Unit 4 · पाठ · 18 min read
यस्तो कहिल्यै नहोस् (मनोवाद)
What the syllabus asks for 8
- पाठको परिचय
- पाठको सारांश
- पात्रको विश्लेषण र साइबर अपराधका रूप
- पाठबाट शब्दार्थ
- मुख्य भाव र सन्देश
- भाषाशैली
- पाठमा आधारित व्याकरण
- रचना र लेखन
'यस्तो कहिल्यै नहोस्' मनोवाद हो। मनोवाद भनेको एउटै पात्रले आफ्नो मनसँग गरेको कुराकानी हो — जसलाई स्वगत कथन पनि भनिन्छ। यस पाठमा शुकमान नामका एक युवा राति १० बजे अँध्यारो कोठामा सुतेका छन्, तर निद्रा लाग्दैन। मोबाइलमा आएको 'पुरस्कार परेको' सन्देशमा विश्वास गरेर उनले आफ्नो बैङ्क विवरण दिए र पाँच लाख रुपैयाँ गुमाए। त्यही पछुतो, आफ्नै भूल र फेरि कसैलाई यस्तो नहोस् भन्ने चाहनाले पाठ बनेको छ।
यो पाठ आजका किशोरका लागि सबैभन्दा नजिकको पाठ हो, किनकि मोबाइल र सामाजिक सञ्जालबिना हाम्रो दिन चल्दैन। पाठले कुनै उपदेश दिँदैन; एउटा सामान्य मान्छेको पश्चात्तापबाट साइबर अपराधबाट बच्ने उपाय सिकाउँछ।
यस पाठबाट प्रायः यी कुरा सोधिन्छन् — (१) मनोवादको परिचय र विशेषता, (२) शुकमानको पश्चात्ताप र साइबर अपराधका घटना, (३) साइबर सुरक्षाका उपाय, (४) समास र द्वित्व शब्दको विग्रह-निर्माण, लघुतावाची र समूहवाची शब्द, (५) दीर्घ ऊकारको वर्णविन्यास, (६) विज्ञापन, बैङ्क भौचर र मनोवाद लेखन।
४.१ पाठको परिचय
| विषय | विवरण |
|---|---|
| विधा | मनोवाद (स्वगत कथन) |
| पात्र | शुकमान (एक मात्र पात्र); अरू पात्र उसको सम्झनामा आउँछन् |
| स्थान | बोहोराटार, काठमाडौँ |
| समय | राती १० बजे |
| मुख्य विषय | साइबर अपराध, लोभबाट ठगी, पश्चात्ताप र चेतना |
| मुख्य सन्देश | लोभ र असावधानीले ठगी निम्त्याउँछ; साइबर सचेतना र प्रहरीको सहयोग लिनुपर्छ |
मनोवादका विशेषता.
- एउटै पात्र बोल्छ, अरू कोही बोल्दैन।
- पात्रको मनभित्रको द्वन्द्व, पश्चात्ताप र निर्णय देखिन्छ।
- कोष्ठकभित्र मञ्च निर्देशन हुन्छ — (कोल्टो फर्कंदै), (लामो सास फेर्दै), (घडी हेर्दै)।
- पात्रले आफैँलाई प्रश्न गर्छ, आफैँलाई धिक्कार्छ र आफैँलाई सम्झाउँछ।
- घटना क्रमबद्ध नभई सम्झनाको धागोमा गाँसिएर आउँछन्।
कथामा कथाकार तेस्रो व्यक्ति भएर कथा भन्छ, एकाङ्कीमा धेरै पात्र संवाद गर्छन्। मनोवादमा एउटै पात्र आफैँसँग बोल्छ। परीक्षामा 'मनोवादका विशेषता' सोधिए पात्रको एकल बोलाइ, कोष्ठकका निर्देशन र मनको द्वन्द्व अवश्य लेख्नुहोस्।
४.२ पाठको सारांश
आफ्नै शब्दमा, घटनाक्रमअनुसार:
-
निद्रा नलाग्ने रात। शुकमान बत्ती निभाएर सुतेको एक घण्टा भइसक्यो, तर निद्रा लाग्दैन। साइबर अपराधले आफू र धेरै मान्छेलाई दुःख दिएको सम्झेर उनी खिन्न छन्। मोबाइलभित्रको संसार सजिलो बनाउने साधन होइन, झन् जटिल पनि हुन सक्छ भन्ने उनलाई अहिले बुझिएको छ।
-
आफ्नै भूलको धिक्कार। गतवर्ष उनले सामाजिक सञ्जाल र साइबर सचेतनाबारे प्रहरीको साइबर शाखाले दिएको तालिममा भाग लिएका थिए। तर त्यहाँ सुनेको कुरा व्यवहारमा उतार्न सकेनन्। 'एउटा कानले सुनेर अर्कोले उडाएँ' भनेर उनी आफैँलाई धिक्कार्छन्।
-
लोभको जाल। अपरिचित नम्बरबाट सन्देश आयो — 'तपाईँलाई २५ लाख रुपैयाँको पुरस्कार परेको छ, बधाई।' सन्देश देख्नासाथ उनी खुसीले उम्लिए। 'सित्तैको धन' पाउने लोभमा उनले आफ्नो बैङ्क खाता र व्यक्तिगत विवरण पठाइदिए। एक मनले शङ्का गर्यो, अर्को मनले भन्यो — 'तेरो भाग्य चम्केको हो।'
-
ठगीको नतिजा। दुई दिनपछि बैङ्कको खाता हेर्दा पैसा आउनुको सट्टा उल्टै पाँच लाख रुपैयाँ गायब भएको देखियो। खाडीमा दुई वर्ष पसिना बगाएर कमाएको धन गयो। 'लोभले लाभ, लाभले विलाप' भन्ने उखान उनलाई आफ्नै लागि सही लाग्यो।
-
पानमतीको सम्झना। उनी काकाकी छोरी पानमतीको घटना सम्झन्छन्। एक अपरिचितले नक्कली खाताबाट आफूलाई हङकङको लाहुरे भनेर विवाहको प्रलोभन दिएछ। त्यसले उनलाई सुनौली नाकासम्म पुर्याएछ। सामाजिक संस्थाका कर्मचारीले सोधपुछ गरेपछि ठग भाग्यो र पानमती बचिन्।
-
साइबर अपराधका अरू रूप। अरूको नाम र तस्बिर प्रयोग गरेर नक्कली प्रोफाइल बनाउने, तस्बिरमा अरूको टाउको जोडेर बेइज्जत गर्ने, आफन्तलाई पठाउने — यस्ता अपराध उनले सुनेका छन्।
-
सचेतनाका उपाय सम्झना। पासवर्ड कसैलाई नदिने र समयसमयमा बदल्ने, अपरिचित इमेल नखोल्ने, इमेल सकेपछि लग आउट गर्ने, आकर्षक उपहार वा चिट्ठाको भ्रममा नपर्ने, लिङ्कमा क्लिक गर्नुअघि त्यसको सत्यता जाँच्ने, अरूको वाइफाइ गैरकानुनी रूपमा प्रयोग नगर्ने, मोबाइल हराए सिम ब्लक गराउने।
-
निर्णय। पाँच लाख गए पनि ज्यान जोगिएको छ भन्ने उनी आफूलाई सम्झाउँछन्। 'हुने हार दैव नटार' भन्दै उनी भोलि बिहानै साइबर अपराध शाखामा जान्छन्। सबै विवरण बताउँछन् र आफूजस्ता अरू नफसून् भनेर सचेतना जगाउने काममा लाग्ने निर्णय गर्छन्। 'कसैलाई पनि कहिल्यै यस्तो नहोस्' भन्दै उनी भुसुक्क निदाउँछन्।
घटनाक्रमको तालिका:
| क्रम | घटना | मनको अवस्था |
|---|---|---|
| १ | निद्रा नलाग्नु | खिन्नता |
| २ | पुरानो तालिम सम्झिनु | आत्मग्लानि |
| ३ | २५ लाखको सन्देश | लोभ, उत्साह |
| ४ | बैङ्क विवरण पठाउनु | शङ्का र लोभबिचको द्वन्द्व |
| ५ | पाँच लाख गायब हुनु | विलाप, धिक्कार |
| ६ | पानमतीको घटना सम्झिनु | चिन्ता, सहानुभूति |
| ७ | सावधानीका उपाय सम्झिनु | होस |
| ८ | प्रहरीकहाँ जाने निर्णय | आत्मविश्वास, सेवाभाव |
४.३ पात्रको विश्लेषण र साइबर अपराधका रूप
शुकमानको चरित्र
| गुण | प्रमाण |
|---|---|
| मेहनती | दुई वर्ष खाडीमा बसेर पसिना बगाएर धन कमाउनु |
| सरल र विश्वासिलो | अपरिचित सन्देशमा सजिलै विश्वास गर्नु |
| लोभग्रस्त | 'सित्तैको धन' पाउने भ्रमले बैङ्क विवरण दिनु |
| पश्चात्तापी | 'मलाई धिक्कार छ मेरा यी औँला' भन्नु |
| शिक्षित तर अव्यावहारिक | तालिम लिएर पनि व्यवहारमा नउतार्नु |
| सुधारोन्मुख | प्रहरीमा सूचना दिने र सचेतनाको काम गर्ने निर्णय |
| परोपकारी | अरू कोही नफसून् भन्ने चाहना |
चरित्रको पाठ. शुकमान खराब मान्छे होइन; असावधान र लोभमा परेको सामान्य नागरिक हुन्। पाठले उनलाई दोषी देखाउनुभन्दा पाठकलाई उनको ठाउँमा राखेर सोच्न लगाउँछ।
पाठमा आएका साइबर अपराधका रूप
| अपराधको रूप | पाठमा उदाहरण | कसरी बच्ने |
|---|---|---|
| लोभ देखाएर ठगी | २५ लाखको पुरस्कारको सन्देश | अपरिचित पुरस्कार र चिट्ठाको भ्रममा नपर्ने |
| नक्कली प्रोफाइल | अरूको नाम र तस्बिर लिई खाता खोल्नु | अपरिचितको अनुरोध स्वीकार नगर्ने |
| तस्बिर जोडेर बेइज्जत | अरूको तस्बिरमा टाउको जोड्नु | व्यक्तिगत तस्बिर सार्वजनिक नगर्ने |
| विवाहको प्रलोभन र जोखिम | पानमतीलाई हङकङको लाहुरे भनेर फकाउनु | अपरिचितको कुरामा नपत्याएर परिवारसँग सोध्ने |
| व्यक्तिगत विवरण माग्ने | बैङ्क खाता र विवरण मागेर रकम झिक्नु | बैङ्क विवरण कसैलाई नदिने |
(१) पासवर्ड कसैलाई नदिनुहोस् र समयसमयमा बदल्नुहोस्। (२) अपरिचित इमेल नखोल्नुहोस्। (३) काम सकेपछि लग आउट गर्नुहोस्। (४) उपहार वा चिट्ठाको भ्रममा नपर्नुहोस्। (५) लिङ्क सही हो कि होइन जाँचेर मात्र क्लिक गर्नुहोस्। (६) अरूको वाइफाइ गैरकानुनी रूपमा प्रयोग नगर्नुहोस्। (७) मोबाइल हराए नजिकको सेवा प्रदायकलाई भनेर सिम बन्द गराउनुहोस्। शङ्का लागे नजिकको प्रहरी कार्यालय वा साइबर शाखामा सम्पर्क गर्नुहोस्।
कुनै बैङ्क वा कम्पनीको नाम लिएर फोन वा सन्देशमा पासवर्ड, गोप्य सङ्केत सङ्ख्या वा कार्डको विवरण माग्छ भने त्यो ठगी हो। अपरिचितले 'तपाईँलाई पैसा पठाउन' भनेर विवरण मागेमा पनि पैसा पठाउन होइन, झिक्न मागिएको हुन्छ। दिनु अघि रोक्नुहोस्, घरका ठुला वा शिक्षकसँग सोध्नुहोस्।
४.४ पाठबाट शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| विचित्र | अनौठो, विलक्षण |
| भुमरी | हावा, पानी आदि घुमेर बनेको चक्राकार ठाउँ |
| गैरकानुनी | कानुनविरुद्ध, अवैधानिक |
| कुकर्म | खराब काम |
| दुष्ट | अरूलाई दुःख दिने स्वभाव भएको |
| दुर्दशा | खराब अवस्था, दुर्गति |
| गायब | चप्पटै, हराउने काम |
| नाका | प्रवेश गर्ने स्थान, सिमानाको प्रवेशद्वार |
| अनाहकमा | बिनाकारण, बिनासित्ति |
| सङ्कट | आपद्-विपद् |
| विलाप | बिलौना |
| शङ्का | सन्देह |
| अपरिचित | चिनजान नभएको |
| लोहोरो | सिलौटामा मसला पिस्न प्रयोग गरिने लाम्चो वा गोलो ढुङ्गा |
| प्रदायक | प्रदान गर्ने |
प्रयोग गर्नुपर्ने पदावली. परीक्षामा 'हरे !', 'सञ्जाल', 'विवरण', 'सुइँकुच्चा ठोक्नु', 'हुने हार दैव नटार', 'लोभले लाभ, लाभले विलाप' जस्ता पद र पदावली वाक्यमा प्रयोग गर्न सोधिएको छ।
| पदावली | अर्थ | वाक्यप्रयोग |
|---|---|---|
| हरे ! | खिन्नता वा आश्चर्य जनाउने विस्मयादिबोधक | हरे ! साथीले यस्तो गर्नुपर्थ्यो ? |
| सुइँकुच्चा ठोक्नु | चुपचाप भाग्नु | प्रहरी आएको देखेर ठग सुइँकुच्चा ठोक्यो। |
| हुने हार दैव नटार | जे हुनु छ त्यो कसैले टार्न सक्दैन | जे भयो भयो, हुने हार दैव नटार भनेर अब अघि बढौँ। |
| लोभले लाभ, लाभले विलाप | लोभ गर्नेले अन्त्यमा दुःख पाउँछ | चिट्ठाको लोभमा पैसा गुमाउँदा उसले 'लोभले लाभ, लाभले विलाप' भन्ने सम्झियो। |
| भाग्य चम्कनु | भाग्य राम्रो हुनु | सानो व्यापारबाट उसको भाग्य चम्क्यो। |
| तालुमा आलु फल्नु | अप्रत्याशित फाइदाको भ्रम पर्नु | सित्तैको पुरस्कारमा उसको तालुमा आलु फल्न थाल्यो। |
४.५ मुख्य भाव र सन्देश
मनोवादको मूल भाव एउटै वाक्यमा: लोभ र असावधानीले साइबर ठगीमा पारेको एक नागरिकको पश्चात्ताप र त्यसबाट आउने चेतना — अरू कसैलाई यस्तो नहोस् भन्ने सेवाभाव।
| सन्देश | पाठको प्रमाण |
|---|---|
| लोभ नगर, सित्तैको धन हुँदैन | 'सित्तैको धन पाइने भो भनेर म त मक्ख परेँ' |
| पढेको कुरा व्यवहारमा उतार | 'पढेका कुरा व्यवहारमा उतार्न नसकेपछि पढाइको अर्थ के ?' |
| ठगी भइहाले चुप नबस, सूचना देऊ | 'साइबर अपराध शाखामा जान्छु' |
| हार मानेर होइन, पाठ सिकेर अघि बढ | 'आत्मविश्वासका झर्नाले ज्यान बचाउनतिर लाग्नुपर्छ' |
| सचेतना फैलाऊ | 'सामाजिक चेतना जगाउने काममा पनि लाग्छु' |
शीर्षकको सार्थकता. 'यस्तो कहिल्यै नहोस्' शीर्षक पात्रको अन्तिम प्रार्थना हो। यसले एउटा व्यक्तिको पीडामार्फत सारा समाजलाई सन्देश दिन्छ — यस्तो घटना कसैसँग नदोहोरियोस्।
४.६ भाषाशैली
- स्वगत शैली: 'म' पात्र आफैँसँग बोल्छ, त्यसैले पाठक सीधै उसको मनभित्र पुग्छ।
- कोष्ठकभित्रका निर्देशन: (घडी हेर्दै), (सुस्केरा हाल्दै), (कोल्टे फर्किन्छन्) जस्ता निर्देशनले रङ्गमञ्चमा खेल्न सकिने बनाएका छन्।
- उखान र टुक्का: 'हुने हार दैव नटार', 'लोभले लाभ, लाभले विलाप', 'कस्तुरीले आफ्नै नाभिको गन्ध खोज्दै जाँदा सिकारीका फेला पर्छ', 'तालुमा आलु फल्नु'।
- अनुकरणात्मक शब्द: झल्यास्स, खुरुखुरु, भुसुक्क जस्ता शब्दले क्रिया र भावलाई जीवन्त पारेका छन्।
- प्रश्न-उत्तर शैली: 'हैन, सधैँ कुनै महत्त्वपूर्ण काम गर्दा म कसै न कसैलाई सोध्ने गर्थेँ नि ! खै ?' जस्ता प्रश्नले आत्मसंवादलाई तिखो बनाएको छ।
- बोलचालको भाषा: 'हैट !', 'हरे शिव !', 'थुक्क तेरो बुद्धि' जस्ता पदले पात्रलाई सामान्य नेपालीजस्तै देखाएका छन्।
- प्रविधिका शब्द: म्यासेज, प्रोफाइल, सञ्जाल, लिङ्क, पासवर्ड जस्ता शब्दले पाठलाई आजको समयसँग जोडेका छन्।
४.७ पाठमा आधारित व्याकरण
(क) समास
समास भनेको दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द मिलेर बनेको एउटा नयाँ शब्द हो। बनेको शब्दलाई समस्त शब्द भनिन्छ र त्यसलाई फुकाएर देखाउने काम विग्रह हो।
| समस्त शब्द | विग्रह | प्रकार |
|---|---|---|
| प्रतिदिन | दिन दिन | अव्ययीभाव |
| भरपेट | पेट भरिने गरी | अव्ययीभाव |
| पकेटमार | पकेट मार्ने | तत्पुरुष |
| कलाप्रवीण | कलामा प्रवीण | तत्पुरुष |
| चरणकमल | कमलजस्तो चरण | कर्मधारय |
| जेठोबाठो | जेठो र बाठो | द्वन्द्व |
| त्रिभुज | तीन भुजाको समूह | द्विगु |
| नवरत्न | नौ रत्नको समूह | द्विगु |
| राधाकृष्ण | राधा र कृष्ण | द्वन्द्व |
| लाम्खुट्टे | लामा खुट्टा भएको | बहुव्रीहि |
समासका छ किसिम (सरल पहिचान):
| किसिम | कसरी चिन्ने | उदाहरण |
|---|---|---|
| तत्पुरुष | पहिलो शब्दमा विभक्ति लोप हुन्छ; पछिल्लो शब्द प्रधान | पकेटमार, राजपुत्र |
| कर्मधारय | विशेषण + नाम, वा उपमान + उपमेय | चरणकमल, महापुरुष |
| द्विगु | सङ्ख्या + नाम; समूहको अर्थ | त्रिभुज, नवरत्न |
| द्वन्द्व | दुवै शब्द प्रधान; 'र' ले जोडिन्छ | आमाबुबा, राधाकृष्ण |
| बहुव्रीहि | दुवै शब्दले तेस्रो कुरा बुझाउँछ | लाम्खुट्टे, पीताम्बर |
| अव्ययीभाव | पूरै शब्द क्रियायोगीजस्तो काम गर्छ | प्रतिदिन, भरपेट |
समस्त शब्दलाई दुई टुक्रामा काट्नुहोस्। दुवै शब्द 'र' ले जोड्न मिल्छ भने द्वन्द्व। पहिलो शब्दले दोस्रोको विशेषता बताउँछ भने कर्मधारय। सङ्ख्या छ भने द्विगु। 'हुने' वा 'भएको' जोडेर तेस्रो कुरा बुझिन्छ भने बहुव्रीहि।
(ख) द्वित्व शब्द
द्वित्व भनेको एउटै शब्द वा त्यसको ध्वनि दोहोरिएर बनेको शब्द हो।
| प्रकार | कसरी बनेको | उदाहरण |
|---|---|---|
| पूर्ण द्वित्व | एउटै शब्द दोहोरिएको | घर घर, जो जो, कालो कालो, निलो निलो |
| आंशिक द्वित्व | शब्दको एक अंश दोहोरिएको | ठुल्ठुलो, आआफ्नो |
| बिचमा स्वर थपिएको | दुई शब्दको बिचमा 'ऐ' वा 'ए' | बनैवन |
| प्रतिध्वन्यात्मक | दोस्रो शब्दले पहिलोको ध्वनिलाई नक्कल गर्छ | भातसात, नुनसुन, लुगासुगा, पिठोसिठो, एँचोपेँचो, आलोपालो |
| अर्थपूर्ण जोडा | दुईओटै शब्दको अर्थ हुन्छ | आनीबानी, काटकुट, कुटकाट |
द्वित्वको प्रयोजन. यसले (क) बहुलता (घर घर = हरेक घर), (ख) जोड (कालो कालो = एकदमै कालो), (ग) सामान्यीकरण (भातसात = भात र त्यस्तै अरू) जनाउँछ।
(ग) लघुतावाची र समूहवाची शब्द
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| लघुतावाची | सानोपन, अंश वा थोरै जनाउने | पानीको थोपा, भातको सित्ता, चिनीको दाना, बालुवाको कण, रोटीको टुक्रा |
| समूहवाची | धेरै वस्तुको जमघट जनाउने | कमिलाको ताँती, कागको बथान, बाँसघारी, मान्छेको भिड, फूलको गुच्छा |
अनुच्छेदबाट पहिचान (पाठ्यपुस्तकको अभ्यास १-२). 'कमिलाको ताँती' (समूहवाची), 'कागको बथान' (समूहवाची), 'बाँसघारी' (समूहवाची), 'भातको सितो' (लघुतावाची), 'पानीको थोपो' (लघुतावाची), 'चिनीका दाना' (लघुतावाची), 'महका थोपा' (लघुतावाची)।
(घ) दीर्घ ऊकारको वर्णविन्यास
शब्दको सुरु, बिच र अन्त्यमा दीर्घ 'ऊ' भएका शब्द छुट्याउन पाठ्यपुस्तकले भनेको छ।
| स्थान | उदाहरण |
|---|---|
| सुरुमा | ऊर्जा, ऊन, ऊ (सर्वनाम), ऊँट |
| बिचमा | पूर्ण, सूर्य, पूजा, भूमि, मूर्ति, रूप, सूचना, मयूर, विभूषण |
| अन्त्यमा | वधू, ऊ, बहू |
नियम.
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप — सूर्य, पूर्व, मूर्ति, भूमि।
- स्त्रीलिङ्गी शब्द — वधू, बहू।
- केही नेपाली मौलिक शब्द — ऊ, ऊन, ऊँट।
'सुत' (छोरो) र 'सूत' (धागो), 'कुल' (वंश) र 'कूल' (किनार), 'पुर' (नगर) र 'पूर' (बाढी) अर्थभेद गर्ने जोडा हुन्। 'पूर्णबहादुर' मा दीर्घ ऊ, 'पुर' (नगर) मा ह्रस्व उ।
४.८ रचना र लेखन
(क) विज्ञापन
विज्ञापन भनेको कुनै सामान, सेवा वा कार्यक्रमबारे जनतालाई जानकारी दिन र आकर्षित गर्न तयार पारिने सूचना हो।
विज्ञापनका अङ्ग. (१) आकर्षक शीर्षक, (२) संस्था वा व्यक्तिको नाम, (३) सेवा वा वस्तुको छोटो विवरण, (४) मिति, समय, स्थान र शुल्क, (५) सम्पर्क ठेगाना र फोन, (६) छुट वा विशेष सुविधा, (७) अन्त्यमा आकर्षक नारा।
नमुना — विद्यालयको बालसाहित्य पत्रिकाका लागि विज्ञापन:
नानीहरूको आफ्नै पत्रिका — 'कोपिला' आयो !
सरस्वती माध्यमिक विद्यालयले प्रकाशन गरेको विद्यार्थीका रचना भएको बालसाहित्य पत्रिका 'कोपिला' को नयाँ अङ्क पाठकका हातमा आइपुग्यो।
कथा, कविता, निबन्ध, चित्र र मजाका पहेलीले भरिएको यस पत्रिकामा तपाईँका नानीबाबुका रचना पनि छन्।
मूल्य: रु. ५० मात्र। विद्यालयका विद्यार्थीलाई २० प्रतिशत छुट।
प्राप्त हुने ठाउँ: विद्यालयको कार्यालय र नजिकका पुस्तक पसलहरू।
सम्पर्क: विद्यालय कार्यालय, बुटवल।
पढौँ, लेखौँ, सँगै हाँसौँ !
विज्ञापनको भाषा छोटो र आकर्षक हुन्छ। लामा वाक्य होइन, वाक्यांश र नारा प्रयोग गर्नुहोस्। अत्यधिक बढाइचढाइ नगर्नुहोस्, किनकि झुटा विज्ञापन पनि ठगी नै हो।
(ख) बैङ्क भौचर
बैङ्कमा रकम जम्मा गर्न भरिने फाराम जम्मा भौचर हो। यसमा तलका कुरा हुन्छन्:
| महल | कसरी भर्ने |
|---|---|
| मिति | आजको मिति (वि.सं. मा) |
| शाखा | बैङ्कको शाखा |
| खाता नम्बर | खाताको पूरा नम्बर |
| खातावालाको नाम | खाता खोलेकाको नाम |
| रकम | अङ्क र अक्षर दुवैमा |
| नोटको विवरण | कुन नोट कति ओटा |
| जम्मा गर्नेको नाम र हस्ताक्षर | रकम जम्मा गर्ने व्यक्ति |
| सम्पर्क नम्बर | जम्मा गर्नेको फोन नम्बर |
भरिएको नमुना:
| महल | विवरण |
|---|---|
| मिति | २०८२/०५/१० |
| बैङ्क र शाखा | जनसेवा बैङ्क, काठमाडौँ शाखा |
| खाता नम्बर | ०१२३४५६७८९०० |
| खातावालाको नाम | शुकमान थापा |
| रकम (अङ्कमा) | रु. ५,००० |
| रकम (अक्षरमा) | पाँच हजार रुपैयाँ मात्र |
| नोटको विवरण | १००० × ३, ५०० × ४ |
| जम्मा गर्नेको नाम | शुकमान थापा |
| सम्पर्क | आफ्नो मोबाइल नम्बर |
रकम अङ्क र अक्षर दुवैमा मिल्नुपर्छ। काटकुट भए बैङ्कले स्वीकार गर्दैन, र नयाँ फाराम भर्नुपर्छ। खाता नम्बर लेख्दा एक अङ्क गलत भयो भने रकम अर्कैको खातामा जान सक्छ।
(ग) मनोवाद लेखन
लेख्ने चरण. (१) कुनै एउटा पात्र र परिस्थिति रोज्नुहोस्। (२) पात्रको मनमा के द्वन्द्व छ ? निर्णय गर्नुहोस्। (३) कोष्ठकमा मञ्च निर्देशन थप्नुहोस्। (४) प्रश्न, पश्चात्ताप, डर, आशा — सबै भावलाई मिसाउनुहोस्। (५) अन्त्यमा निर्णय वा चेतना राख्नुहोस्।
नमुना — 'नतिजा प्रकाशनको अघिल्लो दिन':
(साँझ ८ बज्दै छ। आशा आफ्नो कोठामा किताब बन्द गरेर हातमा कलम घुमाउँदै बसेकी छिन्।)
भोलि नतिजा निस्कने भो, तर मेरो मन किन यति कमजोर भइराखेको ? (झ्यालतिर हेर्दै) परीक्षामा पढेको त पढेकै थिएँ नि ! गणितको तेस्रो प्रश्नमा चाहिँ अलिक अलमलिएँ। (हात निधारमा राख्दै) हैन, त्यो प्रश्न पनि त नराम्रो थिएन, खाली अन्तिम चरणमा समय सकियो। साथीहरूले मिल्दो उत्तर आएको भन्छन्। म चाहिँ पक्का छैन।
(उठेर कोठामा हिँड्छिन्) यदि राम्रो आएन भने ? बुबाले के भन्नुहोला ? आमाले आँखाको चमक लुकाउन खोज्नुहुन्छ भने ? (आँखा नम हुन्छन्) हैन हैन, मैले यति दुःख गरेको छु; बुबाआमाले मेरो प्रयास देख्नुभएको छ। परिणाम जे आए पनि प्रयास त मेरै थियो।
(बिस्तारै कुर्सीमा बस्छिन्) अँ, पढ्दा राति बिहान नभनेकी थिएँ। नतिजा जे आए पनि आफूलाई दोष दिन पाइन्न। राम्रो आए अझ मिहिनेत, नराम्रो आए अर्को पटकको तयारी।
(लामो सास फेर्दै, बत्ती निभाउन खोज्दै) भोलिको दिन जे होला, म तयार छु।
यस नमुनाको विश्लेषण. पात्र एउटै छ, मनको डर र आत्मविश्वासबिच द्वन्द्व छ, कोष्ठकमा निर्देशन छ, र अन्त्यमा सकारात्मक निर्णय छ। यही मनोवादको चारित्रिक ढाँचा हो।
(घ) संवाद र फाराम भर्ने अभ्यास
दुई साथीबिच पढाइबारेको संवाद:
राम: नमस्कार, सीता ! आजको पाठ बुझिस् ?
सीता: थोरै बुझेँ। साइबर अपराधको भागमा पासवर्डका कुरा अलि गाह्रा लागे।
राम: मलाई त सजिलो भयो। गुरुले मोबाइलमै उदाहरण देखाउनुभयो। आज साँझ सँगै बसेर पढ्ने ?
सीता: हुन्छ, बेलुका पाँच बजे पुस्तकालयमा भेटौँला।
फाराम भर्ने सामान्य नियम. (१) पहिले फारामको निर्देशन पूरै पढ्नुहोस्, (२) सबै महल कालो वा निलो मसीको कलमले स्पष्ट लेख्नुहोस्, (३) कुनै महल खाली छाड्नु पर्दा 'लागु नहुने' लेख्नुहोस्, (४) अन्त्यमा हस्ताक्षर गर्नुहोस्, (५) बुझाउनुअघि एकपटक जाँच्नुहोस्।
पाठको सार
- 'यस्तो कहिल्यै नहोस्' मनोवाद (स्वगत कथन) हो, जसमा एक पात्र शुकमान आफ्नै मनसँग बोल्छन्।
- शुकमानले २५ लाख रुपैयाँको पुरस्कारको सन्देशमा विश्वास गरेर बैङ्क विवरण दिँदा पाँच लाख रुपैयाँ गुमाए।
- पानमतीको घटना, नक्कली प्रोफाइल र तस्बिर जोडेर बेइज्जत गर्ने घटनाले साइबर अपराधका विविध रूप देखाउँछन्।
- सुरक्षाका उपाय — पासवर्ड गोप्य राख्नु, अपरिचित इमेल नखोल्नु, चिट्ठाको भ्रममा नपर्नु, लिङ्क जाँच्नु, सिम ब्लक गराउनु।
- अन्त्यमा शुकमान प्रहरीको साइबर शाखामा जाने र अरूलाई सचेत गराउने निर्णय गर्छन्।
- मूल सन्देश — लोभ र असावधानीले ठगी निम्त्याउँछ; साइबर चेतना र प्रहरीको सहयोग आवश्यक छ।
- व्याकरण — समास (विग्रह), द्वित्व शब्द, लघुतावाची र समूहवाची शब्द, दीर्घ ऊकारको वर्णविन्यास।
- रचना — विज्ञापन, बैङ्क भौचर, मनोवाद, संवाद र फाराम भर्ने अभ्यास।
अभ्यास
अति छोटो उत्तर दिनुहोस् (१ अङ्क)
- 'यस्तो कहिल्यै नहोस्' कुन विधाको रचना हो ?
- शुकमान कहाँ बस्छन् ?
- शुकमानलाई कतिको पुरस्कारको सन्देश आएको थियो ?
- उनले ठगीमा कति रुपैयाँ गुमाए ?
- पानमती शुकमानकी को हुन् ?
- मनोवादका पात्रले अन्त्यमा कुन शाखामा जाने निर्णय गरे ?
उत्तर
१. मनोवाद (स्वगत कथन)।
२. बोहोराटार, काठमाडौँमा।
३. २५ लाख रुपैयाँको।
४. पाँच लाख रुपैयाँ।
५. काकाकी छोरी।
६. प्रहरीको साइबर अपराध शाखामा।
छोटो उत्तर दिनुहोस् (२ अङ्क)
- शुकमान किन निदाउन सकेनन् ?
- 'लोभले लाभ, लाभले विलाप' भन्ने उखानको अर्थ लेख्नुहोस्।
- पानमती कसरी बचिन् ?
- 'यस्तो कहिल्यै नहोस्' शीर्षक कत्तिको सार्थक छ ?
उत्तर
७. आफू साइबर ठगीको सिकार भएर पाँच लाख रुपैयाँ गुमाएको पछुतो र चिन्ताले शुकमान निदाउन सकेनन्।
८. लोभ गर्ने मान्छेले अन्त्यमा लाभको सट्टा विलाप गर्नुपर्छ भन्ने अर्थ हो। लोभले पहिला फाइदा देखाउँछ, तर अन्त्यमा नोक्सान र पछुतो दिन्छ।
९. ठगले पानमतीलाई सुनौली नाकासम्म लगेको बेला एक सामाजिक संस्थाका कर्मचारीले सोधपुछ गरे; पोल खुल्ने भएपछि ठग भाग्यो र पानमती बचिन्।
१०. शीर्षक पात्रको अन्तिम प्रार्थना हो। शुकमानले आफूलाई परेको पीडा अरू कसैलाई नपरोस् भन्ने चाहना गरेका छन्। पाठको सन्देश पनि यही हो, त्यसैले शीर्षक सार्थक छ।
बोध र व्याख्या (४ अङ्क)
-
दिइएको मनोवादको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
लौ हेर त, १२ पो बाजिसकेछ ! (घडी हेर्दै) अब त निदाउनुपर्यो। 'हुने हार दैव नटार' भन्छन्। पाँच लाख डुब्यो भनेर अब मैले त्यसैमा चिन्ता लिएर मेरो ज्यान सुकाउनुभन्दा आत्मविश्वासका झर्नाले ज्यान बचाउनतिर लाग्नुपर्छ।
(क) मनोवादको अंशमा पात्र निदाउन नसक्नुको कारण के हो ? (ख) पात्रले कहाँ गएर धन कमाएका थिए ? (ग) पात्रले व्यवहारमा उतार्न नसक्दा कस्ता समस्या भोग्नुपर्यो ? (घ) अंशबाट के सन्देश पाइन्छ ?
नमुना उत्तर
(क) साइबर ठगीमा परेर पाँच लाख रुपैयाँ गुमाएको चिन्ताले पात्र निदाउन सकेका छैनन्।
(ख) पात्रले अरबको खाडी मुलुकमा दुई वर्ष बसेर धन कमाएका थिए।
(ग) पढेका सचेतनाका कुरा व्यवहारमा नउतार्दा उनले पाँच लाख रुपैयाँ गुमाउनुपर्यो र मानसिक पीडा, पछुतो र लाजले घेरियो।
(घ) हुने हार दैव नटार, तर गुमेको कुराको पछुतोमा बसिरहनुभन्दा आत्मविश्वास लिएर अघि बढ्नुपर्छ र अरूलाई पनि सचेत गराउनुपर्छ भन्ने सन्देश पाइन्छ।
- मनोवादमा उल्लेख भएको साइबर अपराधको प्रसङ्ग पढेपछि तपाईँले कस्तो महसुस गर्नुभयो, उल्लेख गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
यो मनोवाद पढेपछि मलाई साइबर अपराधको खतरा कति नजिक छ भन्ने बोध भयो। शुकमानजस्ता परिश्रमी मान्छेले पनि एउटा सन्देशको लोभमा परेर कमाएको धन गुमाउँदा मलाई दुःख लाग्यो। साथै मोबाइलमा आउने अपरिचित सन्देश, लिङ्क र उपहारप्रति म सजग हुनुपर्छ भन्ने चेतना पनि जाग्यो। अब म आफ्नो पासवर्ड कसैलाई दिन्नँ, अपरिचितका सन्देशमा क्लिक गर्दिनँ, र साथीहरूलाई पनि यही कुरा सम्झाउँछु।
समीक्षात्मक उत्तर (५ अङ्क)
- 'यस्तो कहिल्यै नहोस्' मनोवादबाट कस्तो सन्देश पाइन्छ, लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
भूमिका. 'यस्तो कहिल्यै नहोस्' शुकमानको साइबर ठगीबाट उत्पन्न पश्चात्तापमा आधारित मनोवाद हो। यसले आजको प्रविधिपूर्ण समाजका लागि महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ।
सन्देश.
पहिलो, लोभ नगर। सित्तैको धन हुँदैन; २५ लाखको पुरस्कारको लोभले शुकमानको पाँच लाख खोसियो।
दोस्रो, सचेतना व्यवहारमा उतार। तालिममा पढेको कुरा सम्झेको भए ठगीबाट जोगिन सकिन्थ्यो।
तेस्रो, पासवर्ड र बैङ्क विवरण गोप्य राख। अपरिचितलाई कुनै पनि हालतमा नदिने।
चौथो, ठगी भए चुप नबस। प्रहरीको साइबर शाखामा तुरुन्तै खबर गर।
पाँचौँ, निराश नहोऊ। पैसा गयो भने पनि आत्मविश्वासले ज्यान जोगाउने र अघि बढ्ने।
छैटौँ, समाजलाई सचेत गराऊ। आफूलाई परेको पीडा अरूलाई नपरोस् भनेर सचेतनामा लाग।
निष्कर्ष. यो मनोवाद पीडाको कथा मात्र होइन, चेतनाको सन्देश पनि हो। शीर्षकको प्रार्थना सबैको प्रार्थना बन्नुपर्छ — 'यस्तो कहिल्यै नहोस्।'
- सामाजिक सञ्जाल र प्रविधिको प्रयोगमा सावधानी किन आवश्यक छ, मनोवादका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
मनोवादअनुसार मोबाइलभित्र 'सारा संसार अटाएको' छ — नाच-गाना, ज्ञान-विज्ञान, धर्म र अधर्म, सुकर्म र कुकर्म सबै। यसले प्रविधिका फाइदा र खतरा दुवै देखाउँछ। औँलाले ठीक कुरा खोजे ज्ञान पाइन्छ, खराब कुरा खोजे धर्तीमै नरक भोग्नुपर्छ।
शुकमान, पानमती र नक्कली प्रोफाइलका सिकार भएका अरू मान्छेका उदाहरणले देखाउँछन् कि प्रविधि आफैँ खराब होइन, असावधानीले खराब बनाउँछ। त्यसैले अपरिचितको सन्देश नखोल्ने, व्यक्तिगत विवरण नदिने, पासवर्ड बदल्ने र शङ्का लागे प्रहरीमा खबर गर्ने बानी चाहिन्छ। शिक्षित हुनु मात्र पुग्दैन, पढेको कुरा व्यवहारमा उतार्नु नै साँचो सचेतना हो।
व्याकरण र रचना (२–४ अङ्क)
- 'पकेटमार', 'चरणकमल', 'जेठोबाठो' को विग्रह गरी समासको किसिम लेख्नुहोस्।
- 'भातसात', 'घर घर', 'कालो कालो' लाई द्वित्वको प्रकारका आधारमा छुट्याउनुहोस्।
- शब्दको सुरु, बिच र अन्त्यमा दीर्घ ऊकार भएका एक-एक शब्द लेख्नुहोस्।
- आफ्नो विद्यालयले प्रकाशन गरेको पत्रिकाका लागि विज्ञापन तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
१५. पकेटमार = पकेट मार्ने (तत्पुरुष); चरणकमल = कमलजस्तो चरण (कर्मधारय); जेठोबाठो = जेठो र बाठो (द्वन्द्व)।
१६. भातसात — प्रतिध्वन्यात्मक द्वित्व; घर घर — पूर्ण द्वित्व; कालो कालो — पूर्ण द्वित्व।
१७. सुरुमा — ऊर्जा; बिचमा — सूर्य; अन्त्यमा — वधू।
१८. माथि ४.८ (क) को नमुना हेर्नुहोस् — शीर्षक, विवरण, मूल्य, सम्पर्क र नारा अनिवार्य राख्नुहोस्।
Practise more: Nepali question bank