऋषिमुनिको ज्ञानदेखि आजको इन्टरनेटसम्मको यात्रा देखाउँदै निबन्धले हाम्रो शिक्षा सिप, श्रम र प्रविधिसँग जोडिनुपर्छ भन्ने तर्क राख्छ।
यो पाठ तपाईँकै जीवनसँग जोडिएको छ, किनकि तपाईँ आफैँ त्यही शिक्षा प्रणालीका विद्यार्थी हुनुहुन्छ। त्यसैले यसले निबन्धको पाठ मात्र होइन, आफ्नो शिक्षाप्रतिको दृष्टिकोण बनाउने अवसर पनि दिन्छ।
यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) आत्मपरक र वस्तुपरक निबन्धको भेद, (२) निबन्धका मुख्य तर्क (व्यवसायमूलक शिक्षा, प्रविधि, समालोचनात्मक चिन्तन), (३) अनुच्छेदको शीर्ष वाक्य र बुँदा टिपोट-सारांश, (४) पारिभाषिक शब्द, (५) वाच्य परिवर्तन (कर्तृ, कर्म, भाव), (६) 'य' र 'ए' को वर्णविन्यास, (७) आत्मपरक अनुच्छेद र १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेखन।
९.१ पाठको परिचय
| विषय | विवरण |
|---|---|
| विधा | निबन्ध (आत्मपरक) |
| विषय | नेपालको शिक्षा — अतीत, वर्तमान र सम्भावना |
| शैली | पहिलो पुरुष ('म', 'मलाई लाग्छ'), विचारप्रधान |
| अनुच्छेद सङ्ख्या | बाह्र |
| मुख्य तर्क | शिक्षा ज्ञान र विज्ञानको सङ्गम र सिप, श्रम र प्रविधिसँग जोडिएको हुनुपर्छ |
| मुख्य सन्देश | आत्मनिर्भर, समालोचनात्मक र नैतिक नागरिक बनाउने शिक्षा आजको आवश्यकता हो |
आत्मपरक र वस्तुपरक निबन्धको भेद:
| आधार | आत्मपरक निबन्ध | वस्तुपरक निबन्ध |
|---|---|---|
| पुरुष | पहिलो ('म', 'मलाई लाग्छ') | तेस्रो |
| भाव | निबन्धकारको व्यक्तिगत विचार र अनुभव | तथ्य र सूचना |
| शैली | भावुक, व्यक्तिगत, रचनात्मक | तटस्थ, सूचनामूलक |
| उदाहरण | मेरो देशको शिक्षा | चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा |
पाठमा 'मलाई लाग्छ', 'म चाहन्छु', 'मैले देखेको छु', 'मेरो विचारमा' जस्ता वाक्यांश बारम्बार आएकाले यो आत्मपरक निबन्ध हो।
पाठ्यपुस्तकले निबन्धका लेखकको नाम उल्लेख गरेको छैन। त्यसैले परीक्षामा लेखक-परिचय सोधिँदैन; 'आत्मपरक निबन्धकार' भनेर काम चलाउन सकिन्छ। निबन्धको विषयवस्तु र तर्कमै ध्यान दिनुहोस्।
९.२ निबन्धको सारांश
आफ्नै शब्दमा, अनुच्छेद-क्रमअनुसार:
-
शिक्षा तेस्रो आँखा। शिक्षालाई मानवको तेस्रो आँखा, भित्री हृदयको नयन भनिन्छ। यो हाम्रा बाहिरी आँखाभन्दा महान् र तेजवान् छ। यही ज्ञानचक्षुबाट हामी सुनेर, सिकेर, समाज र प्रकृतिबाट सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान निरन्तर आर्जन गर्छौँ। शिक्षाले मान्छेलाई सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक बाँच्ने ज्ञान र सिप दिन्छ, मान्यता र विश्वासलाई समालोचनात्मक रूपमा हेर्न सिकाउँछ र युगअनुसार परिष्कृत हुँदै जान प्रेरित गर्छ।
-
प्राचीन ज्ञानको मुहान। ऋषिमुनिले सभ्यता, संस्कृति र पूर्वीय दर्शनको ज्योति संसारभर फिँजाए। वेदव्यासले अठार पुराण रचे; राजा जनकको दरबारमा याज्ञवल्क्य, गार्गी र मैत्रेयीजस्ता विद्वान्-विदुषीले शास्त्रार्थ गरे; सिद्धार्थ गौतमले ज्ञानको खोजीमा घर त्यागी बुद्धत्व पाए; फाल्गुनन्दले 'मुन्धुम' जस्तो ग्रन्थ रचे। चार वेदको शिक्षा हाम्रो शिक्षाको गौरवमय मुहान हो।
-
आजको भूमिका। हाम्रो शिक्षाले अनेक संस्कृति र तिनका मूल्यलाई समयसापेक्ष रूपमा बदल्न अहम् भूमिका खेलेको छ। यो आफ्नो पहिचान जीवन्त राखेर विज्ञान र प्रविधिलाई आत्मसात् गर्दै अघि बढ्न आतुर छ। निबन्धकारको भनाइ — पूर्वीय ज्ञान र पाश्चात्य विज्ञान-प्रविधिसँग हातेमालो गर्दै अघि बढ्नुपर्छ।
-
सिप र व्यवसायमूलक शिक्षा। म शिक्षालाई सिपसँग, सिपलाई श्रमसँग र श्रमलाई प्रविधिसँग जोड्ने शिक्षा चाहन्छु। भूगोल र पर्यावरण अनुकूल व्यवसायमूलक शिक्षा दिनुपर्छ — कफी-चिया खेती हुने ठाउँमा त्यसको प्रशोधन, स्याउ खेती हुने ठाउँमा जुस-जाम उत्पादन, कर्णालीमा जडीबुटी पहिचान, ढोरपाटन-खप्तड-लुम्बिनीमा पर्यटन र होटल व्यवस्थापन, समथर भूभागमा अन्नबाली र तरकारीको प्राविधिक शिक्षा।
-
परम्परागत र आधुनिक कृषि प्रविधि। आधुनिक औजारसँगै परम्परागत कृषि औजारको ज्ञान पनि उत्तिकै आवश्यक छ। यस्तो ज्ञान पाएका विद्यार्थी आत्मनिर्भर बन्न उत्प्रेरित हुन्छन्। शिक्षाको मूल उद्देश्य आत्मनिर्भरता हो भने आत्मनिर्भरताको लक्ष्य स्वरोजगार बन्नु हो।
-
सूचना प्रविधिको पहुँच। मोबाइल एपबाट गाडी बुक गर्न, तिर्न, टिकट काट्न, अनलाइन कारोबार र बैङ्क खाता खोल्नसमेत सकिन्छ। जागिरका विज्ञापन र व्यापार अनलाइनबाटै हुन्छन्। प्रविधिले दिने सूचना सबै आधिकारिक र स्वस्थकर नहुन सक्ने भएकाले सचेतनासमेत शिक्षाले दिनुपर्छ।
-
ज्ञान र विज्ञानको सङ्गम। शिक्षाले कर्तव्य, दायित्व र सद्गुण सिकाउँछ, नैतिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक शिक्षाको सन्तुलनमा जोड दिन्छ, र विद्यार्थीलाई नैतिकवान्, सहिष्णु, दक्ष र विवेकशील बनाउँछ।
-
शिक्षित व्यक्तिका गुण। शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव, सामाजिक सद्व्यवहार; प्रतिकूल परिस्थितिमा शान्त रहने, भावना व्यवस्थापन गर्ने र घैर्यपूर्वक सामना गर्ने क्षमता; नेतृत्व, अनुशासन, सत्य र त्रुटि बुझ्ने तथा निरन्तर सुधार गर्ने क्षमता।
-
समालोचनात्मक चिन्तन। शिक्षित व्यक्तिले आँखा चिम्लेर कुनै कुरा समर्थन गर्दैन; पूर्वाग्रहबिना आफ्नै विवेकले हेर्छ। राइट दाजुभाइले हवाइजहाज र न्युटनले गुरुत्वाकर्षण यही चिन्तनले पत्ता लगाए। यस्तो शिक्षाले विद्यार्थीलाई गुरुका मतमा पनि प्राज्ञिक बहस गर्न र अन्धविश्वासमाथि वैज्ञानिक प्रश्न उठाउन सक्षम बनाउँछ।
-
सकारात्मक उपलब्धि। हिजोभन्दा आज धेरै कार्य भएका छन् — माध्यमिक शिक्षासम्म निःशुल्क शिक्षा, थुप्रै विश्वविद्यालय र गाउँगाउँमा क्याम्पस खुलेको।
-
सूचना प्रविधिमा पहुँच। विद्यालय र क्याम्पसमा इन्टरनेट सेवा पुगेको छ, कम्प्युटर विषयको पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक विद्यालय तहदेखि नै भएकाले विद्यार्थीको सूचनाको क्षितिज फराकिलो भएको छ।
-
निष्कर्ष। प्राचीन कालदेखि ज्ञानको खानी रहेको देशको शिक्षा राज्यको लगानी र दक्ष जनशक्तिका खम्बामा उभिएको छ। भोजपत्र, घुलौटे पाटी, खरी, चक, डस्टर र मार्करको युग पार गरेको शिक्षामा प्रविधिको पहुँच पुग्दै छ। प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञान मिलेर ज्ञानको नयाँ सगरमाथा खडा हुनेछ।
९.३ निबन्धका मुख्य तर्कको विश्लेषण
(क) स्थानअनुसार शिक्षा
निबन्धकारले देशका भौगोलिक र प्राकृतिक भिन्नताअनुसार व्यवसायमूलक शिक्षा दिनुपर्ने सुझाव दिएका छन्:
| स्थान | उपयुक्त शिक्षा |
|---|---|
| कफी र चिया खेती हुने ठाउँ | उत्पादन र प्रशोधनसम्बन्धी तालिम |
| जुम्ला, डोल्पा, मुस्ताङ | स्याउ खेती; स्याउबाट जुस, जाम, जेली |
| धनकुटा, सिन्धुली, गोरखा | जुनार र सुन्तला खेतीको प्राविधिक शिक्षा |
| कर्णाली | जडीबुटी पहिचान र प्रशोधन |
| ढोरपाटन, खप्तड, लुम्बिनी | पर्यटकीय ज्ञान, होटल व्यवस्थापन |
| झापा, सुनसरी, सिराहा, चितवन, रुपन्देही, बाँके, कैलाली | अन्नबाली र तरकारीको प्राविधिक शिक्षा |
(ख) परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलन
निबन्धको विचार स्पष्ट छ — परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञान एकअर्काका विरोधी होइनन्। आधुनिक कृषि औजार र परम्परागत औजार दुवैको ज्ञान चाहिन्छ। मौलिक पहिचान जोगाउँदै युगअनुसारको प्रविधि अपनाउनुपर्छ।
(ग) प्रविधिको सदुपयोग र खतरा
| फाइदा | सावधानी |
|---|---|
| गाडी बुक गर्न, टिकट काट्न, खाता खोल्न सजिलो | सबै सूचना आधिकारिक र स्वस्थकर नहुन सक्छन् |
| अनलाइन जागिर, कारोबार, बजारीकरण | प्रविधिको दुरुपयोग |
| विश्वभरिको सूचनाको स्रोत | सही-गलत छुट्याउने क्षमता चाहिन्छ |
(घ) समालोचनात्मक चिन्तन
निबन्धकारले समालोचनात्मक चिन्तनलाई शिक्षाको मूल मर्म भनेका छन्। यसको अर्थ प्रश्न गर्ने सीप हो। राइट दाजुभाइ र न्युटनका आविष्कारको मूल प्रेरणा 'कसरी ?' र 'किन ?' जस्ता प्रश्न थिए। विद्यार्थीले गुरुको कुरा सुन्छ, तर कारणसहित फरक मत पनि राख्न सक्छ — यसले गुरुलाई गौरवान्वित बनाउँछ।
समालोचनात्मक चिन्तन भनेको कसैको कुरा बिना कारण काट्नु होइन; प्रमाणसहित, शिष्ट भाषामा, फरक मत राख्नु हो। परीक्षामा 'समालोचनात्मक चिन्तनको अर्थ र महत्त्व' सोधिए यी दुई कुरा अवश्य लेख्नुहोस्।
(ङ) शिक्षा र लेखनको विकास
| युग | लेखन सामग्री वा साधन |
|---|---|
| प्राचीन | भोजपत्र (रुखको बोक्रा) |
| परम्परागत | घुलौटे पाटी, खरी |
| आधुनिक कक्षाकोठा | चक, डस्टर |
| हालको | मार्कर, पाटी |
| डिजिटल | मोबाइल, ल्यापटप, इन्टरनेट |
९.४ पाठबाट शब्दार्थ र पारिभाषिक शब्द
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| चक्षु | आँखा, नयन |
| अनादि | आदि वा सुरु थाहा नभएको |
| विदुषी | विद्वान् महिला |
| शास्त्रार्थ | शास्त्रसम्बन्धी विषयमा गरिने छलफल वा तर्क-वितर्क |
| मुन्धुम | किराँतको धर्मशास्त्र |
| अपौरुषेय | कुनै खास व्यक्तिले नबनाएको, अलौकिक |
| उपनिषद् | आर्यहरूको दार्शनिक विचारले भरिएको आत्मा-परात्माको निरूपण गर्ने शास्त्र |
| जीवन्त | जिउँदो वा जीवित |
| परिष्करण | कुनै वस्तु वा कुरालाई राम्ररी सफा, दोष वा त्रुटिरहित गर्ने काम |
| सनातन | धेरै पहिलेदेखि चलिआएको |
| प्रशोधन | कच्चा पदार्थलाई खारेर, पेलेर वा पखालेर शुद्ध पार्ने काम |
| अनन्त | कहिल्यै नाश नहुने, अनगिन्ती |
| औजार | काम गर्ने साधन, हतियार |
| उत्प्रेरित | हौसला प्राप्त, उत्साहित |
| युगान्तकारी | एउटा युगको अन्त्य गरी अर्को युग ल्याउने |
| पोख्त | कुनै काम गर्न दक्ष, सिपालु |
| सहिष्णु | पीडा सहन सक्ने, सहनशील |
| प्रतिबद्धता | वचनबद्ध भएको अवस्था, कुनै विचार वा वाचाबाट बाँधिएको अवस्था |
| दीक्षित | शिक्षा वा मन्त्र प्राप्त गरेको |
| प्राज्ञिक | प्राज्ञद्वारा सम्पन्न गरिने, दक्षतासम्बन्धी |
| भोजपत्र | प्राचीन कालमा लेख्नका निम्ति प्रयोग गरिने पातलो कागजजस्तो पत्रैपत्र भएको एक जातको रुखको बोक्रा |
शब्दार्थ बुझाउने शब्द (पाठबाट). नयाँ कुराको खोजी — अनुसन्धान; खास विषयको गुण-दोषको मूल्याङ्कन — समालोचना; जीवन निर्वाहका लागि गरिने काम — जीविकोपार्जन; महत्त्वपूर्ण मानिएका ठुला आकारका पठनीय सामग्री — ग्रन्थ; शिष्ट वा सभ्य मान्छेको आचरण — शिष्टाचार।
अर्थ-जोडा. मुहान — उद्गमस्थल; तीर्थाटन — तीर्थयात्रा; पसिना — परिश्रम गर्दा शरीरबाट निस्कने पानी; मार्ग — बाटो; त्रुटि — गल्ती; खानी — धेरै चिज उत्पन्न भएको ठाउँ; प्राचीन — पुरातन।
पारिभाषिक शब्द. शिक्षण-सिकाइमा प्रयोग हुने पारिभाषिक शब्द — पाठ्यक्रम, पाठ्योजना, शैक्षणिक सामग्री, सिकाइ सहजीकरण, मूल्याङ्कन, गृहकार्य। निबन्धबाट — समालोचनात्मक चिन्तन, व्यवसायमूलक शिक्षा, सूचना प्रविधि, प्रशोधन, ज्ञानचक्षु।
९.५ मुख्य भाव र सन्देश
निबन्धको मूल भाव: नेपालको शिक्षा प्राचीन ज्ञानको गौरवमय परम्परा र आधुनिक विज्ञान-प्रविधिको सङ्गम बन्नुपर्छ; यसले सिपयुक्त, आत्मनिर्भर, नैतिक र समालोचनात्मक नागरिक तयार गर्नुपर्छ।
| सन्देश | निबन्धको प्रमाण |
|---|---|
| शिक्षा तेस्रो आँखा हो | 'शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ' |
| शिक्षा सिप र श्रमसँग जोडियोस् | 'शिक्षालाई सिपसँग, सिपलाई श्रमसँग' |
| आत्मनिर्भरता नै शिक्षाको लक्ष्य | 'शिक्षाको मूल उद्देश्य आत्मनिर्भर बनाउनु हो' |
| प्रविधिको सदुपयोग र सावधानी | सूचना आधिकारिक नहुन सक्ने चेतावनी |
| समालोचनात्मक चिन्तनको विकास | राइट दाजुभाइ र न्युटनका उदाहरण |
| नैतिकता र विज्ञानको सन्तुलन | 'ज्ञान र विज्ञानको सङ्गम' |
| आशावादी दृष्टि | निःशुल्क शिक्षा, गाउँगाउँमा क्याम्पस, इन्टरनेट पहुँच |
शीर्षकको सार्थकता. 'मेरो देशको शिक्षा' शीर्षकमा 'मेरो' शब्द महत्त्वपूर्ण छ। यसले शिक्षा सरकार वा शिक्षकको मात्र होइन, मेरो पनि हो भन्ने अपनत्व जनाउँछ। त्यसैले यो आत्मपरक निबन्धको शीर्षक उपयुक्त छ।
९.६ भाषाशैली
- पहिलो पुरुषको प्रयोग: 'मलाई लाग्छ', 'म चाहन्छु', 'मैले देखेको छु', 'मेरो देश' जस्ता प्रयोगले निबन्धलाई आत्मीय बनाएका छन्।
- उपमा र रूपक: शिक्षालाई तेस्रो आँखा, ज्ञानको खानी र नयाँ सगरमाथा भनिएको छ।
- उदाहरण र नामको प्रयोग: वेदव्यास, याज्ञवल्क्य, गार्गी, मैत्रेयी, सिद्धार्थ गौतम, फाल्गुनन्द, राइट दाजुभाइ, न्युटन।
- स्थानको नाम: जुम्ला, डोल्पा, मुस्ताङ, झापा, कैलाली आदिले निबन्धलाई ठोस बनाएका छन्।
- सुझावात्मक वाक्य: 'दिनुपर्छ', 'चाहिन्छ', 'जरुरी छ', 'आवश्यक छ' जस्ता क्रिया।
- तत्सम शब्दको बाहुल्य: ज्ञानचक्षु, आत्मसात्, अपौरुषेय, युगान्तकारी जस्ता शब्द गम्भीर बनाउँछन्।
- लामा वाक्य: विचार विस्तार गर्न धेरै वाक्य लामा छन्, तर अनुच्छेदका अन्त्यका वाक्य सारसङ्क्षेप दिने खालका छन्।
९.७ पाठमा आधारित व्याकरण
(क) वाच्य
वाच्य भनेको क्रियाले कर्ता, कर्म वा भावमध्ये कुनलाई प्रधानता दिन्छ भन्ने रूप हो। नेपाली वाच्य तीन हुन्:
| वाच्य | कसलाई प्रधान मान्छ | कुन क्रियाबाट बन्छ | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | कर्ता | सकर्मक र अकर्मक दुवै | म निबन्ध लेख्छु। |
| कर्मवाच्य | कर्म | सकर्मक | निबन्ध लेखिन्छ। |
| भाववाच्य | क्रियाको भाव | अकर्मक | आज उठिन्छ। |
पाठ्यपुस्तकको उदाहरण.
(क) म निबन्ध लेख्छु। म कविता लेख्छु। — कर्तृवाच्य (ख अ) आफू त निबन्ध लेखिन्छ। कविता लेखिन्छ। — कर्मवाच्य (ख आ) प्रज्ञा प्रतिष्ठान गइन्छ। राम्रो लेखक भइन्छ। — भाववाच्य
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य बनाउने नियम. (१) कर्ता 'द्वारा' वा 'बाट' सँग लेखिन्छ वा हटाइन्छ; (२) कर्मलाई वाक्यको अगाडि ल्याइन्छ; (३) क्रियामा 'इ' जोडिन्छ — लेख्छ → लेखिन्छ।
कर्तृवाच्यबाट भाववाच्य बनाउने नियम. (१) कर्ता हट्छ वा 'द्वारा' सहित जान्छ; (२) क्रिया सधैँ तृतीय पुरुष एकवचनमा 'इन्छ' रूपमा आउँछ — जान्छ → जाइन्छ; (३) अकर्मक क्रिया चाहिन्छ।
क्रियाका रूप (काल अनुसार).
| धातु | कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य / भाववाच्य |
|---|---|---|
| लेख् (सकर्मक) | लेख्छ, लेख्यो, लेख्नेछ, लेख्दै छ, लेखेको छ | लेखिन्छ, लेखियो, लेखिनेछ, लेखिँदै छ, लेखिएको छ |
| पढ् (सकर्मक) | पढ्छ, पढ्यो, पढ्नेछ | पढिन्छ, पढियो, पढिनेछ |
| जा (अकर्मक) | जान्छ, गयो, जानेछ | जाइन्छ, जाइयो, जाइनेछ |
| उठ् (अकर्मक) | उठ्छ, उठ्यो, उठ्नेछ | उठिन्छ, उठियो, उठिनेछ |
| नाच् (अकर्मक) | नाच्छ, नाच्यो, नाच्नेछ | नाचिन्छ, नाचियो, नाचिनेछ |
परिवर्तनका उदाहरण (पाठ्यपुस्तकका अभ्यास).
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|
| दर्शन लेखाशास्त्र पढ्दै छन्। | दर्शनद्वारा लेखाशास्त्र पढिँदै छ। |
| समीक्षाले गीत गाइन्। | समीक्षाद्वारा गीत गाइयो। |
| विद्यार्थीले शिक्षक भेटे। | विद्यार्थीद्वारा शिक्षक भेटियो। |
| भाइले फुटबल किन्यो। | भाइद्वारा फुटबल किनियो। |
| उसले थुप्रै किताब खोजेको छ। | उसद्वारा थुप्रै किताब खोजिएको छ। |
| कर्तृवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|
| म बिहानै उठ्छु। | बिहानै उठिन्छ। |
| उनीहरू घरबाट हिँडेछन्। | घरबाट हिँडिएछ। |
| हामी पोखरातिर घुम्न जान्छौँ। | पोखरातिर घुम्न जाइन्छ। |
| उनीहरू यहीँ बसे। | यहीँ बसियो। |
| साथीहरू मस्तसँग हाँस्थे। | मस्तसँग हाँसिन्थ्यो। |
| म दिक्तेल बजार घुम्ने छु। | दिक्तेल बजार घुमिने छ। |
| कर्मवाच्य | कर्तृवाच्य |
|---|---|
| मेनुकाद्वारा नेपाली पढाइन्छ। | मेनुकाले नेपाली पढाउँछिन्। |
| विश्वकप फुटबल खुब हेरियो। | हामीले विश्वकप फुटबल खुब हेर्यौँ। |
| आफू त लेख लेखिँदै छ। | म त लेख लेख्दै छु। |
| भाववाच्य | कर्तृवाच्य |
|---|---|
| तिजमा मस्तसँग नाचिन्छ। | तिजमा सबै मस्तसँग नाच्छन्। |
| मैदानमा कुदियो। | मैदानमा उनीहरू कुदे। |
| पढ्दा पढ्दै निदाइएछ। | पढ्दा पढ्दै ऊ निदाएछ। |
| पर्सि साफबगर पुगिने छ। | पर्सि हामी साफबगर पुग्नेछौँ। |
(१) वाक्यमा कर्म छ कि छैन ? कर्म छ भने कर्मवाच्य हुन सक्छ, छैन भने भाववाच्य। (२) क्रियाको अन्त्यमा 'इन्छ / इयो / इएको' जस्तो रूप छ कि छैन ? छ भने कर्म वा भाववाच्य, छैन भने प्रायः कर्तृवाच्य।
'म बिहानै उठ्छु' बाट 'बिहानै उठिन्छ' बनाउँदा कर्म थपेर 'बिहान सबेरै उठिन्छ सुतिन्छ' जस्तो नलेख्नुहोस्। अकर्मक क्रियाको भाववाच्य रूपमा आफैँ अर्थ पूरा हुन्छ; कर्ताको अलगै चर्चा गर्नु जरुरी छैन।
(ख) 'य' र 'ए' को वर्णविन्यास
नेपालीमा 'य' र 'ए' को उच्चारण कतिपय शब्दमा नजिक हुने भएकाले विद्यार्थीले मिसाउँछन्।
| वर्ण | कहाँ | उदाहरण |
|---|---|---|
| य | तत्सम शब्दमा; 'यो', 'यहाँ', 'यति', 'यस्तो' जस्ता शब्दको सुरुमा | विद्यालय, कार्यालय, समय, धन्यवाद, यात्रा, युवा, योग, यहाँ |
| ए | नेपाली मौलिक शब्दमा; क्रियाको भूतकालमा; 'एउटा', 'एक' जस्ता शब्दमा | एउटा, एक, एसिया, गए, आए, खाए, गएछ, दिएछ |
अशुद्ध अनुच्छेदको शुद्धीकरण:
अशुद्ध — यउटा विद्यार्थी पढ्न विद्यालए गयछ। उसलाई प्रशासनिक कार्यालए खोज्न समए लागेछ। एसरी खोज्ने क्रममा साधीले सहयोग गरेछन्। उसले साथीलाई धन्एवाद दियछ।
शुद्ध — एउटा विद्यार्थी पढ्न विद्यालय गएछ। उसलाई प्रशासनिक कार्यालय खोज्न समय लागेछ। यसरी खोज्ने क्रममा साथीले सहयोग गरेछन्। उसले साथीलाई धन्यवाद दिएछ।
'मेरो देशको शिक्षा' बाट उदाहरण. 'य' — 'व्यावसायिक', 'आवश्यक', 'विद्यालय', 'समय' (अभ्यासले तीन तीनओटा टिप्न भनेको छ); 'ए' — 'गरेका', 'लिएको', 'भएका', 'राखेको'।
९.८ रचना र लेखन
(क) आत्मपरक अनुच्छेद — 'मेरो सोच : मेरो भविष्य'
आत्मपरक अनुच्छेदमा 'म' को आवाज, व्यक्तिगत अनुभव र सोच स्पष्ट हुन्छ। ढाँचा: (१) विषय-वाक्य, (२) कारण र उदाहरण, (३) निष्कर्ष वा सङ्कल्प।
नमुना.
म भविष्यमा कृषि प्राविधिक बन्न चाहन्छु। मेरो गाउँमा माटो उर्वर छ, तर किसानले पुरानै तरिकाले खेती गरेकाले उत्पादन थोरै हुन्छ। मैले विद्यालयको विज्ञान शिक्षकबाट माटो र बिउको वैज्ञानिक ज्ञान पाएको छु। त्यसैले म कृषि पढेर गाउँमै सुन्तला र तरकारीको व्यावसायिक खेती सुरु गर्छु र अरू किसानलाई पनि सिकाउँछु। मेरो सपना केवल आफ्नो कमाइको होइन, गाउँ नै आत्मनिर्भर बनाउने हो। यही सोच र यही मिहिनेतले मेरो भविष्य उज्यालो हुनेछ।
(ख) बुँदा टिपोट र सारांश
पाठ्यपुस्तकले 'शिक्षालाई भूगोल र पर्यावरण अनुकूल … पाउने छन्' अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपेर सारांश लेख्न भनेको छ।
| बुँदा | |
|---|---|
| १ | शिक्षालाई भूगोल र पर्यावरण अनुकूल व्यवसायमूलक बनाउनुपर्छ। |
| २ | कफी, चिया, स्याउ, जुनार, जडीबुटी, पर्यटन र अन्नबालीसम्बन्धी स्थानअनुसारको शिक्षा दिनुपर्छ। |
| ३ | यसले रोजगारी सिर्जनामा बल पुग्छ। |
| ४ | विद्यार्थीले आफ्नै देशमा पसिना बगाउने अवसर पाउँछन्। |
सारांश. भूगोल र पर्यावरणअनुसार व्यवसायमूलक शिक्षा दिइयो भने स्थानीय सम्भावना अनुसारको सिप सिकिन्छ, रोजगारी सिर्जना हुन्छ र विद्यार्थीले आफ्नै देशमा पसिना बगाउने अवसर पाउँछन्।
(ग) निबन्ध लेखन (१५० शब्दसम्म)
पाठ्यपुस्तकले तीन शीर्षक दिएको छ — (क) नेपालको आर्थिक विकासमा कृषिको भूमिका, (ख) अभिभावकप्रति मेरो जिम्मेवारी, (ग) सिकाइमा प्रविधिको उपयोग।
निबन्धको ढाँचा. भूमिका (२–३ वाक्य) → विस्तार (मुख्य भाग; ३–४ बुँदा) → निष्कर्ष (२ वाक्य)।
नमुना — सिकाइमा प्रविधिको उपयोग.
भूमिका. आजको युग प्रविधिको युग हो। सिकाइ पनि अब पुस्तक, कापी र कक्षाकोठामा मात्र सीमित छैन; मोबाइल, ल्यापटप र इन्टरनेटले सिक्ने तरिकालाई फराकिलो बनाएका छन्।
विस्तार. प्रविधिले विद्यार्थीलाई घरमै बसेर नयाँ पाठ खोज्ने, पाठ्यपुस्तकका एप चलाउने र शिक्षकसँग इमेलबाट कार्य बुझाउने सुविधा दिएको छ। परियोजना कार्य गर्दा इन्टरनेटबाट नयाँ विषयवस्तु खोज्न सकिन्छ। भिडियो र चित्रले कठिन विषयलाई सजिलो र रोचक बनाउँछन्। भारी झोलाको सट्टा एउटा ल्यापटपमै सबै पुस्तक अटाउन थालेका छन्। तर प्रविधिको असावधान प्रयोगले समय खेर जाने, गलत सूचना पाइने र साइबर ठगीको जोखिम पनि बढ्छ।
निष्कर्ष. त्यसैले प्रविधिलाई पढाइको सहयोगी बनाउँदै सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्छ। सही प्रयोग भए यसले सिकाइलाई सरल, प्रयोगात्मक र चिरस्थायी बनाउँछ।
सङ्केत — अन्य दुई शीर्षकका लागि.
| शीर्षक | भूमिका | विस्तारका बुँदा | निष्कर्ष |
|---|---|---|---|
| नेपालको आर्थिक विकासमा कृषिको भूमिका | नेपाल कृषिप्रधान देश | रोजगारी, खाद्य सुरक्षा, निर्यात, आधुनिकीकरण | कृषिको विकास नै आर्थिक विकासको आधार |
| अभिभावकप्रति मेरो जिम्मेवारी | आमाबुबाको त्याग र माया | सम्मान, घरको काममा सघाउनु, पढाइमा मिहिनेत, वृद्धावस्थामा हेरचाह | असल सन्तान बन्नु नै उत्तम जिम्मेवारी |
पाठको सार
- 'मेरो देशको शिक्षा' एउटा आत्मपरक निबन्ध हो; शिक्षालाई मानवको तेस्रो आँखा भनिएको छ।
- प्राचीन ऋषिमुनि (वेदव्यास, याज्ञवल्क्य, गार्गी, मैत्रेयी, सिद्धार्थ गौतम, फाल्गुनन्द) ले हाम्रो शिक्षाको गौरवमय मुहान बनाए।
- निबन्धकार सिप, श्रम र प्रविधिसँग जोडिएको व्यवसायमूलक र स्थानअनुसारको शिक्षा चाहन्छन्।
- सूचना प्रविधि सर्वसुलभ हुनुपर्छ, तर सूचनाको सत्यता जाँच्ने सचेतना पनि चाहिन्छ।
- शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, अनुशासन, नेतृत्व र समालोचनात्मक चिन्तन हुनुपर्छ।
- निःशुल्क माध्यमिक शिक्षा, विश्वविद्यालय र गाउँगाउँको क्याम्पस र इन्टरनेट पहुँच हालका उपलब्धि हुन्।
- मूल सन्देश — प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको सङ्गमले नयाँ सगरमाथा खडा गर्नेछ।
- व्याकरण — कर्तृ, कर्म र भाववाच्य; 'य' र 'ए' को वर्णविन्यास।
- रचना — आत्मपरक अनुच्छेद, बुँदा टिपोट-सारांश र निबन्ध लेखन।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्ध आत्मपरक हो कि वस्तुपरक ?
- निबन्धमा शिक्षालाई के भनिएको छ ?
- 'मुन्धुम' ग्रन्थ कसले रचे ?
- निबन्धमा कुन कुन वैज्ञानिकको नाम आएको छ ?
- 'अपौरुषेय' को अर्थ के हो ?
- निबन्धअनुसार शिक्षाको मूल उद्देश्य के हो ?
उत्तर
१. आत्मपरक।
२. मानव जातिको तेस्रो आँखा।
३. फाल्गुनन्दले।
४. राइट दाजुभाइ र न्युटन।
५. कुनै खास व्यक्तिले नबनाएको, अलौकिक।
६. आत्मनिर्भर बनाउनु।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)
- निबन्धकारले कस्तो शिक्षा चाहेका छन् ?
- समालोचनात्मक चिन्तन भनेको के हो ?
- प्राचीन ज्ञानका कुनै दुई स्रोत लेख्नुहोस्।
- शिक्षित व्यक्तिमा हुनुपर्ने कुनै चार गुण लेख्नुहोस्।
उत्तर
७. निबन्धकारले सिपसँग, सिपलाई श्रमसँग र श्रमलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने, भूगोल र पर्यावरणअनुसारको व्यवसायमूलक शिक्षा चाहेका छन्।
८. कुनै पनि विचार, घटना वा परिवेशलाई आँखा चिम्लेर समर्थन नगरी पूर्वाग्रहबिना आफ्नै विवेकले हेर्ने स्वस्थ चिन्तन समालोचनात्मक चिन्तन हो।
९. चार वेद र उपनिषद्; अनि वेदव्यासका अठार पुराण।
१०. शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, अनुशासन र नेतृत्व क्षमता।
बोध र व्याख्या (४ अङ्क)
-
निबन्धको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
मेरो देशको शिक्षाबाट दीक्षित व्यक्ति समालोचनात्मक सोचयुक्त नयाँ नयाँ ज्ञान निर्माण गर्न सक्ने हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ। वास्तवमा समालोचनात्मक चिन्तनले कुनै पनि विचार, घटना वा परिवेशलाई आँखा चिम्लेर समर्थन गर्ने कुरालाई सही ठान्दैन। आजका समग्र वैज्ञानिक आविष्कार पनि यस्तै समालोचनात्मक चिन्तनकै उपज हुन्।
(क) निबन्धकारले शिक्षित व्यक्तिबाट के अपेक्षा गरेका छन् ? (ख) समालोचनात्मक चिन्तनले कस्तो कुरालाई सही ठान्दैन ? (ग) आजका वैज्ञानिक आविष्कार कुन चिन्तनको उपज हुन् ? (घ) निबन्धांशको भनाइप्रति तपाईँ सहमत वा असहमत के हुनुहुन्छ, तर्क दिनुहोस्।
नमुना उत्तर
(क) शिक्षित व्यक्ति समालोचनात्मक सोचयुक्त भएर नयाँ नयाँ ज्ञान निर्माण गर्न सक्ने हुनुपर्छ भन्ने अपेक्षा गरेका छन्।
(ख) कुनै पनि विचार, घटना वा परिवेशलाई आँखा चिम्लेर समर्थन गर्ने कुरालाई सही ठान्दैन।
(ग) समालोचनात्मक चिन्तनको।
(घ) म यस भनाइसँग सहमत छु। यदि न्युटनले स्याउ खसेको देखेर 'किन तल मात्र खस्यो ?' भनेर प्रश्न नगरेको भए गुरुत्वाकर्षणको नियम पत्ता लाग्दैनथ्यो। त्यसै गरी प्रश्न नगर्ने विद्यार्थीले रटेर परीक्षा पास गर्छ, तर नयाँ कुरा निर्माण गर्दैन।
- व्याख्या गर्नुहोस् : शिक्षालाई सिपसँग, सिपलाई श्रमसँग अनि श्रमलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने शिक्षा आजको आवश्यकता हो।
नमुना उत्तर
यो कथन 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्धमा निबन्धकारले आफ्नो शिक्षाको चाहना व्यक्त गर्ने क्रममा आएको हो। यहाँ तीन तहको जोड छ: शिक्षा → सिप → श्रम → प्रविधि। केवल पुस्तकीय ज्ञानले जागिर वा आत्मनिर्भरता दिँदैन; त्यो ज्ञान सिपमा बदलिनुपर्छ, सिप श्रमबाट उत्पादनमा लाग्नुपर्छ, र उत्पादन आधुनिक प्रविधिले छिटो र गुणस्तरीय हुनुपर्छ। उदाहरणका लागि, कृषिको ज्ञान पाएको विद्यार्थी माटो जाँच्ने सिप सिक्छ, खेतमा श्रम गर्छ र ड्रोन वा मोबाइल एपजस्ता प्रविधि प्रयोग गरेर उत्पादन बढाउँछ। यही कारण निबन्धकारले यसलाई आजको आवश्यकता भनेका छन्।
- व्याख्या गर्नुहोस् : शिक्षालाई मानव जातिको तेस्रो आँखा मानिन्छ।
नमुना उत्तर
यो निबन्धको पहिलो वाक्य हो। हाम्रा दुईओटा बाहिरी आँखाले केवल वस्तु र दृश्य देख्छन्, तर शिक्षाले कारण, अर्थ र मूल्य बुझ्ने शक्ति दिन्छ। त्यसैले शिक्षालाई तेस्रो आँखा, भित्री हृदयको नयन वा ज्ञानचक्षु भनिएको हो। यसले अन्धकारमा बाटो देखाउँछ, गलत-सही छुट्याउने क्षमता दिन्छ र मान्छेलाई सम्मान, खुसी र सुखपूर्वक बाँच्न सक्षम बनाउँछ।
समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)
- 'मेरो देशको शिक्षा' निबन्धमा कस्तो व्यवसायमूलक शिक्षाको अपेक्षा गरिएको छ ?
नमुना उत्तर
भूमिका. निबन्धकारले आफ्नो देशको भूगोल, पर्यावरण र स्थानीय सम्भावनाअनुसार व्यवसायमूलक शिक्षा दिनुपर्ने अपेक्षा गरेका छन्।
अपेक्षित शिक्षा.
पहिलो, स्थानअनुसार। कफी-चिया क्षेत्रमा प्रशोधनको तालिम, जुम्ला-डोल्पा-मुस्ताङमा स्याउ खेती र स्याउका उत्पादन, धनकुटा-सिन्धुली-गोरखामा जुनार-सुन्तला खेती, कर्णालीमा जडीबुटी पहिचान, ढोरपाटन-खप्तड-लुम्बिनीमा होटल व्यवस्थापन, तराईका जिल्लामा अन्नबाली र तरकारी।
दोस्रो, परम्परा र आधुनिकता। आधुनिक कृषि प्रविधि र परम्परागत औजारको ज्ञान दुवै।
तेस्रो, आत्मनिर्भरता र स्वरोजगार। यस्तो शिक्षाले विद्यार्थीलाई आफ्नै सिपअनुकूलको व्यवसाय गर्न उत्प्रेरित गर्छ।
निष्कर्ष. यस्तो शिक्षा पाएमा रोजगारी सिर्जनामा बल पुग्छ र विद्यार्थीले आफ्नै देशमा पसिना बगाउने अवसर पाउँछन्।
- विज्ञान र प्रविधिमा आधारित शिक्षाको महत्त्व लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
निबन्धअनुसार विज्ञान र प्रविधिमा आधारित शिक्षाले मान्छेलाई मोबाइल एपबाट गाडी बुक गर्न, टिकट काट्न, अनलाइन कारोबार गर्न र बैङ्क खाता खोल्नसम्म सक्षम बनाउँछ। जागिरका विज्ञापन र व्यापार अनलाइनबाटै हुने भएकाले विद्यार्थीले युगीन आवश्यकताअनुसार दक्षता पाउँछन्। गाउँका कृषकले उत्पादन अनलाइन बजारीकरण गरी आय बढाउन सक्छन्। तर प्रविधिका सबै सूचना आधिकारिक र स्वस्थकर नहुन सक्ने भएकाले यसको दुरुपयोग रोक्न आधुनिक शिक्षाले सचेतना पनि दिनुपर्छ। यसरी विज्ञान-प्रविधि शिक्षा सुविधा, दक्षता र सचेतना तीनैको स्रोत हो।
- निबन्धको मुख्य सन्देश लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
निबन्धको मुख्य सन्देश यो हो कि नेपालको शिक्षा प्राचीन ज्ञानको गौरव र आधुनिक विज्ञान-प्रविधिको सङ्गम बन्नुपर्छ। यसले सिपयुक्त, आत्मनिर्भर, नैतिक र समालोचनात्मक नागरिक तयार पार्नुपर्छ। परम्परा र आधुनिकता दुवैलाई साथमा लिएर शिक्षालाई देशकै माटो, भूगोल र आवश्यकतासँग जोड्नुपर्छ। यसै गरी नयाँ ज्ञानको सगरमाथा खडा गर्न सकिन्छ।
व्याकरण (२–४ अङ्क)
- 'म निबन्ध लेख्छु' लाई कर्मवाच्यमा र 'म बिहानै उठ्छु' लाई भाववाच्यमा बदल्नुहोस्।
- 'तिजमा मस्तसँग नाचिन्छ' र 'पर्सि साफबगर पुगिने छ' लाई कर्तृवाच्यमा बदल्नुहोस्।
- 'य' र 'ए' प्रयोग भएका तीन-तीनओटा शब्द पाठबाट छान्नुहोस्।
उत्तर
१७. म निबन्ध लेख्छु → मद्वारा निबन्ध लेखिन्छ। म बिहानै उठ्छु → बिहानै उठिन्छ।
१८. तिजमा सबै मस्तसँग नाच्छन्। पर्सि हामी साफबगर पुग्नेछौँ।
१९. 'य' — विद्यालय, व्यावसायिक, आवश्यक। 'ए' — एउटा, गरेका, भएका।
Practise more: Nepali question bank