Unit 5 · पाठ · 19 min read

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (जीवनी)

What the syllabus asks for 11

पाठको परिचय
देवकोटाको परिचय
जीवनीको सारांश
जीवनका चरणको विश्लेषण
देवकोटाका कृति
साहित्यिक योगदान र विशेषता
जीवनीबाट पाइने सन्देश
भाषाशैली
पाठबाट शब्दार्थ
पाठमा आधारित व्याकरण
रचना र लेखन

'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' एउटा जीवनी हो — अर्थात् अर्का मान्छेको जीवनकथा तेस्रो व्यक्तिको आँखाले लेखिएको रचना। यसले नेपाली साहित्यका महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म, बाल्यकाल, शिक्षा, पारिवारिक पीडा, साहित्यिक योगदान, जागिर र राजनीति, शिक्षामन्त्रीको भूमिका र अन्तिम दिनसम्मको यात्रा क्रमबद्ध रूपमा देखाउँछ।

देवकोटाको जीवनी पढ्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ — प्रतिभा मात्र पर्याप्त हुँदैन; दुःख, गरिबी र रोगमाझ पनि सिर्जना नछाड्ने जिद्दी चाहिन्छ। लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मे पनि उनलाई जीवनभर लक्ष्मीले भन्दा सरस्वतीले बढी माया गरिन् भनेर पाठले जीवनको मर्मलाई एउटै वाक्यमा बाँधेको छ।

परीक्षाले खोज्ने कुरा

यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) देवकोटाको जीवनका घटना र सालहरू, (२) उनका कृतिका नाम र विधा, (३) उनको साहित्यिक योगदान र आशुकविको परिचय, (४) जीवनीको सन्देश, (५) विभक्ति-कारक, सरल-तिर्यक् कारक, 'छ्य' र 'क्ष' को वर्णविन्यास, सङ्क्षिप्त शब्दको पूर्ण रूप, (६) सारांश, व्यक्तिवृत्त, जीवनी लेखन र पाठक प्रतिक्रिया।

५.१ पाठको परिचय

विषय	विवरण
विधा	जीवनी
जीवनीका नायक	लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
शैली	तेस्रो पुरुष, कालक्रमिक, प्रशंसात्मक र विश्लेषणात्मक
मुख्य विषय	देवकोटाको जीवन, साहित्य, देशप्रेम र योगदान
मुख्य सन्देश	कठिन परिस्थितिमा पनि सिर्जनशील रहनु; देश, भाषा र मानवताको सेवामा समर्पित हुनु

जीवनी के हो? जीवनी भनेको कुनै महान् व्यक्तिको जीवनकथा अर्कै लेखकले लेखेको रचना हो। जब कुनै व्यक्तिले आफ्नै जीवनकथा आफैँ लेख्छ, त्यसलाई आत्मकथा भनिन्छ।

आधार	जीवनी	आत्मकथा
लेख्ने व्यक्ति	अर्को लेखक	आफैँ
पुरुष	तेस्रो ('उनी', 'देवकोटा')	पहिलो ('म')
स्रोत	अभिलेख, भेटघाट, कृति	आफ्नै सम्झना
उदाहरण	'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा'	आफ्ना सम्झनाका पानामा लेखिने कृति

जीवनीका विशेषता. (१) तथ्यमा आधारित हुन्छ, (२) जन्मदेखि मृत्युसम्म कालक्रममा चल्छ, (३) जीवनका उतारचढाव देखाउँछ, (४) व्यक्तिको योगदान र चरित्र चिनाउँछ, (५) पाठकलाई प्रेरणा दिन्छ।

५.२ देवकोटाको परिचय

विषय	विवरण
पूरा नाम	लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
जन्मनाम (नक्षत्रअनुसार)	तीर्थमाधव
जन्म	वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ गते, लक्ष्मीपूजाको दिन
जन्मस्थान	डिल्लीबजार, धोबीधारा, काठमाडौँ
बुबा	तिलमाधव देवकोटा (संस्कृतका विद्वान् र कवि)
आमा	अमरराज्यलक्ष्मी देवी
उपाधि	महाकवि (जनस्तरबाट पाएको पदवी)
मृत्यु	वि.सं. २०१६ भदौ २९ गते, क्यान्सर रोगका कारण
मरणोपरान्त सम्मान	वि.सं. २०२३ मा 'त्रिभुवन पुरस्कार'

photograph — **चित्र १.** महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा — नेपाली साहित्यका युगपुरुष स्रोत: Madan Puraskar Pustakalaya / Wikimedia Commons (Public domain)

नामको कथा. जन्म नक्षत्रअनुसार बालकको नाम तीर्थमाधव राखिएको भए पनि लक्ष्मीपूजाको दिन लक्ष्मीको प्रसादका रूपमा प्राप्त सुपुत्र ठानेर 'लक्ष्मीप्रसाद' राखियो। पछि उनी सरस्वतीका वरदपुत्र बने।

सालहरू सावधानीसाथ लेख्नुहोस्

जीवनीमा आएका वि.सं. का सालहरू (जस्तै १९६६, २०१६, २०१३, २०१५) सही लेख्नु अनिवार्य हो; एक अङ्क गल्ती भयो भने उत्तरै गलत हुन्छ। यहाँ तालिकामा दिइएका बाल्यकाल र शिक्षाका साल पाठमा उल्लेख भएका उमेरबाट मिलाइएका हुन् — परीक्षाअघि पाठ्यपुस्तकको सालसँग एकपटक जाँच गर्नुहोस्।

५.३ जीवनीको सारांश

आफ्नै शब्दमा, कालक्रमअनुसार:

परिचय। देवकोटा नेपाली साहित्यका चिरस्मरणीय स्रष्टा हुन्। नेपालको प्रकृति, भाषा, संस्कृति र साहित्यलाई हृदयदेखि माया गरी सिर्जना गर्ने उनले सङ्ख्या र गुण दुवैमा सबैभन्दा बढी कृति रचे।
जन्म र बाल्यकाल। लक्ष्मीपूजाको उज्यालो साँझमा डिल्लीबजारको घरमा उनको जन्म भयो। शिक्षित र पठित परिवारमा जन्मिएकाले उनले घरमै पठनपाठनको राम्रो वातावरण पाए। बुबाले लेखेर दिएका मन्त्र र श्लोक एक पटक पढेपछि नहेरी सुनाउने उनको स्मरणशक्ति देखेर बुबाले उनलाई सरस्वतीको अवतार मान्थे।
अङ्ग्रेजी शिक्षा र कविताको सुरुवात। बुबाले पण्डित बनाउन चाहेका थिए, तर दाजु र आमाको प्रेरणाले उनमा अङ्ग्रेजी पढ्ने रहर पलायो। ११ वर्षको उमेरमा दरबार हाइस्कूलमा भर्ना भए। त्यहीँ उनले अङ्ग्रेजीमा कविता लेखेर शिक्षक र साथीलाई चकित पारे। १५ मिनेटमा 'दरबार स्कुल' शीर्षकको कविता सुनाएपछि शिक्षकले उनलाई 'कोपिला कवि' भने। नेपालीमा लेखेको उनको पहिलो दुई हरफे कविता 'घनघोर दुःखसागर संसार जान भाइ ; नगरे घमन्ड कहिले मर्नु छ हामीलाई' हो।
विवाह र शिक्षा। १५ वर्षको उमेरमा मनदेवी चालिसेसँग विवाह भयो। १६ वर्षमा म्याट्रिक उत्तीर्ण गरे। त्रिचन्द्र कलेजमा विज्ञान पढे, तर वर्ड्सवर्थ, शेली र म्याथ्यु आर्नोल्डका कविताले तान्यो। त्यसपछि अङ्ग्रेजी, अर्थशास्त्र र गणित लिएर स्नातक गरे। पढ्दै कमाउनुपर्ने भएकाले अनुशिक्षण गर्थे।
पारिवारिक वियोग। २५ वर्षको उमेरमा आमा, त्यसको एक वर्षपछि बुबा र दुई महिनाकी माहिली छोरीको मृत्यु भयो। यी पीडाले उनलाई विह्वल पारे, तर सिर्जना रोकिएन; उनका त्यस समयका रचनामा आफन्तको मृत्युको वेदना र प्रकृतिको स्वच्छन्द वर्णन पाइन्छ।
साहित्यिक ऊर्जा। उनले महाकाव्य, खण्डकाव्य, कविता, निबन्ध, नाटक र उपन्यास सबैमा कलम चलाए। तीन महिनामा 'शाकुन्तल', दश दिनमै 'सुलोचना' र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' रचेको कुराले उनको आशु प्रतिभा देखाउँछ।
जागिर र राजनीति। ३४ वर्षको उमेरमा नेपाली भाषानुवाद परिषद्मा पुस्तक लेखकका रूपमा जागिरे बने। यो अवधि उनको लेखनको स्वर्णकाल रह्यो। जब देशमा प्रजातन्त्रको आन्दोलन तीव्र भयो, उनी सहभागी भए र बनारसबाट निस्कने 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत निरङ्कुशताविरुद्ध आवाज उठाए। बिरामी भएपछि विदेशमा मर्नुभन्दा स्वदेशमै सेवा गर्ने विचारले काठमाडौँ फर्किए।
प्राध्यापक र शिक्षामन्त्री। त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक बने। वि.सं. २०१३ मा डा. के.आई. सिंहको मन्त्रिमण्डलमा शिक्षामन्त्री बने। उनले नेपाली भाषालाई पठनपाठनमा अनिवार्य विषयका रूपमा लागु गर्न विशेष पहल गरे, प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय रहे र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थान चयनमा भूमिका खेले।
विदेश भ्रमण। वि.सं. २०१५ मा तत्कालीन सोभियत सङ्घमा भएको अफ्रो-एसियाली लेखक सम्मेलनमा सहभागी भई उनले नेपाली भाषा र साहित्यलाई विश्वसामु चिनाए।
अन्तिम दिन। क्यान्सरले उनलाई अचानक गाँज्यो। उपचारका लागि कलकत्ता लगिए पनि निको भएन; आर्थिक अभावले समुद्रपारिको उपचार सम्भव भएन। काठमाडौँ फर्किएर शान्तभवन अस्पतालमा भर्ना भए। मृत्युशय्यामै 'सङ्कल्प हाम्रो फलोस्' जस्ता कविता रचे। आफ्ना कृतिमा 'मुनामदन' लाई सबैभन्दा उत्कृष्ट माने। इच्छाबमोजिम आर्यघाटमा अन्त्येष्टि भयो र वि.सं. २०१६ भदौ २९ मा उनी सदाका लागि बिदा भए।
उत्तरकाल। मृत्युपछि २०२३ मा मरणोपरान्त 'त्रिभुवन पुरस्कार' प्रदान गरियो। २०६५ मा 'देवकोटा जन्म शताब्दी' भव्य रूपमा मनाइयो। काठमाडौँको मैतीदेवीस्थित निवासलाई सङ्ग्रहालय बनाइएको छ।

कालक्रम तालिका:

साल (वि.सं.)	घटना
१९६६ कार्तिक २७	जन्म
१९७७	११ वर्षको उमेरमा दरबार हाइस्कूलमा भर्ना
१९८१	मनदेवी चालिसेसँग विवाह
१९८२	म्याट्रिकुलेसन (हालको माध्यमिक शिक्षा परीक्षा सरहको) उत्तीर्ण
१९८५	आइएस्सी उत्तीर्ण
१९८७	स्नातक (बी.ए.) उत्तीर्ण
१९९१ असार २४	आमाको मृत्यु
१९९२ जेठ २५	बुबाको मृत्यु
२००० भदौ ११	नेपाली भाषानुवाद परिषद्मा जागिर
२००४	प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सहभागिता; बनारस प्रवास
२०१३	शिक्षामन्त्री
२०१५	सोभियत सङ्घमा अफ्रो-एसियाली लेखक सम्मेलनमा भाग
२०१६ असार ३	उपचारका लागि कलकत्ता प्रस्थान
२०१६ भदौ २९	देहावसान
२०२३	मरणोपरान्त 'त्रिभुवन पुरस्कार'
२०६५	देवकोटा जन्म शताब्दी
२०७९ असोज १४	देवकोटा सङ्ग्रहालय सञ्चालनमा

**चित्र २.** देवकोटाको जीवनका छ चरण। जीवनी पढ्दा यही क्रम सम्झँदा कुनै पनि घटना ठाउँबाट चुक्दैन।

५.४ जीवनका चरणको विश्लेषण

(क) बाल्यकाल र संस्कार

देवकोटा शान्त, सुशील, आज्ञाकारी र सन्तोषी बालक थिए। उनले आफ्नो बाल्यकालको वर्णन 'कवि हुने धुनमा' निबन्धमा गरेका छन्। जीवनको यस चरणले उनको स्वभावको आधार बनायो — दयालु, उदार र अति शिष्ट।

मानवसेवाको भाव. 'मानिसको सेवा नै ईश्वरको सच्चा सेवा र पावन पूजा हो' भन्ने उनको मान्यता थियो। गरिबले दुःख पाएको देख्दा उनको हृदय छिया छिया हुन्थ्यो। यही संवेदनशीलता उनका 'भिखारी' जस्ता कवितामा देखिन्छ।

(ख) प्रतिभाको विस्फोट

दरबार हाइस्कूल पढ्दै उनले अङ्ग्रेजीमा कविता लेखे। साथीले 'दाजुले लेखिदिएको हो' भनेर आरोप लगाउँदा उनले त्यसै ठाउँमा १५ मिनेटमा कविता रचेर जवाफ दिए। यहाँबाट एउटा शिक्षा आउँछ — आलोचनाको जवाफ कुराले होइन, कामले दिनुपर्छ।

(ग) दुःखमाझ सिर्जना

आमा, बुबा र छोरी तीनैको मृत्यु थोरै वर्षभित्र हुँदा पनि उनी रोकिएनन्। वियोगको पीडा उनले कविता र निबन्धमा रूपान्तरण गरे। यसले देखाउँछ — साँचो स्रष्टाले पीडालाई सिर्जनाको ऊर्जा बनाउँछ।

(घ) देशप्रेम र क्रान्ति चेतना

२००४ को प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा उनले बनारसबाट 'युगवाणी' मार्फत राणा शासनको निरङ्कुशताविरुद्ध विद्रोहको बाणी फुके। 'देवकोटाको महासागरजस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्थ्यो ?' भन्ने जीवनीको वाक्यले उनको स्वतन्त्रताप्रतिको चाहना देखाउँछ।

(ङ) शिक्षा र संस्थाको निर्माण

शिक्षामन्त्रीका रूपमा उनले नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाए, प्रज्ञा प्रतिष्ठान स्थापनामा सघाए र विश्वविद्यालयको स्थान छनोटमा योगदान दिए। जीवनी भन्छ — 'उनी यस्ता मोती हुन् जसले जुन क्षेत्रलाई स्पर्श गरे, त्यस क्षेत्रलाई झन् चम्काइदिए।'

(च) विश्वसामु नेपाली साहित्य

अफ्रो-एसियाली लेखक सम्मेलनमा उनले भनेका थिए: 'हिउँको माझमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वतशृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन। हाम्रो साहित्य पनि एउटै प्रवाहमा सम्मिलित भएर एसिया तथा आफ्रिकालाई परिवेष्टित गर्ने साहित्यको असीम महासागरमा मिल्न पुग्ने छ।' यसले उनको दूरदृष्टि र विश्वदृष्टि दुवै देखाउँछ।

५.५ देवकोटाका कृति

विधा	कृति
महाकाव्य	शाकुन्तल, सुलोचना, महाराणा प्रताप, प्रमिथस
खण्डकाव्य	मुनामदन, कुञ्जिनी, लुनी
प्रसिद्ध कविता	यात्री, पागल, प्रभुजी मलाई भेँडो बनाऊ, भिखारी, 'उद्देश्य के लिनु ? उडी छुनु चन्द्र एक'
निबन्ध	लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह, दाडिमको रुखमुनि; कवि हुने धुनमा; हाइहाइ अङ्ग्रेजी
नाटक	सावित्री सत्यवान
उपन्यास	चम्पा
आशु शैली	तीन महिनामा शाकुन्तल; दश दिनमा सुलोचना; एकै रातमा कुञ्जिनी

कृतिको विशेषता. जीवनीअनुसार उनले अरू कविले उपेक्षा गरेको भ्याउरे छन्द अर्थात् लोकभाकालाई 'मुनामदन' मार्फत शिखरमा पुर्‍याए। उनी कुरा गर्दागर्दै कविता लेख्न सक्थे, कवितैकवितामा कुराकानी गर्न सक्थे।

५.६ साहित्यिक योगदान र विशेषता

स्वच्छन्दतावादी कवि: उनी छाँगो छङ्छडाए झैँ बिजुली वेगमा कविता लेख्ने स्वच्छन्दतावादी साहित्यकार हुन्।
सङ्ख्या र गुणको सन्तुलन: सयौँ फुटकर कविता र आधा दर्जन महाकाव्य लेखेर परिमाण र उत्कृष्टता दुवै पुगे।
विधागत विविधता: कविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य, निबन्ध, नाटक र उपन्यास सबै विधामा कलम चलाए।
लोकभाकाको उचाइ: भ्याउरे छन्दलाई 'मुनामदन' मार्फत शिखरमा पुर्‍याए।
विचारमा आरोहअवरोह: सुरुमा संसारलाई 'घनघोर दुःखसागर' देख्ने, पछि मानवसेवा र कर्मवादको शङ्खनाद गर्ने ('भिखारी'), अनि विद्रोही कविका रूपमा ('पागल', 'प्रभुजी मलाई भेँडो बनाऊ') देखिने, र प्रेम, मानवता र उदारताको 'मुनामदन' रचना गर्ने।
दूरदर्शिता: 'उद्देश्य के लिनु ? उडी छुनु चन्द्र एक' कविता लेख्दा कतिले उनलाई तरङ्गी भने, तर रुसको रकेट चन्द्रलोक पुगेपछि त्यो दूरदर्शिता प्रमाणित भयो।

देवकोटा किन महाकवि ?

आधार	प्रमाण
परिमाण	सयौँ कविता, आधा दर्जन महाकाव्य, दर्जनौँ खण्डकाव्य
गुण	'मुनामदन' को लोकप्रियता, 'शाकुन्तल' को भव्यता
विविधता	सबै विधामा सफलता
आशुपन	कुरा गर्दागर्दै कविता
जनमान्यता	जनस्तरबाटै 'महाकवि' को पदवी
राष्ट्रिय योगदान	शिक्षा, भाषा र संस्थाको विकास

५.७ जीवनीबाट पाइने सन्देश

सन्देश	जीवनीको प्रमाण
कठिनाइमा पनि सिर्जना नछोड	आफन्तको मृत्यु र रोगमाझ पनि कविता रच्नु
आलोचनाको उत्तर कामले देऊ	१५ मिनेटमा 'दरबार स्कुल' कविता सुनाउनु
मानवको सेवा नै पूजा	गरिबप्रति कोमल हृदय
देश र भाषाको सेवा गर	नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाउने पहल
जिम्मेवारी जुनसुकै भए पनि आफ्नो साहित्यकार व्यक्तित्व नबिर्स	पदमा रहँदा पनि उनको साहित्य फक्रिरहनु
शरीर जाँदा पनि कृतिमा बाँचिन्छ	'पार्थिव शरीर नरहे पनि कृतिमा अनवरत बाँचेका छन्'

मूल सन्देश. परिस्थिति जस्तै होस्, मान्छेको सिर्जनशील प्रतिभा र देशप्रेमले उसलाई अमर बनाउँछ।

**चित्र ४.** जीवनी लेखनको ढाँचा। जीवनी जन्मदेखि निधनसम्मको क्रम हो, तर परीक्षामा मूल्याङ्कन योगदानमा हुन्छ — त्यसैले अन्तिम दुई खण्ड लामो हुनुपर्छ।

५.८ भाषाशैली

तेस्रो पुरुषको वर्णन: 'उनी', 'देवकोटा' जस्ता शब्दले जीवनीको वस्तुगत स्वर बनाएका छन्।
कालक्रमिक संरचना: जन्मदेखि मृत्युसम्म घटनाक्रम मिलाएर लेखिएको छ।
उपमा र रूपक: 'छाँगो छङ्छडाए झैँ बिजुली वेगमा', 'महासागर जस्तो प्रतिभा', 'यस्ता मोती हुन्', 'नदी झैँ एकनासले कहिल्यै बगेन', 'जलबिन्दुका रूपमा फेरि हाम्रा पहाडमा नै बर्सने छ'।
उद्धरणको प्रयोग: देवकोटाकै हरफ उद्धृत गरी जीवनीलाई प्रामाणिक बनाइएको छ।
प्रशंसात्मक र आदरसूचक भाषा: 'चिरस्मरणीय', 'युगपुरुष', 'शिखरपुरुष' जस्ता शब्द।
तथ्य र भावको सन्तुलन: साल, नाम र ठाउँका साथै 'हृदय छिया छिया भयो होला' जस्ता भावुक वाक्य छन्।

५.९ पाठबाट शब्दार्थ

शब्द	अर्थ
चिरस्मरणीय	धेरै लामो समयसम्म सम्झन योग्य
युगपुरुष	युगनायक
अनवरत	निरन्तर, लगातार
समृद्ध	उन्नत, धनधान्य आदिले सम्पन्न
अधिष्ठात्री	देवतामध्ये सबैभन्दा बढी मानिएकी देवी
हर्षद्	खुसियालीको क्षण
वरद	आशीर्वाद दिने, वरदाता
मुखाग्र	कण्ठ भएको, कण्ठस्थ
पावन	पवित्र पार्ने, शुद्ध गर्ने
समालोचक	साहित्यिक कृति वा अन्य रचनाको समीक्षा गर्ने व्यक्ति
घनघोर	भयङ्कर, ज्यादै घना, डरलाग्दो
अनुशिक्षण	अतिरिक्त अध्यापन
ओजस्वी	ओज भएको, प्रभावशाली
मन्त्रमुग्ध	मोहित पारिएको
परिवेष्टित	चारैतिरबाट घेरिएको
जलबिन्दु	पानीको थोपा
उदात्त	उदार, महान्, फुक्का मनको
स्वर्णकाल	सबैभन्दा राम्रो समय
प्रताडित	पीडित गरिएको

पदावली. पठनपाठन, देहावसान हुनु (मृत्यु हुनु), मन्त्रमुग्ध पार्नु (मोहित बनाउनु), स्वर्णकाल (उत्कृष्ट समय), भुलभुलैया (अलमल पार्ने बाटो)।

५.१० पाठमा आधारित व्याकरण

(क) विभक्ति र कारक

विभक्ति भनेको नामपद, सर्वनाम आदिमा लागेर अरू शब्दसँगको सम्बन्ध देखाउने चिह्न (प्रत्यय) हो। विभक्ति लागेपछि शब्दले वाक्यमा गर्ने काम कारक हो।

कारक	प्रयोग	विभक्ति	उदाहरण (जीवनीबाट)
कर्ता	काम गर्ने	ले, (शून्य)	देवकोटाले कविता लेखे।
कर्म	कामको असर पर्ने	लाई, (शून्य)	बुबाले उनलाई सरस्वतीको अवतार मान्थे।
करण	काम गर्ने साधन	ले, बाट, द्वारा	कलमले उनले महाकाव्य रचे।
सम्प्रदान	जसका लागि काम गरिन्छ	लाई, का लागि, को निम्ति	उनले नेपाली भाषाका लागि काम गरे।
अपादान	छुट्टिने, अलग हुने	बाट, देखि	उनी बनारसबाट काठमाडौँ फर्किए।
सम्बन्ध	नातो, स्वामित्व	को, का, की	देवकोटाका कृति अमर छन्।
अधिकरण	स्थान, समय	मा, मै	शान्तभवन अस्पतालमा भर्ना भए।

सरल कारक र तिर्यक् कारक.

सरल कारक: शब्दमा विभक्ति नलागेको रूप। — 'देवकोटा कवि हुन्।'
तिर्यक् कारक: शब्दमा विभक्ति लागेको रूप। — 'देवकोटाले कविता लेखे।'

सरल कारक	तिर्यक् कारक
देवकोटा कवि हुन्।	देवकोटाका कविता प्रसिद्ध छन्।
उनी विद्वान् थिए।	उनलाई सबैले महाकवि भने।
उनले साहित्य रचे।	उनको साहित्य अमर छ।

कथनसँग मिलाएर पहिचान. 'उनी घरबाट कलेजमा हिँडेर जान्छन्।' — 'घरबाट' (अपादान), 'कलेजमा' (अधिकरण), 'हिँडेर' (क्रियायोगी)।

कारक चिन्ने सजिलो तरिका

'कसले ?' सोध्दा कर्ता, 'कसलाई ?' सोध्दा कर्म, 'केले ?' सोध्दा करण, 'कसका लागि ?' सोध्दा सम्प्रदान, 'कहाँबाट ?' सोध्दा अपादान, 'कसको ?' सोध्दा सम्बन्ध, 'कहाँ ?' सोध्दा अधिकरण।

(ख) 'छ्य' र 'क्ष' को वर्णविन्यास

'क्ष' (क् + ष) बोल्दा प्रायः 'छ्य' जस्तो सुनिने भएकाले विद्यार्थीले दुवैलाई मिसाउँछन्।

वर्ण	कुन शब्दमा	उदाहरण
क्ष	तत्सम (संस्कृतबाट आएका) शब्दमा	कक्षा, शिक्षा, शिक्षित, क्षण, दक्ष, रक्षा, क्षमा, परीक्षा, समीक्षा, लक्षण
छ्य	नेपाली मौलिक वा अनुकरणात्मक शब्दमा	छ्याप्नु, पछ्यौरा, हाछ्युँ, छ्यापछ्याप, छ्यास्स

परीक्षणको सजिलो उपाय. शब्द 'शिक्षा', 'परीक्षा', 'रक्षा' जस्तो ज्ञान, प्रतीक्षा वा सुरक्षासँग जोडिएको छ भने 'क्ष' हो। हातले छाम्ने, भित्ता छ्याप्ने वा हाँच्छ्यु जस्ता काममा 'छ्य' हुन्छ।

अशुद्ध अनुच्छेदको शुद्धीकरण

अशुद्ध. 'ज्ञवाली गुरुले कछ्यामा आएर नेपाली भाषा र साहित्य पढाउनुभयो। उहाँले सिकाउने तरिका गजबकै छ। उहाँले परिक्षाको तयारी पनि गराउनुभयो।'

शुद्ध. 'ज्ञवाली गुरुले कक्षामा आएर नेपाली भाषा र साहित्य पढाउनुभयो। उहाँको सिकाउने तरिका गजबकै छ। उहाँले परीक्षाको तयारी पनि गराउनुभयो।'

(ग) सङ्क्षिप्त शब्द र तिनको पूर्ण रूप

सङ्क्षिप्त रूप	पूर्ण रूप
प्रअ	प्रधानाध्यापक
त्रिवि	त्रिभुवन विश्वविद्यालय
उपप्रा	उपप्राध्यापक
प्रजिअ	प्रमुख जिल्ला अधिकारी
विव्यस	विद्यालय व्यवस्थापन समिति
राससका पत्रकार	राष्ट्रिय समाचार समितिका पत्रकार
गोप	गोरखापत्र

नियम. सङ्क्षिप्त शब्द लेखिँदा हरेक शब्दको पहिलो अक्षर लिइन्छ। परीक्षामा पूर्ण रूप लेखेर अनुच्छेद फेरि लेख्न भनिन्छ।

५.११ रचना र लेखन

(क) सारांश लेखन

पाठ्यपुस्तकले अनुच्छेदबाट चार बुँदा टिपेर सारांश लेख्न भनेको छ। जीवनीकै एउटा अनुच्छेदबाट अभ्यास:

अनुच्छेदका बुँदा (देवकोटाको स्वच्छन्द कविता लेखन):

बुँदा
१	देवकोटा स्वच्छन्दतावादी साहित्यकार हुन्।
२	उनले महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, नाटक र उपन्यास लेखे।
३	चार दशकसम्म उनले साहित्यलाई समृद्ध तुल्याए।
४	'शाकुन्तल', 'सुलोचना' र 'कुञ्जिनी' केही समयमै रचिए।

सारांश. स्वच्छन्दतावादी साहित्यकार देवकोटाले चार दशकसम्म महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, नाटक र उपन्यास रचेर नेपाली साहित्यलाई समृद्ध बनाए। 'शाकुन्तल', 'सुलोचना' र 'कुञ्जिनी' जस्ता कृति छोटो समयमै रचिएकाले उनको आशु प्रतिभा प्रस्ट हुन्छ।

(ख) व्यक्तिवृत्त

व्यक्तिवृत्त भनेको व्यक्तिका वैयक्तिक जानकारी प्रस्तुत गर्ने विवरण हो। जागिर खान, पेसा व्यवसाय गर्न वा विदेश जानका लागि यो पेस गरिन्छ। यसमा नाम, जन्ममिति, आमाबुबाको नाम, स्थायी र अस्थायी ठेगाना, शिक्षादीक्षा, पेसा, अनुभव, तालिम, विशेष दक्षता, सम्पर्क र हस्ताक्षर समावेश हुन्छन्।

नमुना — माध्यमिक तहको शिक्षकका लागि:

महल	विवरण
नाम, थर	सुनीता खड्का
जन्ममिति	२०५५ साल असोज १२ गते
बुबा र आमाको नाम	हरिप्रसाद खड्का र मीना खड्का
स्थायी ठेगाना	पोखरा महानगरपालिका, वडा नं. ८, कास्की
अस्थायी ठेगाना	काठमाडौँ महानगरपालिका, वडा नं. १०, बानेश्वर
शैक्षिक योग्यता	माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (२०७२), प्रवीणता प्रमाणपत्र तह (२०७४), स्नातक (२०७८), स्नातकोत्तर नेपाली (२०८०)
तालिम	शिक्षक तालिम (१० दिने, २०८१)
कामको अनुभव	जनज्योति माध्यमिक विद्यालयमा नेपाली शिक्षिका (२०७९ देखि हालसम्म)
विशेष दक्षता	सिर्जनात्मक लेखन, कविता वाचन, कम्प्युटर प्रयोग
रुचिको क्षेत्र	साहित्य, पठनपाठन, समाजसेवा
सम्पर्क	आफ्नो फोन नम्बर र इमेल
हस्ताक्षर	सुनीता खड्का

(ग) जीवनी लेखन

पाठ्यपुस्तकको अभ्यासमा दिइएका बुँदाबाट इन्दिरा प्रसाईको जीवनी तयार पार्न भनिएको छ।

बुँदा: जन्म — वि.सं. २०१४ फागुन ३, दार्जिलिङ; ठेगाना — काठमाडौँ महानगरपालिका, अनामनगर; शिक्षा — व्यवसाय प्रशासनमा स्नातकोत्तर (त्रिभुवन विश्वविद्यालय); कृति — कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, खण्डकाव्य, समीक्षात्मक जीवनीमूलक निबन्ध; विशेषता — नारीवादी, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक कथाकार, जीवन र विज्ञानको समन्वय गर्ने साहित्यकार।

जीवनी लेख्ने ढाँचा: (१) परिचय अनुच्छेद, (२) जन्म र परिवार, (३) शिक्षा, (४) साहित्यिक यात्रा, (५) विशेषता र योगदान, (६) सम्मान, (७) निष्कर्ष।

नमुना जीवनी.

इन्दिरा प्रसाई नेपाली साहित्यकी सशक्त सर्जक हुन्। उनको जन्म वि.सं. २०१४ फागुन ३ गते दार्जिलिङमा भएको हो। हाल उनी काठमाडौँ महानगरपालिका, अनामनगरमा बस्छिन्। उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट व्यवसाय प्रशासनमा स्नातकोत्तर गरेकी छन्।

उनले कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, खण्डकाव्य र समीक्षात्मक जीवनीमूलक निबन्ध लेखेर साहित्यका विविध विधामा योगदान दिएकी छन्। नारीवादी चेतना, सामाजिक यथार्थ र मनोविज्ञान उनका कथाका मुख्य विशेषता हुन्। जीवन र विज्ञानको समन्वय गरेर साहित्य रच्ने उनको शैली अलग छ। साहित्यिक योगदानका लागि उनले विभिन्न पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गरेकी छन्।

(घ) पाठक प्रतिक्रिया लेखन

पाठ्यपुस्तकले 'देवकोटा छाँगो छङ्छडाए झैँ कविता लेख्ने कवि हुन्' भन्ने भनाइप्रति सहमति जनाउँदै प्रतिक्रिया लेख्न भनेको छ। प्रतिक्रियामा (१) विषयको परिचय, (२) सहमति वा असहमति, (३) कारणसहितको तर्क, (४) निष्कर्ष हुनुपर्छ।

नमुना.

'देवकोटा छाँगो छङ्छडाए झैँ कविता लेख्ने कवि हुन्' भन्ने भनाइसँग म पूर्ण रूपमा सहमत छु। छाँगो अर्थात् झरना जसरी रोकिँदैन, देवकोटाको कलम पनि रोकिएन।

जीवनीअनुसार उनले तीन महिनामा 'शाकुन्तल', दश दिनमै 'सुलोचना' र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' रचे। साथीले उनीमाथि शङ्का गर्दा १५ मिनेटमा 'दरबार स्कुल' कविता सुनाएर जवाफ दिए। आमाबुबा र छोरी गुमाएको पीडा र अन्तिम दिनको क्यान्सरको पीडाबीच पनि उनले कविता लेखिरहे।

यसरी देवकोटाको सिर्जनाको वेग, विविधता र निरन्तरताले यो उपमालाई सार्थक बनाएको छ। म पनि उनको जीवनबाट सिकेर कठिनाइ आए पनि आफ्नो लक्ष्यमा लागिरहनेछु।

प्रतिक्रिया लेख्दा ध्यान दिने कुरा. पाठको सन्दर्भ जोड्नुहोस्, 'मलाई मन पर्छ' भनेर मात्र नरोकिनुहोस्; कारण र उदाहरण दिनुहोस्।

पाठको सार

'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' जीवनी हो; देवकोटाको जन्म वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ मा डिल्लीबजार, काठमाडौँमा भएको थियो।
बुबा तिलमाधव संस्कृतका विद्वान्, आमा अमरराज्यलक्ष्मी देवी; जन्मनाम तीर्थमाधव, पछि लक्ष्मीप्रसाद।
१५ वर्षको उमेरमा विवाह, १६ वर्षमा म्याट्रिक; २५ वर्षमा आमा, त्यसपछि बुबा र छोरी गुमाए।
प्रमुख कृति — महाकाव्य (शाकुन्तल, सुलोचना, महाराणा प्रताप, प्रमिथस), खण्डकाव्य (मुनामदन, कुञ्जिनी, लुनी), निबन्ध (लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह, दाडिमको रुखमुनि), नाटक (सावित्री सत्यवान), उपन्यास (चम्पा)।
शिक्षामन्त्री (२०१३) हुँदा नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाउने पहल; प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापना र विश्वविद्यालयको स्थान चयनमा योगदान।
वि.सं. २०१५ मा सोभियत सङ्घको अफ्रो-एसियाली लेखक सम्मेलनमा सहभागी; वि.सं. २०१६ भदौ २९ मा देहावसान; मरणोपरान्त २०२३ मा 'त्रिभुवन पुरस्कार'।
मूल सन्देश — कठिन परिस्थितिमा पनि सिर्जना, मानवसेवा र देशप्रेम नछोड्नु।
व्याकरण — विभक्ति-कारक, सरल-तिर्यक् कारक, 'छ्य' र 'क्ष' को वर्णविन्यास, सङ्क्षिप्त शब्दको पूर्ण रूप।
रचना — सारांश, व्यक्तिवृत्त, जीवनी लेखन, पाठक प्रतिक्रिया।

अभ्यास

अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)

देवकोटाको जन्म कहिले भएको थियो ?
देवकोटाको जन्मनाम के थियो ?
देवकोटाका बुबाको नाम के हो ?
देवकोटाको निबन्ध सङ्ग्रहको नाम लेख्नुहोस्।
लोकभाकालाई शिखरमा पुर्‍याउने कृति कुन हो ?
देवकोटा कुन सालमा शिक्षामन्त्री बने ?

उत्तर

१. वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ गते।

२. तीर्थमाधव।

३. तिलमाधव देवकोटा।

४. लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह (वा दाडिमको रुखमुनि)।

५. मुनामदन।

६. वि.सं. २०१३ मा।

छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)

देवकोटाको नाम 'लक्ष्मीप्रसाद' किन राखियो ?
देवकोटाले लेखेका महाकाव्य कुन कुन हुन् ?
देवकोटालाई आशुकवि किन भनिएको हो ?
देवकोटाले शिक्षामन्त्री हुँदा गरेका कुनै दुई काम लेख्नुहोस्।

उत्तर

७. उनको जन्म लक्ष्मीपूजाको दिन भएकाले लक्ष्मीको प्रसादका रूपमा प्राप्त सुपुत्र ठानेर उनको नाम 'लक्ष्मीप्रसाद' राखियो।

८. शाकुन्तल, सुलोचना, महाराणा प्रताप र प्रमिथस उनका प्रसिद्ध महाकाव्य हुन्।

९. उनले कुरा गर्दागर्दै कविता लेख्न सक्थे; तीन महिनामा 'शाकुन्तल', दश दिनमा 'सुलोचना' र एकै रातमा 'कुञ्जिनी' रचे। यसकारण उनलाई आशुकवि भनिएको हो।

१०. नेपाली भाषालाई पठनपाठनमा अनिवार्य विषयका रूपमा लागु गर्न पहल गरे र प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय भूमिका खेले।

बोध र व्याख्या (४ अङ्क)

व्याख्या गर्नुहोस् : देवकोटाको महासागर जस्तो प्रतिभा राणाहरूको निरङ्कुशताको साँघुरो सुरुङभित्र कसरी बग्न सक्थ्यो ?

नमुना उत्तर

यो वाक्य 'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' जीवनीमा देवकोटाको प्रजातन्त्रप्रति लगाव र राणा शासनविरुद्धको विद्रोहको प्रसङ्गमा आएको हो। महासागर विशाल र असीम हुन्छ; देवकोटाको प्रतिभा पनि त्यस्तै थियो। तर राणाहरूको निरङ्कुश शासन साँघुरो सुरुङजस्तो थियो, जसमा विचार र अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता थिएन। त्यस्तो साँघुरो ठाउँमा महासागर बग्न नसकेझैँ देवकोटाजस्ता प्रतिभा पनि बन्दी हुन्थे। त्यसैले उनी प्रजातन्त्रको आन्दोलनमा सहभागी भए र निरङ्कुशताविरुद्ध आवाज उठाए।

व्याख्या गर्नुहोस् : हिउँको माझमा जन्मेको हाम्रो साहित्य कहिल्यै पनि एउटै पर्वतशृङ्खलाको भुलभुलैयामा बिलाउने छैन।

नमुना उत्तर

यो भनाइ वि.सं. २०१५ मा सोभियत सङ्घमा भएको अफ्रो-एसियाली लेखक सम्मेलनमा देवकोटाले दिएको भाषणको अंश हो। हिमालको काखमा जन्मेको नेपाली साहित्य पर्वतशृङ्खलाभित्रै सीमित रहेर हराउने छैन, यो संसारका अरू साहित्यसँग मिलेर एसिया र आफ्रिकाको विशाल साहित्यिक महासागरमा पुग्नेछ भन्ने आशा यहाँ व्यक्त भएको छ। यसले नेपाली साहित्यप्रतिको उनको आत्मविश्वास र विश्वसाहित्यसँग हातेमालो गर्ने उनको दृष्टिलाई देखाउँछ।

मौन पठन गरी चार बुँदा टिपोट गर्नुहोस् : 'देवकोटा आफूले हात हालेका हरेक क्षेत्रमा एक असल व्यक्तित्वका रूपमा चिनिए' भन्ने अनुच्छेद

नमुना उत्तर

देवकोटाले हरेक क्षेत्रमा राष्ट्रको हितमा काम गरे। २. शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाउन पहल गरे। ३. प्रज्ञा प्रतिष्ठान स्थापनामा सक्रिय रहे। ४. विश्वविद्यालयको स्थान चयनमा उनको भूमिका रह्यो।

समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको साहित्यिक योगदानको समीक्षा गर्नुहोस्।

नमुना उत्तर

भूमिका. लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका महाकवि हुन्। उनले चार दशकसम्म साहित्यका विभिन्न विधामा कलम चलाए।

योगदान.

पहिलो, कविता क्षेत्र। सयौँ फुटकर कविता र आधा दर्जन महाकाव्य रचे। 'शाकुन्तल', 'सुलोचना', 'महाराणा प्रताप' र 'प्रमिथस' महाकाव्य हुन्।

दोस्रो, खण्डकाव्य। 'मुनामदन', 'कुञ्जिनी' र 'लुनी' जस्ता खण्डकाव्य लेखे। 'मुनामदन' ले लोकभाकालाई शिखरमा पुर्‍यायो।

तेस्रो, निबन्ध, नाटक र उपन्यास। 'लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह', 'दाडिमको रुखमुनि', 'सावित्री सत्यवान' र 'चम्पा' ले अन्य विधामा पनि उनको योगदान देखाउँछन्।

चौथो, विचारगत विविधता। दुःखसागरको चिन्तनदेखि मानवतावाद, कर्मवाद र विद्रोहसम्मको यात्रा उनको साहित्यमा छ।

पाँचौँ, राष्ट्रिय योगदान। शिक्षामन्त्री, प्राध्यापक र प्राज्ञको भूमिकामा नेपाली भाषा र शिक्षाको विकासमा योगदान दिए।

निष्कर्ष. परिमाण, गुण, विविधता र राष्ट्रिय सेवा — चारै कोणबाट देवकोटाको योगदान अद्वितीय छ। त्यसैले जनताले उनलाई 'महाकवि' को पदवी दिए।

देवकोटामा रहेको देशप्रेम र क्रान्ति चेतनाको वर्णन गर्नुहोस्।

नमुना उत्तर

देवकोटाको देशप्रेम उनको साहित्य, जागिर र राजनीतिक जीवन तीनैमा देखिन्छ। नेपालको प्रकृति, भाषा, संस्कृति र साहित्यलाई उनले हृदयदेखि माया गरे।

क्रान्ति चेतनाको दृष्टिले वि.सं. २००४ को प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा उनले घरपरिवारलाई नभनी बनारस गएर 'युगवाणी' पत्रिकामार्फत निरङ्कुशताविरुद्ध आवाज उठाए। बिरामी भएपछि पनि 'विदेशमा बसेर मर्नुभन्दा आफ्नै देशमा सेवा गर्ने' विचार लिएर काठमाडौँ फर्किए। विदेशमा पनि उनले नेपाली भाषा र साहित्यको गौरव बढाए। यसबाट देवकोटाको देशप्रेम र क्रान्तिकारी चेतना दुवै प्रस्ट हुन्छ।

'लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा' जीवनीबाट कस्तो सन्देश पाइन्छ, लेख्नुहोस्।

नमुना उत्तर

यस जीवनीबाट मुख्यतः चार सन्देश पाइन्छन्। पहिलो, परिस्थिति जस्तै कठिन भए पनि सिर्जना र लक्ष्य नछोड्नुपर्छ — देवकोटाले आफन्तको मृत्यु र रोगमाझ पनि कविता लेखे। दोस्रो, आलोचनाको जवाफ कुराले होइन कामले दिनुपर्छ। तेस्रो, मानवको सेवा नै साँचो पूजा हो। चौथो, देश, भाषा र संस्कृतिप्रति समर्पित भएर काम गर्नेले मृत्युपछि पनि कृतिमा बाँचिरहन्छ।

व्याकरण (२ अङ्क)

सरल र तिर्यक् कारक भएका एक-एकओटा वाक्य जीवनीबाट छुट्याउनुहोस्।
'प्रअ', 'त्रिवि' र 'प्रजिअ' को पूर्ण रूप लेख्नुहोस्।

उत्तर

१७. सरल कारक — 'देवकोटा कवि हुन्।' तिर्यक् कारक — 'देवकोटाले कविता लेखे।'

१८. प्रअ = प्रधानाध्यापक; त्रिवि = त्रिभुवन विश्वविद्यालय; प्रजिअ = प्रमुख जिल्ला अधिकारी।

Practise more: Nepali question bank